Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Лекция'
В последнее десятилетие Российско-корейские деловые и межкультурные отношения вышли на качественно новый уровень и так называемое "корейское при...полностью>>
'Документ'
Создание условий, обеспечивающих выявление и развитие одаренных детей, и реализацию их потенциальных возможностей, является одной из приоритетных соци...полностью>>
'Документ'
Я с благодарностью выражаю свою признательность Анилу Прабху, Брахмананде Прабху, Дашаратху Суте Прабху, Гаю Беку, Киранашу Прабху, Майапуру Прабху, П...полностью>>
'Лекция'
13.09.11. Лекция 2. Обмен липидов. Введение в проблему биологических мембран. Строение и функции мембран. Мембранный транспорт. Обмен компонентов био...полностью>>

Халқымыздың рухани-мәдени, оку-білім саласьш әр қилы замандарда, әр алуан саяси жүйе жағдайында өрге сүйреген Қайрагкерлер

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

Т.Жургенов

ШАРҚАЙРАҚ

Ахмет Байтүрсынов!

Темірбек Жүргенов!

Ілияс Омаров!

Өзбекөлі Жөнібек!

Халқымыздың рухани-мәдени, оку-білім саласьш әр қилы замандарда, әр алуан саяси жүйе жағдайында өрге сүйреген Қайрагкерлер. «Елім», «жүртым» деп шайқайрақша жанылып өткен Күрескерлер. Жоқты бар қылған, барды зор жасагаи Жасампаздар. Сол жасампаздық, туындыгерлік енбектерімен есімдері ел есінде мөңгі қалган арыс Түлгалар.

Бүгінгі өңгіме казақ мәдениетінің осы төрт тірегінің бірі - Темірбек Жүргенов туралы болмак.

ӨМІРБАЯН БЕТТЕРШЕН: Темірбек Қараүлы Жүргенов 1898 жылы қарашада қазіргі Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Жаңаталап ауылындағы «Жүргеннің қыстауы» деген жерде дүниеге келді. Әкесі Қара да, атасы Қуан да мьщ-мындап жылқы айдаған дөулетті өулеттен еді. Шешесі Жөніш еркелетіп «Темірше» дейтін.

Оқу-білімге деген талабы оңынан туып түр екен, діни, өдеби сауатын Сырдың атақты шайыры, «Шахнаманы» парсы тілінен аударған Түрмағамбет Ізтілеуовтің дәрістерімен ашты. Бастауыш мектепте, Ақмешіт училищесінде оқыды. 1917 жылды алыстағы Уфа қаласында жер өлшеушілер училищесінде оқьш жүрген кезінде қарсы алды.

1918-21 жылдары Торғай, Ырғыз, Ақмешіт өңірлерінде түрлі кеңес қызметтерін атқарды,компартия қатарына өтті, «Казақ мүңы» газетінің жауапты хатшысы болды.

Екі жыл Орынбор рабфагінде оқып, одан Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетіне жолдама алды. Заң факультегіне түсіп, 1927 жылы үздік бітірді.

ҚАЙРАТКЕРЛІК ҚАБІЛЕТІ: Осы Төшкенде оқып жүрген жылдарда Темірбек Жүргенов күллі Түркістанға танымал кайраткер дөрежесіне котерілді. 3-4 жыл қатарынан Қазақ АССР-нің Түркістан Республикасындағы (кейін Өзбек АССР-нің) екілетті уөкілі міндетін, соңғы курста Қазақ педагогикалық институтының ректоры қызметін қоса атқарды. Казақстан мен Түркістан Орталық атқару комитетгеріне мүшелікке сайланды, сол кездерде болған талай-талай облыстық, республикалық, өлкелік мәслихатгар мен пленумдарга делегат болды. Қүқық, саяси экономика, тарих ғылымдарьша шыңцап ден қойды, статистикалық, демографиялық зерттеулермен айналысты. Сол кезеңнің басты мәселесі - Орта Азия мен Қазақстанның үлттық-мемлекеттік шекарасын межелеу ісіне белсене араласты. Осылайша Қазақстанның іргесі кеңіп, үлттық түтастануына, окгүстік өңірдің жалпақ қазағының бір шаңырақ астына топтасуына студент-елші Темірбек Жүргеновтің де қосқан зор үлесі бар.

ӨМІРБАЯН БЕТТЕРІНЕН: 1927

жылы ол университетті үздік бітір Қазақстан жерін өкімшілік-шаруашылық түрғыдан аудандастыруға қатысты дипломдық жүмысы аса жоғары бағаланып, жеке кітап болып басылып шықты. Өзін мемлекеттік қүқық пені бойынша университетке үстаздық өрі ғалымдық қызметке қалдырды. Осы түс Т.Жүргенов баспасөз беттерінде кептеген зерттеулерін, көсемсөз мақалаларын жариялады. 1916 жылғы үлт-азаттық қозғалыс тақырыбына ерекше назар аударды. Тынымсыз, еңбекқор, талапты жастың алдынан ғылымға барар даңгыл жол ашылды. Әйтсе де..

Замана талабы күллі Түркістанға танымал Т.Жүргеновті қайраткерліктің қалтылдақ қайығына отырғызбасқа қоймады. 1929 жылы Төжік АССР-нің финанс наркомы (қазіргі тілмен айтсак, - министрі), 1930-1933 жылдары Өзбек АССР-і Ағарту халық комиссары қызметін абыроймен атқарды. Қазақ, орыс, езбек, төжік тілдерін еркін мецгерген ол сол кезде қолға алынған үлкен реформа — мөдени революцияны іске асыруға қүлшына кірісті: жүздеген мектептер ашты, оқулықтар шығару ісіне мүрындық болды, збек циркін үйымдастырды...

1933 жылы Қазақ АССР-нің Ағарту халық комиссары болып тағайындалды.

1933 ЖЫЛ: Қазақты қынадай қырған Ф.Голощекиннің орнына «Мырзажан» — Л.Мирзоян келді. «Ораза, намаз — тоқтықта» дегендей, оқу-білім түрмақ азған, тозған, босқан жүртты жинаудың өзі оңайға түспеді. Ақтабан шүбырындыға үшырап, есеңгіреген елдің еңсесін кетеру керек болды. Ол тек «Темір Нарком» атанған Т.Жүргеновтің ғана қолынан келетін іс еді...

* * *

ХАЛЫҚ А-АРТУ КОМИССАРИАТЫ ТАРИХЫНАН: Қазақ АССР-І жеке отау тіккен 1920 жылдан бастап күні бүгінге дейін еліміздің ағарту, білім, мәдениет саласын 29 нарком, министр (1946 жылдан бастап) басқарып келді. Осы орайда бірде-бірі нөубетген аман қалмай, репрессия қүрбаны болған олардьщ алғашқы 11-інің аты-жөнін атап етпеу күнө сияқты. Сонымен сталиндік тоталитаризм түзген «қара тізімді» санамаласақ, арманда кеткен арыстар былайша тізілер еді: 1. Ахмет Байтүрсынов (1920-1922 жж. комиссар)

  1. Аспандияр Кенжин (1922 ж.)

  2. Нүгман Зөлиев (1922-1925 жж.)

  3. Смағүл Садуакэсов (1925-1927 жж.)

  4. Көрім Тоқтабаев (1927-1930 жж.)

  5. Ораз Жандосов (1930 ж.)

  6. Нүғман Манаев (1930 ж.)

  7. Сейігкдли Меңдешов (1930-1933 жж.)

  8. Темірбек Жүргенов (1933-1937 жж.)

10. Біржан Манкин (1937 ж.)

11. Хансүлтан Сүйіншалин (1937-1938 жж.)

«ТЕМР НАРКОМ»: Әрине, ол кездегі Ағарту халық комиссариаты қызметінің ауқымы мен алдына қойған міндеттері ерекше күрделі-түғын. Оның бәрін кдмтып, төптіштеу — үлкен бір зерттеу еңбектің жүгі. Сол себептен біз Т.Жүргенов атқарган кейбір іргелі-іргелі, кесек-кесек істерді ғана атап өтпекпіз.

Көнекөздердің айтуынша, Т.Жүргеновтің аталмыш қызметке тағайындалар түсында Л.Мирзоянға қойған үш шарты болыпты: 1) бай баласы деп көзтүрткі жасатпау; 2) өкілегтік беру, бюрага сайлау, 3) осы салаға бөлінген кэражатгы бәлу, жүмсау билігшен кақпау.

Осылайша оның оку-ағарту, мәдениет, ғылым, өнер салаларындағы қат-кабат шаруалары басталып кетеді. Әуелі сауатсыздықты жою, жаппай бастауыш мектептер ашу ісі қолга алынады. Барлық облыс орталықтарында 6 айлық курсгар ашылады, «Әрбір мүғалім, кем дегенде 35 адамның сауатын аш!» деген үран көтеріледі. Комиссариат жанынан ересек адамдарды оқыту жөнінде басқарма қүрылады, оның сауатсыздар, шала сауаттылар жөне жоғары типтегі мектептер атты бәлімдері болды. «Тете оқу» атты газет шығып түрды. 1934 жылы 468 мың дана, ал 1935 жылы 1,5 млн дана оқулық кітаптар басылып, таратылды. 1935 жылы бастауыш мектеп саны 6587-ге (оның 3751-і казақ мектебі) жетті, 573 орталау және 169 орта қазақ мектептері болды, оларда 640 100 оқушы оқыды. Осы жылы-ақ Ағарту халық комиссары Т.Жүргеновтің тікелей қатысуымен республика басшылығы бірнеше қаулы-қарар қабылдады. Енді бастауыш мектеп - 4 кластық, орталау мектеп - 7 кластық, орта мектеп — 10 кластык. болып белгіленді. Елімізде 1929 жылы оқу-ағарту ісіне бір адамға шаққанда 3 сом бөлініп келсе, 1935 жылы 33 сом, ал 1937 жылы 90 сом бөлінетін болды. Мемлекет қаржысына 3000, колхозшылар күшімен жөне 1000 жана мектеп салынды, бүрыннан бар мекгепгер үлгайшлды. Осылайша 1937-38 оку жылында Казақстаңда оқушылар саны 1,0 млн-нан асты. Орталау мектеп саны 417-ден 1097-ге, ал орта мектеп 31-ден 315-ке дейін кәбейді.

1934 жылы қаңтарда екпінді мүғалімдер съезі, ал мамырда мәдениет қызметкерлерінің бүкілқазақстандық I съезі өткізілді.

1934 жылы 15 қаңтарда Қазақ
мемлекеттік университеті ашылды.
Алматыда, Оралда, Ақтөбеде, Қарағандыда, Қызылордада, Петропавлда, Семейде, Шымкентге екі жылдық мүғалімдік институттары ашылды. Мәдени-ағарту саласында 30-ға жуық, ал өнеркәсіп, транспорт, байланыс үшін 20-дан астам техникум үйымдастырылды. 1936 жылы алғашқы 66 маман-дөрігер мединститутгы бітіріп шыкты. 1934 жылы Семейдегі геология-барлау институты Алматыға көшіріп өкелініп, Қазақ кен-металлургия институты (ҚазПТИ) қүрылды.1935 жылы қаңтарда Қазақстанды зерттеу қоғамының жаңа жарғысы бекітілді. Арнайы Ғылым комитеті қүрылып, барша ғылыми-зерттеу жүмыстарын үйлестірді. Архив, музейлер үйымдастырылды, Қожа Ахмет Яссауи мавзолейі мемлекет қарауына алынды, үстазы Т.Ізтілеуовке тапсырма беріп, «Шахнаманы» аудартты... Әрине, біз келтірген деректер - теңіздің тамшысындай ғана мысалдар...

* * *

«ҚАЗАҚ ЛУНАЧАРСКИЙІ»: 1934 жылы Алматы музыка-драмалық техникумы оқу комбинаты болып кдйта жасақталып, оның жанында кино бөлімі қүрылды. Осы жылы мамырда Қазактың музыкалық-хореографиялық мектебі алгашқы окушыларын кабылдады. Оралда да музыкалық мектеп ашылды.

1934 жылы Казақстан жазушыларының
I съезі болып өтті, халық өнері
шеберлерінің слегтері түрақты өткізіліп,
ел ішінде көміліп жатқан талантгардың
көзі ашылды

1965 жылы Халық өртісі Қ.Жандарбеков: «Темірбек Жүргенов казақ өнерінің қанат жаюына қыруар тер төкті. Біз оны казақ театрының атасы регінде білеміз», - деп жазған болатын. Айтса айткандай, 1934 жылы 13 кдңгарда қойылған «Айман-Шсшпан» музыкалық комедиясы - қазақ операсыньщ туған күні. Одан кейін сахналанған «Қьв Жібек» пен «Жалбыр» операларында да, музыкалық студияның Казақ мемлекеттік музыкалық театры (казіргі Абай атыңдағы академиялық Опера жөне балет театры) больш қайта қүрылуында да Темірбек Жүргеновгің қажырлы қайраты, көсем басшылығы жатқан-ды. Оың бүл ізашар еңбек-ерліктерін кейннен өнер түткасын үсгаған аға-апаларымыз жеріне жегкізіп жазып кетті.

1935 жылы Қазақ мемлекеттік
филармониясы қүрылды, одан бүрынырақ
ҚазЦИК атыңдағы (казіріі Қүрмангазы
атындағы) халық аспагаар оркестрі негіэн
калаған болатын.

Т.Жүргеновтің есімімен тікелей байланысты бүл тізімді осы іспетте бейнелеу өнері, кино, әдебиет, халық творчествосы салаларывда да соза беруге болар еді.

Осы жегісгіктер финалы — 1936 жылы (мамьф) Москвада өткен казақ өнершін, бірінші онкүндігі еді. Оны Нарком Т.Жүргеновгің өзі басқарып барып, «Енбек Қызыл Ту» орденімен марапатгалды, елге абыроймен оралды. Бүл айгкаңдарымызга кезівде академик Ахмет Жүбановтың: «Темірбекпен сөйлесіп шыққанда «Алатауды айырып, Қаратауды кайырып жібергевдей» жігермен үйге кайтатынбыз. Өнер саласында кай-қайсысымыз үшін сал Темірбектің жігері жетейгін», - деген сөзі орнын тапқан түйін болар деп ойлаймыа

ӨМІРБАЯН БЕТТЕРІНЕН: «Темір Нарком», «Қазақ Луначарскийі» атақтары сол кезде-ақ Т.Жүргеновке тегіннен-тегін телінген жоқ. Жоғарыда санамаланып өткен кесек-кесек істерді өзі басқарды, взі үйымдастырды, өзі қадағалады. Аудан, ауылдарды аралады, театр репетицияларына қатысты, қойылымдарға сын жазды... Шаруа көбейген сайын, жауапкершілігі артқан сайын шарқайрақша қайралып шарқ үрды.

1937 жыл келіп жетті. Маусым айында Семей сайлау округы бойынша КСРО Жоғаргы Кеңесінің депутаттығына кандидат болып үсынылды. Тамыздың 2-сі күні түтқынға алмңды. Қырқыншы асуына сәл жетпей, 1938 жылы 25 ақпан күні атылды.

1937 жылы 15 қыркүйек күні өкесі Қара да үсталды. Он күннен соң сотсыз, тергеусіз 80-ге келген қария да атылды...

Темкеңнің жан жары - Дәмеш апай 1938 жылы түрмеге қамалып, 8 жылға сотгадды.- Алашорда қайраткері Әлімхан Ермековтің қарындасы, «халық жауьшың өйелі» 18 жыл азаптан соң 1957 жылы ғана Алматыға орала алды. 1990 жылы 86 жасында дүниеден өтгі...

Олардың Шоратай атты жалқы үлдары Тәшкеңде оқып жүргенде қайтыс болды. Бауырларына басқан іні-баласы Жүманазар «халық жауы» деген түртпекке шыдамай, Үлы Оган соғысы жылдарында майданға өз еркімен сүранып кетіп, содан оралмады...

ЕСКЕРТКІШ: Сталиндік тотали-таризмнің қүрбаны болған есіл ер -Темірбек Жүргенс» 1957 жылы ақталды. Есімі мен еңбегі еліне қайта оралды.

Көшелерге, мектептерге аты берілді. Алматыдағы Өнер академиясы оның есімімен аталды.

Ол туралы макала, есгеяіктд) жазыдцы Р.Сүлейменовтің, Т.Дайрабайдың кітапшалары жарық көрдь 100 жылдық мерейгойы аталып өпггі. Зерпеушілер оның

өмірі мен творчествосы туралы диссертациялар қорғай бастады. Т.Жүргенов кдламынан туган мол мұраны жинастыруға, әсіресе осы кітаптың қүрастырушысы, жас зерттеуші Б.Имашалиев көп тер төкті

«Жақсыдан сөз калады, жасампаздан іс қалады», ол салдырған мектеп, үйымдасгырган театр ... таіысын тағылар туган халк^ша бүгінгі танда да қызмет көрсегіп жатыр.

Биылғы Тәуелсіздігіміздің он жылдығы аталып өтіп жаткэн тұсга «Арыс» қоры қазақ мөдениетінің іргетасьш қалаушылардың бірі Т.Жүргеновтің тандамалы жинағын шьяаруды қсшга алып спыр. Оның каламынан өрілген туындылар, алпыс-жетіс жыл елімен қауышпаган ой-пікірлер - йэдін, өткен тарихымыз, кемшін түсгарымьв бен қоя жеткен жетістіктеріміа Оны бажайлау, біле жүру кай-кайсымыз үшін де, өсіресе, XXI гасырда үлт мүддесі үшін шаркайракди жаліылдап түрар жасгар үшін ғибрат деп білеміз.

Кдбыл ал, оквдэман кауым! Қші келдің, Мөдениет Жоқшысы, Рух Шырақшысы, Парасат Диханшысы!

Ерлан АРЫН,

экономика гылымдарының

докторы, профессор

Ғарифолла ӘНЕС,

«Арыс» қорының президенті

«Арыс» қоры белгілі журналист, өлкетанушы Тынышбек Дайрабайдың Т.Жургенов мурасын жшақтау мен насихаттау жолында атқареан істеріне ерекше ризашылық білдіріп, рахметін айтады.

Т.Жургенов

СОЗИДАТЕЛЬ

Ахмет Байтурсынов! Темирбек Жургенов! Ильяс Омаров! Узбекали Жанибек!

Деятели, в самые разные времена, при условиях различных политических сис-тем способствовавшие подьему националь-ной культуры, развигию сферы образова-ния, науки в родном Огечестве. Борцы, которые горой стояли за интересы своей Родины. Творцы, пытавшиеся исчезнув-шую культуру восстановить, имеющую-ся возвеличить. Личности с болыной буквы, созидательным и творческим трудом обеспечившие себе вечную память.

Сегодня речь о Темирбеке Журге-нове — одном из четырех столпов ка-захской культуры.

ИЗ СТРАНЩ БИОГРАФИИ Темир-бек Караулы Жургенов родился в но-ябре 1898 года в местечке «Зимовка Жургена» аула Жана-талап Жалагаш-ского района Кызылординской облас-ти. И отец Кара, и дед Куан происхо-дили из знатного рода, владевшего сог-нями табунов лошадей. Мать Жанши, балуя его, называла «Темирше».

По велению судьбы его стремление к знаниям было вознаграждено сполна — первые уроки по религии и литературе он получил у прославлен-ного в Сырдарье поэта, автора перево-да «Шахнаме» с персидского Турма-гамбета Изтлеуова. Учился в начальной школе, в Акмечетском училище. 1917 год застал его в далекой Уфе, в стенах землемерного училища.

В 1918-1921 годы трудился в различ-ных советских организациях в Торгае, Иргизе, Акмечети, вступил в ряды Ком-партии, был ответственным секретарем газеты «Қазақ мүңы» («Печаль казаха»).

Обучившись 2 года на Оренбургском рабфаке, получил направление в Средне-Азиатский государственный универсигет (г. Ташкент). Посіупш на юрңцический фа-культет и в 1927 грду окончил его с огличием

ТАЛАНТ ОБЩЕСТВЕННОГО ДЕЯ-ТЕЛЯ: За годы учебы в Ташкенте Темирбек Жургенов прославился до степени известного во всем Туркестане общественного деятеля. 3-4 года подряд исполнял обязанности уполномоченного представителя Казахской АССР в Туркестанской Республике (позже Узбекской АССР), на последнем курсе по совмес-тигельству работал ректором Казахского педагогического института. Избирался членом Центральиых исполнительных комитетов Казахстана и Туркесгана, был делегатом множесгва обласгаых, республиканских, краевых маслихатов и плену-мов, состоявшихся в тот период, Особое внимание уделял праву, политэкономии, истории, занимался статистическими, де-мографическими иссследованиями. Принял активное участие в разрешении главной проблемы того времени — разграничивании национально-государственной границы Средней Азии и Казахстана .Таким образом, в дело укрепления статуса Казахсгана — расширение его территорий, национальное обьединение, образование монолигного союза казахов южного края, внес собственный и весомый вклад студент-посол Темирбек Жургенов.

* * *

ИЗ СТРАНИЦ БИОГРАФИИ: В 1927 году окончил университет с отличием. Его дипломная работа о районировании казахских земель с админисгративно-хозяйственных позиций получила очень высокую оценку и была издана отдельной книгой. Т.Жургенова оставили в университете преподавать государственное право и заниматься научной работой. В эту пору на страницах печати были опубликованы его многочисленные научные исследования и публицистические материалы. Особое внимание он уделил теме национально- освободительного движения 1916 г. Перед беспокойным, трудолюбивым, целеустремленным юношей засверкала проторенная им дорога к терниям науки. Но судьбе было угодно другое...

Обстоятельства того времени вынудили прославленного на весь Туркестан Т.Жургенова сесть на раскачивающуюся лодку политики. В 1929 году он на посту Наркома финансов Таджикской АССР (говоря сегодняшним языком — министра), в 1930-1933 гт. - Народного комиссара просвещения Узбекской АССР. Свободно владевший казахским, русским, узбекским, таджикским языками, он с рвением приступил к реализации важной рефор-мы того времени — осуществления так называемой «культурной революции»: открыл сотни школ, способствовал изданию учебников, организовал узбекский цирк...

В 1933 году был назначен народным комиссаром просвещения Казахской АССР.

1933 ГОД: Ф.Голощекина, известного «массовым истреблением» казахов заменил Л.Мирзоян, в народе прозванный «Мырзажаном». Как говорится, «ораза, намаз соблюдаются при сытости», истощенному, обнищавшему до крайносги народу было не до учения. Только сила духа могла воскресить униженных людей. С этим мог справиться лишь Т.Жургенов, прозванный «Темір Нарком» («Железный Нарком»).

ИЗ ИСТОРИИ КОМИССАРИАТА НАРОДНОГО ПРОСВЕЩЕНИЯ С 1920 года, момента основания Казахской АССР, сферами просвещения, науки и культуры руководило 29 наркомов, министров (с 1946 года). Первые 11 из них не избежали рока, трагические судьбы этих жертв репрессий не будут преданы забвению никогда. Зловещий «черный список» сталинских времен, унесший славные, буйные головы, светлые умы, пламенные души, в которых билась и кричала боль

1. Ахмет Байтурсынов (комиссар в 1920-1922 гг.);

  1. Аспандияр Кенжин (1922 г.);

  2. Нугман Залиев (1922-1925 гг.);

  3. Смагул Садуакасов (1925-1927 гг.);

  4. Карим Токтабаев (1927-1930 гг.);

  5. Ораз Жандосов (1930 г.);

  6. Нугман Манаев (1930 г.);

  7. Сеиткали Меңдешов (1930-1933 п\);

  8. Темирбек Жургенов (1933-1937 гг.);

10. Биржан Манкин (1937 г.);

11. Хансултан Суйншалин 0937-1938 гг.).

* * *

«ЖЕЛЕЗНЫЙ НАРКОМ»: Несомненно, поставленная перед Народным комиссариатом задача была не из просгых и требовала полной отдачи. Подробное, детальное освещение этой темы укладывается в целый исследовательский труд. Поэтому ограничимся перечислением особенно важных моментов его деятельносги.

По свидетельству очевидцев, перед назначением на названную должносгь Т.Жургенов посгавил перед ЛМирзояном следующие три условиж 1) не ущемлять как байского сына; 2) дать полномочия, избрать в бюра, 3) предосгавить право распоряжаться выделенньми средствами.

Так началась его деятельность в обласги образования, науки, искуссгва и культуры. Первый шаг - ликвидация неграмотности, повсемесгаое огкрытие школ с начальным образованием. Во всех областных центрах открываются шестимесячные курсы под лозунгом: «Каждый учитель должен обучигь грамо-те не менее 35 человек!». При Комисса-риате создается Управление по обученшо взрослого населения, в них были отделы неграмотных, полуграмотных и школ высшего типа. Издается газета под названием «Төте оқу». В 1934 году изданы и бешлатно ровданы населению 468 тысяч учебников, а в 1935 году — 1,5 млн^ экземпляров. В 1935 году количество начальных школ досгигло 6587 (из них 3751 - казахских), 573 неполных и 169 средних казахских шкод, в которых обу-чалось 640 000 ребят. В этом же году правительсгво сграны при учасгии Ко-миссара народного просвещения Т.Жур-генова принимает ряд важных посганов-лений, решений. Теперь начальные школы сосгоят из 4 классов, неполные - из 7, средние - ш 10 классоа Если в 1929 году в стране для обучения и просвеще-ния одного человека выделялось 3 руб., то в 1935 году - 33 руб., а в 1937 году -90 руб. На государственные средства по-сгроено 3000 школ, силами колхозников возведено еще 1000 новых школ, ранее имевшиеся школы укрупнились Таким образом, в 1937-1938 учебном году в Казахстане число учащихся превысило 1 млн. Количество неполных школ увели-чилось с 417 до 1097, а средних - с 31 до 315.

В январе 1934 года проведен сьезд передовых учителей, а в мае -Всеказахсганской сьезд работников куль-туры.

15 января 1934 года открыт Казахский государственный университет. В Алма-Ате, Уральске, Актюбинске, Караганде, Кызылорде, Петропавловске, Семипалатинске, Шымкенте созданы
двухгодичные учительские институты. В культурно-просвегительской сфере образовано около 30 техникумов, для промышленности, транспорта и связи — более 20 техникумоа В 1936 году окончили мединститут первые 66 специалисгов-врачей. В 1934 году на основе Семипалатинского геолого-разведывательного института в Алма-Ате соедан Казахский рудно-мегаллургический институт (КазПТИ).

В январе 1935 года утвержден новый устав Общества исследователей Казах-стана Создан специализированный науч-ный Комитег, который возглавил все на-учно-исследовательские работьг Открыты музеи, архивы, под государсгвенную охрану взят мавзолей Ахмета Яссави. По настоятельной просьбе Т.Жургенова первый его наставник Т.Изтилеуов перевел «Шахнаме»... Безусловно, приведенные нами факты — примеры, подобные капле в море..

* * *

«КАЗАХСКИЙ ЛУНАЧАРСКИЙ»: В 1934 году Алма-Атинский музыкально-драматический техникум преобразован в учебный комбинат, при нем создан отдел кино. В мае того же года Казахская музыкально-хореографическая школа принимает первых учеников. Открыта музыкальная школа и в Уральске.

В 1934 году состоялся 1-й съезд писателей Казахстана, постоянно проводились слеты мастеров народного искусства, выявлялись самородки из гущи народа.

В 1965 году народный артист К.Жандарбеков писал: «Темирбек Жургенов много пота пролил для того, чтобы казахское искусство расправило крылья. Мы его знаем как отца казахского театра». 13 января 1934 года - день постановки музыкальной комедии «Айман-Шолпан» по праву считается Днем рождения казахской оперы. Позже были оперы «Кыз Жибек», «Жалбыр», под непосредственным руководством Т.Жургенова музыкальная студия была преобразована в Казахский государственный музыкальный театр (нынешний Академический театр оперы и балета имени Абая). Видные казахские деятели искусства нам поведали о его таланте и мужестве как первооткрывателя.

В 1938 году создана Казахская государственная филармония, чуть раньше сформировался оркестр народных инструментов им. КазЦИКа (ньше им. Курмангазы).

Можно продолжать список заслуг, связанный с именем Т.Жургенова, на других фронтах - изобразительного искусства, кино, литературы, народного творчества. Финал этих достижений -проведение декады казахского искус-ства в Москве в мае 1936 года. На родину вернулись с честью. Возглавивший делегацию Нарком Т.Жургенов был удостоен ордена Трудового Красного Знамени. К этому добавим высказывание Ахмега Жубанова: «После каждой встречи с Т.Жургеновым возвращались домой с великим воодушевлением. Темирбек придавал нам силы, говорил с каждым, вселяя уверенносгь. Людям искусства порой не хватает той железной воли Темирбека». Последняя фраза особенно точно характеризует Т.Жургенова.

ИЗ СТРАНИЦ БИОГРАФИИ: Неспроста уже тогда называли его «Железным Наркомом», «Казахским Луначарским».

Все вышеперечисленные мероприятия проводились под его личным руководством и непосредствениым контролем. Объезжал каждый аул, каждый район, участвовал в репетициях театра, писал критические статьи, рецензии на постановки... По мере возрастания ответственности и объема нагрузки оттачивалось и его мастерство. Кто мог знать, что, не достигнув и сорока лет, молодая жизнь оборвется, или почувсгвовал, что угасает раньше времени.

Наступил 1937 год. В июне выдвинута его кандидатура в депутаты Верховного Совета СССР по Семипалатинскому избирательному округу. 2 августа был арестован. 25 февраля 1938 года, чуть не дотянув до сорокалетаего рубежа, был расстреляи.

15 июня 1937 задержали и его отца. Без суда и следствия через 10 дней расстреляли и восьмидесятилетнего аксакала.

Любимую жену Темке - Дамеш апай заключили в тюрьму, дав ей 8 лет срока. Жена «врага народа», сестра деятеля Алаш-Орды Алимхана Ермекова, только в 1957 году, после долгих 18 лег страданий в тюрьмах, вернулась в Алма-Ату. В 1990 году в воврасге 86 лет она скончалась..

Их единственный сын Шоратай умер в Ташкенте, когда учился. Усьшовленный младший брат, не выдержав гонений и позорного клейма «враг народа», в годы Великой Отечественной войны добровольно отправился на фронт и не вернулся...

ПАМЯТНИК: Славный сын свего народа, ставший жертвой сталинского тоталитаризма, реабилитирован только в 1957 году.

Именем Жургенова названы улицы, школы, Академия искусств в Алматы.

О нем написаны воспоминания и статьи. Вышли в свет книги Р.Сулей-менова, Т.Дайрабая. Отмечен 100-летний юбилей. Его жизнь и творчество стали объектом исследования ученых.

Много сил вложил молодой исследователь, состовитель этой книги Б.Имангалиев, собирая богатое наследие, вышедшее из-под пера Т.Жургенова.

Построенные по его инициативе школы, организованные им театры и многое другое до сегодняшних дней служит родному народу.

В Год десятилетия Независимости

Республики Фонда «Арыс» взяло ңа себя издание собраний сочинений Т.Жургенова, одного из основоположников казахской культуры. Вышедшие
из-под его пера произведения, отторженные от народа на 60-70 лет - это наша история, правдивая летопись наших побед и промахов, Изучить, оценить это великое наследие - долг каждого соотечественника.

Прими его, дорогой читатель! Добро пожаловать, Подвижник, Настав-
ник и Мыслитель!

Ерлан АРЫН,

доктор экономических наук, профессор

Гарифулла АНЕС,

президент фонда «Арыс»

Фонд «Арыс» выражает признание и особую благодарностъ известному журналисту и краеведу Тынышбеку Дайрабаю в деле собирания богатого наследия Т.Жургенова и его пропаганды.



Скачать документ

Похожие документы:

  1. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары 27-28 қазан 2011 жыл

    Документ
    Под общей редакцией директора Республиканского института повышения квалификации руководящих и научно-педагогических кадров системы образования, доктора педагогических наук, профессора Ахметовой Г.
  2. Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі (1)

    Документ
    Бұл оқулық соңғы бекітілген типтік оқу бағдарламасына сәйкес радиохабардың БАҚ ретіндегі рөлі мен орны, қоғамдық міндеттері, тарихы және технологиясының даму кезеңдерін түгел қамтиды.
  3. Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі (2)

    Документ
    Бұл оқулық соңғы бекітілген типтік оқу бағдарламасына сәйкес радиохабардың БАҚ ретіндегі рөлі мен орны, қоғамдық міндеттері, тарихы және технологиясының даму кезеңдерін түгел қамтиды.
  4. Атырау облыстық білім беру департаменті Атырау облыстық кадрлар біліктілігін арттыратын және қайта даярлайтын институт

    Документ
    «Білім беру жүйесінің жаңа мазмұны: Бәсекеге қабілетті, білімді және құзыретті тұлғаны қалыптастыру мен дамыту» тақырыбындағы облыс мұғалімдерінің VІІІ облыстық педагогикалық оқуларының баяндамалар жинағы
  5. С. Л. Сауытбеков туралы ќысќаша маѓл±мат

    Документ
    С.Л.Сауытбеков (1907-1997) Солт‰стік Ќазаќстан облысы (б±рынѓы Ќызылжар уезі, 4-ші ауыл) Тµњкеріс ауылы, М‰сірепов ауданында д‰ниеге келген. Єкесі Лейман молданыњ арќасында он ‰ш жасында араб тілін жетік мењгеріп, Ќ±ран с‰релерін жатќа білген.

Другие похожие документы..