Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Конспект'
Данная тема знакомит студентов с некоторыми методами многомерного статистического анализа (МСА), которые получили наибольшее распространение. При изуч...полностью>>
'Документ'
Фармакологічні властивості. Фармакодинаміка. Циклофосфамід має виражену цитотоксичну, протипухлинну та імунодепресивну активність. Протипухлинна дія й...полностью>>
'Документ'
16 декабря в г. Красногорске Московской области состоялась конференция трезвеннических организаций и движений России и стран СНГ, посвященная 25-лети...полностью>>
'Документ'
Понять сущность джаза всегда нелегко. Джаз любит окутывать себя тайной. Когда Луи Армстронга спросили о том, что такое джаз, говорят, он ответил так:...полностью>>

Пушкарь Галины Александровны на тему Типология 15 и поэтика женской прозы: гендерный аспект на материале рассказ

Главная > Рассказ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

Лингвистический кружок

«Lingua-universum»

Lingua-universum

Журнал основан в январе 2006 года

Выходит 6 раз в год

2

март-апрель

«Пилигрим»

Назрань – 2008

Содержание

© 2008 г. Л.Х. Танкиева 3

Ваха ираз хиланзар цун (Чахкиев Са1ида «Террор» яхача драмах лаьца) 3

© 2008 г. Л.Ю. Исраилова 9

Заимствование англицизмов как одна из тенденций современного чеченского языка 9

РЕЦЕНЗИИ. ОТЗЫВЫ 11

Проект 11

Заключение 11

специализированного совета по защите докторских и кандидатских 11

диссертаций ДМ 212.256.02 при ГОУ ВПО «Ставропольский государственный 11

университет» по кандидатской диссертации Рыжук Натальи Сергеевны 11

«Коррелятивные отношения части и целого: семантический 11

и лингвокультурологический аспекты», представленной 11

на соискание ученой степени кандидата филологических наук 11

по специальности 10.02.19 - Теория языка 11

Проект 13

Заключение 13

диссертационного совета Д212.256.02 при Ставропольском государственном 13

университете о диссертации Пушкарь Галины Александровны на тему «Типология 13

и поэтика женской прозы: гендерный аспект (на материале рассказов Т. Толстой, 13

Л. Петрушевской, Л. Улицкой)», представленной на соискание ученой степени кандидата 13

филологических наук по специальности 10.01.01. - Русская литература 13

РАЗРАБОТКИ 14

© 2008 г. Л.М. Хамхоева 14

Фрагмент словаря по зоологии для учащихся средних школ 14

ЗАМЕТКИ. РАЗМЫШЛЕНИЯ. ОЧЕРКИ 25

© 2008 г. Э.М. Дудургова 25

Использование латинизмов в русском языке 25

© 2008 г. Л.И. Кодзоева 27

Значение настоящего времени с расширенным охватом момента речи 27

ЛАБОРАТОРИЯ МОЛОДОГО ИССЛЕДОВАТЕЛЯ 29

© 2008 г. Р.Ч. Даулмирзаев 29

Доклад на межвзовской студенческой конференции 29

© 2008 г. М.М. Гагиева 31

Синтаксическая характеристика наречия 31

ШТУДИЯ LOGOS 34

(обзоры, рефераты, переводы и т.п.) 34

© 2008 г. Л.И. Кодзоева 34

Конкретное настоящее время момента речи 34

НАШ СЕМИНАР 36

(Программы. Доклады. Тезисы) 36

© 2008 г. Л.И. Тариева 36

Письменность и традиционная культура ингушей 36

(тезисы) 36

КОЛЛОКВИУМ ДВА 37

(Информация о выступлениях на конференциях, 37

конкурсах, заседаниях кружка и т.п.) 37

© 2008 г. Ю.И. Леденев 37

Русский язык как язык сотрудничества и фактор развития 37

других языков народов России 37

© 2008 г. И.Г. Воробьева 40

Однородность в сложноподчиненных предложениях и ее изучение 40

в национальной школе 40

PRO ET CONTRA // ЗА И ПРОТИВ 42

© 2008 г. Т.В. Жеребило 42

Введение к работе «Русский язык в Ингушетии» 42

(Об истории становления Республики Ингушетия) 42

ПЛЮС-МИНУС БЕСКОНЕЧНОСТЬ 46

(или вопросы лингвофилософии) 46

© 2008 г. Т.В. Жеребило 46

ХРОНОЛОГИЯ ГЕРМЕНЕВТИКИ 46

(от Платона до Шлейермахера) 46

СОЦИОЛИНГВИСТИКА. ПСИХОЛИНГВИСТИКА. 51

ГЕНДЕРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ 51

© 2008 г. Т.В. Жеребило, М.Р. Овхадов 51

Русский язык в динамике этнолингвистической ситуации в Республике Ингушетия 51

© 2008 г. Т.В. Жеребило 54

Языковая политика и языковое строительство в Республике Ингушетия 54

СЛОВАРНЫЕ МАТЕРИАЛЫ 59

© 2008 г. Т.В. Жеребило 59

СТИХИ 70

© 2008 г. Нина Барахоева 70

Я исчезну, как туман, как миражи. 70

Если надоест мысль обо мне, ты ее гони. 70

Чтоб не жила в тебе и не тяготила твои ночи, 70

Ты, мой нежный друг, загляни в себя! 70

В серых глазах буду искать 74

ПОЗДРАВЛЯЕМ!!! 75

КОЛОНКА РЕДАКТОРА 76

Т.В. Жеребило 76

Редколлегия: д.п.н., проф. Т.В. Жеребило (главный редактор),

д.ф.н., проф. А.С. Куркиев (зам. главного редактора), д.ф.н., проф. М.Р. Овхадов, (зам. главного редактора)

к.ф.н., доцент Л.М. Дударова, З.И. Добриева, Т.М. Ажигова, Х.М. Долова

Адрес редакции: 386100, Республика Ингушетия,

г. Назрань, Юго-Западный торговый центр, ул. Измайлова, д. 9;

364030, Чеченская Республика, г. Грозный,

ул. Надкарьерная, д.33.

Тел.: 8-(8732)-22-22-31,

моб.: 8-928-343-27-51.

E-mail: angelina1950@

ISSN 1819-3110 © Лингвистический кружок

«Lingua-universum», 2008 г.

Lingua – universum

2 2008


© 2008 г. Л.Х. Танкиева

Ваха ираз хиланзар цун (Чахкиев Са1ида «Террор» яхача драмах лаьца)

2008-ча шера январь бетта 112 шу дуз г1алг1ай къаман сийдола во1 Зязиков Бейсултана Идрис ваьча денз. Ваха ираз хиланзар цун. Идриса дунен т1а 42 шу мара ха яьккханзар.

Совета мехка адамашта 1азап т1аоттадаьча СИСТЕМО вийра из саг. Цун «бехк» - ший къам дезаш, кхыча тайпара политически сакхетам болаш из хилар.

1илманхоша, йоазонхоша, историкаша к1езига тахкад сийдолча, ц1ихеза волча г1алг1ай халкъа турпала Зязиков Бейсултана Идриса вахар, г1алг1ай къаман Паччахьалкхе в1ашаг1йоллара духьа цо хьийга къа.

Цу вай къаман турпалхочоа хетаяь я Чахкиев Са1ида язъяь «Террор» яха драма. Драма т1а дукха темаш, проблемаш увттаю автора: революцех, граждански т1ема турпалхоех, Г1алг1ай Паччахьалкхе в1ашаг1йоллар духьа г1алг1ай къаман интеллигенташа лоаттабаь къовсами, Сталинеи цун мут1ахьа хиннача г1озои г1алг1ай къаманна духьала лелабаь тийшаболх бувцаш. Къаьстта бувц автора Сталина политика ч1оаг1ъелча мехка т1акхаьча бала. Набахтена, дагадохар тамаш йолча г1ирсаца, 1азап озийташ, боабаь къаман эзараш дикаг1а бола къонгаши мехкарийи бувц автора.

Г1алг1ай мехка этта халонаш ювцаш Чахкиев Са1ида хьахьоккх керттерча турпалхочун Зязиков Бейсултана Идриса хьийга къа. Цун вахарца, г1улакхашца хоттаенна я драма сюжет а. Зязиков Идрис дукха дийша, к1оарга хьаькъал долаш, эттача хьалах дика кхеташ саг хиннав. Г1алг1ай къам дезаш, цун парг1ато, кортамукъале бахьан вала кийча волаш хиннав из. Советий 1аьдал эттачул т1ехьаг1а 1918 шерагара 1924 шерага кхаччалца из юкъе хилар Терски облревкомаи Терски облисполкомаи, Назрановски окрисполкома председатель, эггара хьалхара Лоаманхой Республика юкъарча г1улакхий къаман комиссар, Лоаманхой Республика ЦИК председатель, Лоаманхой обкома ВКП (б) бюро секретарь, ВЦИК СССР член волаш. Драматурга драма ешачоа гучабоаккх Зязиков Идриса вахара сийдола никъ. Г1алг1ай Автономни область в1ашаг1ъеллача 1924 шера 7 июле из Г1алг1ай обкома парте хьалхара секретаралла хорж. Цу хана денз ше укх дунен т1ара д1аваллалца, г1алг1ай къаман бокъо яккхара духьа Зязиков Идриса караг1даьнна г1улакхаш а, цо эза 1азап а дувцаш я драма.

Драма т1а бувцаш ба бокъонца хинна, цу хана баьха, г1алг1ай къаман истореца дакъа лаьца, тайп-тайпара лар йита бола нах. Сийрда лар йитараш ба къаман курал я аьнна, ала йиш бола турпалаш. Царех эггара хьалха хьоахабе боаг1а Г1алг1ай обкома хьалхара секретарь Зязиков Идрис, цун фусам-нана - паччахьа эскара полковника, Хантыг-наькъан Ярыча йо1 - Жанетта, Г1алг1ай облисполкома председатель Горчханов 1аьла, парте обкома шоллаг1а секретарь – Дахкильгов Сергей, Г1алг1ай мехка революцен викалаш – Албогачиев Юсуп, Орцханов Хизар, Костоев Бексолта, Альмурзиев Хьусен, Гойгов Абдул-Хьамид, Ростове лорий говзал 1омаеш хинна г1алг1ай студенташ – Точиев 1алаудин, Тутай-наькъан йижарий Аьсети, Нинаи, иштта кхы а. Х1аьта, исторе т1а б1еха лар йитараш ба г1алг1ай къам 1азапе оттадаь вола мехка «дерригача къама «баьчча» Сталин, ший политика д1аяхьа вайцига цо вайта хинна парте Къулбаседа Кавказа крайкома хьалхара секретарь Андреев, г1алг1ай къам шоаш яххача хьат1адоаладар духьа, Сталинеи, цун г1озои 1929 шера сентябрь бетта, Зязиков Идрис балхара д1а а ваьккха, цун когаметта вайта хинна Черноглаз, иштта кхыбараш а. Драма т1а къаьстта дика бувц Серго Орджоникидзе, С.М.Киров.

1998 шера «Террор» яха драма ше язъеш, С.Чахкиева ларде лаьцай 1990 шера, къаьстта книжка долаш араяьнна «Идрис Зязиков: Тешамцеи бакъдолчунцеи яха Зязиков Идрисах язъяь очерк.

Автора драма д1айолаю г1алг1ай паччахьалкхена боккха кхерам т1аэтта хинна ха ювцарца. Къулбаседа-Кавказа парте крайкомо т1аийца хиннаб х1ирийи г1алг1айи паччахьалкхен столица йола Владикавказ яха город г1алг1ашкара д1а а яьккха, х1ирашта д1але, аьнна. Х1ирий кулгалхой цу т1а кхача г1ерташ лийнна дукха ха хиннай. Х1аьта 1924 шера денз къайлаг1а доацаш, шоашта могар даьд цар, Сталина г1онца из б1еха политика чакхъяьккхара.

Шийх б1убенна ва парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхара секретарь Андреев. Г1алг1ай обкома хьалхарча секретарага Зязиков Идрисага телефон етташ ва из, шоаш баь соцам г1алг1ашка д1акхайкабар духьа. Идриса кхетаду, Андреева из г1улакх шийгара ца леладелга, цун т1ехьашка кхыбола боккха низ латталга. Ший сесагаца Жанеттаца къамаьл деш, цо йоах: «Сога хаьттача, Андреева шийгара лелаеш яц х1анз цо лелаю политика. Кинто (Сталина псевдонимах – ца1) ва деррига из доладаьр… Орджоникидзеца а Кировца а къамаьлаш хиннад са… Кинто… вайна хета саг вац»1.

Идрис а цунца болх беш бола цун тешаме новкъостий а нийсхо йоацаш даьча х1амо корзаг1баьха, эг1азбига ба. Тайп-тайпара уйлаш дагаух Идриса. Цо кхетаду, чехка цхьа х1ама де дезалга. Г1алг1ай Обкома бюро в1ашаг1техача бакъахьа я эггара хьалха, аьнна, хетт Идриса. «Вайца дагаяьнна т1аийцабац крайкомо ший соцам. Иштта ер д1адоладенна долаш, вай а йоаергъяц ха, цунца дагадувлаш. Кхоана, бюро чакхяьлча, со крайкоме г1оргва»2,- йоах цо ший новкъосташка.

Х1аьта, г1алг1ай корзаг1баьнна хьувз. Массанена а ха лов, мишта чакхдаьннад из б1еха х1ама, обкома кулгалхоша духьале х1ана яьяц, фуд хиннар? Идриса кхетаду, эггара хьалха наха жоп дала дезар ше волга. Чахкиев Са1ида в1ашт1ехьадоал Зязиков Идрис к1оаргга политически хьаькъал долаш, ший къам дезаш, цун викал волаш хьахьокха. Къамашта юкъера хьал дика довзаш волча Идриса хов, из соцам чакхбоале, х1ираштеи г1алг1аштеи юкъе машар ц1аккха хургбоацилга. Крайкомо баь соцам – уж ши къам – лоалахой шоайла моастаг1ий хургболаш йола политика лелаяр долга, вешта аьлча, цхьа къам 1ото1адеш, вож хьалкхедеш, цун хьал тоадеш йола политика йолга. Х1аьта, мишта д1акхетабергба нах? Шийх б1убенна, тешаш болча наьха дегашка шеко йоссийта йиш йоацилга хов цунна. Чахкиев Са1ида дика в1ашт1ехьадоал Зязиков Идрис ший г1улакх ховш, кхеташ, хьинар долаш, ший къаман духьа са 1одулларгдолаш саг волга гучадаккха. Цу дийнахьа дукха нах ба къаьстта Идриса т1акхача, эттача г1улакхах цунга ладувг1а г1ерташ. Х1ара минут лоарх1аме йолаш ше сагота воллаше, йоах цо: «Ди, ши ди хьалха уж баьхкабаларе, д1абахийта мегаргбар. Цхьабакъда, тахан вай кабинетий на1араш йийла хила еза, х1ана аьлча, наха бакъдар хац. Вай фу уйла я а хац. Х1анз этта г1улакх, цхьаккха х1ама къайла ца хьош, мадарра д1адувца деза нахага»3.

Идриса т1абоаг1а Тоасбот-моллеи цун юртахо Берснакъеи. Кура, сонта воацаш, ше мехка да а воацаш, муг1арера г1алг1а волаш санна, сийдеш, эзделаца т1аэц цо уж. К1оарга ма1ан долаш къамаьл да Тоасбот-моллас дер. Цо йоах: «Дагадоаг1а сона, ер 1аьдал доаккхаш турпала лаьттача г1алг1ашта оттаяь сийленг хьаеллаш, 1а даь къамаьл. Малх хьалбаьннаб вайна, - аьлар 1а. - Парг1ато яьннай вайна! Сердалонга кхача хьожаргда вай! Дешарца, хьаькъалца, цхьоаг1онца мара яргьяц вай котало! Вай дерригаш в1аший кхотадала деза! Цхьана хила деза! Дахалда вай!..»4.

Х1аьта, х1анз, г1алг1ай мехка боад т1аенача дийнахьа, Тоасбот-моллас дагадохийтача цу къамаьло хьагойт дешачарна, фу саг хиннав Зязиков Идрис. Вайна гу, Идриса къамаьл к1оаргга чулоацам болаш, х1ара дош ший ма1ан долаш хинналга. Цу лоаццача дешаша гучадоаккх е 1аьдал доаккхаш г1алг1аша лаьца дакъа а, нах сапарг1атонга сатувсаш хинналга а, сийрда кхоане хьалъяра Идриса хинна уйлаш а. «Т1аккха тахан эттар фуд? Буро х1ираша д1аяьккхай! Из фу яхалга да?! Из мишта хьадаь, мишта чакхдаьккха х1ама да?»5 Из хаттар да г1алг1а мел волчунна дег чу латтар. Цхьабола, дукха кхетама дай боаца нах, тайп-тайпара къамаьлаш де баьннаб. Из Идрисага д1айоах Берснакъас. «Наха йоах…,- эг1азлонца аратосс цо, - оаш Буро ехкай! Вай хьакимаш х1ирашка маьре бахаб, йоах! Кхааш ийцад, йоах! Лелхаде деза, йоах, шо дерригаш а!6»

Идриса дувцеи-алеи чот йоацаш хала да из къамаьл. Х1аьта, г1улакх сов ира этталга а ховш ше а ший новкъосташа а де лаьрх1ар д1адувц цо царга. Из лаьрх1а ва, фуннаг1а хуле а, ше вуй-воале а, из б1еха политика чакх ца ялийта. Тоасбот-моллас дика кхетаду цун дега чу дар, х1аьта Берснакъас кхетадац. Цо кхыдар дувц. Цудухьа шийга в1алла йиш йоаццашехьа, уж ши къоано чу а волаш, цу дийнахьа ше волча цхьацца шоай г1улакхаш дахьаш баьхка бола нах т1аэца волавеннав Идрис. Цига гучадоал мел къиза, б1еха хул цхьабола нах. Масала, ше къоастаду цо Лорсаи Маднатаи юкъе этта г1улакх. Дешачарна гуш да, мишта принцип йолаш, фу оамал йолаш саг ва Идрис. К1оаргача хьаькъалца Лорсий тийшаболх гучабоаккх цо. Лорсас даь хинна ца1 шоллаг1чул халаг1а дола з1уламаш майрра юхьдуххьал, из бехке а веш, д1адувц Идриса. Ала доаг1а, т1ехьаг1а Идрис лаьца 1азап озаш, набахта воаллача хана, къаьстта Лорс, харцо а ювцаш, цунна т1алеткъаш хинналга. Лорсаца къамаьл деш, эза мерз санна, г1ожа ерз цун оаз. Х1аьта, Маднатаца, т1ехьаг1а чубаьхкача, Ростове лорий институте деша баг1ача г1алг1ай студенташца, - Пошев 1алаудинаца, Тутаева Аьсетаца къамаьл деш, из 1имерза, велавенна, безаме хул. Идриса цар гадоаккх. Маднатага, х1анзчул т1ехьаг1а со хургва хьа во1, цхьаккха сагага хьона цатоам байтаргбац аз, - йоах цо.

Г1алг1ай студенташ институтера д1абаха, аьнна, оттабаь хиннаб. Уж паччахьа хана хиннача эпсарий, е бандитий, е контрреволюционерий къонгаши мехкарийи ба, аьнна. Царна а оарцаг1ваьнна, г1о ду Идриса. Цар а хетт Идрисага из мишта хиннад, Буро г1алг1ай ма хиннайий, - йоах студенташа а.

Идриса секретарь волча Султана хоам бу Къулбаседа-Кавказа парте крайкома хьалхара секретарь Андреев телефон етташ ва, аьнна. Тахан кхозлаг1а тох цо из телефон, - йоах цо. Берригаш д1абаха тохалу, шоаш новкъа хилар кхераш, х1аьта Идриса юхасовцабу уж. Андреевца ший хургдолча къамаьлага ладувг1ар лов цунна. Трубка чура къамаьл хьахоз. Андреевс бехк боакх Зязиковах. Идрис Бейсултанович, - хетт цо, - Къулбаседа-Кавказа парте крайкома бюро т1ехьара заседани йолча хана, хьо х1ана хиннавац?.. Чахкиев Са1ида хьахьоккх Идриса ира хьаькъал. Латташ долча хьалага хьежжа, доагг1ача беса жоп лу цо. «Из т1ехьара заседани йолга хайнадаларе, белггала воаг1аргвар», - оал Идриса. Вайна гу цун жоп бегаша а ц1енхаша а ларх1а мегаргдолаш долга. Х1аьта, вай даьша ма аллара, «бегаш – ц1енхий юхьигаш», Андреевс уж бегаш ба яхе а, Идриса бегаш бац. Из парте Къулбаседа-Кавказа крайкома хьалхарча секретара Андреев Андрей Андреевича парте Г1алг1ай обкома хьалхарча секретара Зязиков Бейсултана Идриса майрра денна жоп да. «Аз бегаш биц, - парте крайкома заседане со мишта хул, сога хьа ца хайттача, - йоах Идриса. – Укх т1еххьарча хана къаьстта г1алг1ай къамах лаьца эггара лоарх1амег1а дола хаттараш увттадеча, царех соцам т1аэцача хана, къаман парте кулгалхой теркал ца бе даьннад шо. Оашоша т1аийца соцам наха бовзийта. Кулгалхой декхарийла ба саббаре нах д1акхетабе «мел бехктокхаме соцам ба парте Крайкомо т1аийцар». Цох г1улакх хургдоацилга майрра д1ахойт Идриса.

Андреев цецваьнна ва. Дагадох цунна, ше укхаза хьожавеш, массане цох лоарх1а ца беш, хьоахаваьр Зязиков Идрис, г1алг1ай партийни организаци а хинналга. Цунна дагадох Сталина шийца хинна къамаьл а. «Виц ца луш хилалахь, - аьннад цо, - Къулбаседа-Кавказе г1алг1ай партийни организаци эггара ч1оаг1аг1а йолга. Цхьан Зязикова эзара Мамсуров санна барий мах ба»1. Х1анз кхетаду Андреева ший цунца къамаьл дулургдоацилга. Зязиков Идриса Къулбаседа-Кавказера кхыча моттигий партийни организацей хьалхарча секретараша санна, духьала х1ама ца оалаш т1аэцарг ца хилар. Андреев кхералу. «Фу де воал хьо?» - хоатт цо Идрисага. «Кхоана Г1алг1ай обкома парте бюро хургья. Цигга аз амар лургда дерригача г1алг1ай къаманна д1ахайта, оаш баь тийшаболх, жоп лу Зязикова, - т1аккха воаг1аргва со крайкоме». Андреевс ц1ог1а детт трубка чу: «Ма делахь из! Хьем боацаш, сихха крайкоме кхача. Жоп дала дезаргда хьа!... «Жоп дала кийча ва со», - аьнна, - Андреевс ц1ог1а детташехьа, Идриса трубка 1оюлл. Цу къамаьло гучайоаккх Зязиков Идриса оамал, мел майрра, ира хьаькъал долаш, дунен юкъера хьал дика довзаш, цхьана сага хьеста ца луш, из хинналга. Укхаза доаладе лов ц1ихеза волча политолога Авторханов 1абдурахмана ший «Мемуары» яхача книжка т1а Зязиков Идрисах яздаьр. «Г1алг1ай аьттув баьнна хиннаб, х1ана аьлча, Г1алг1айченна кулгал деш хиннав, Кавказа исторе боккха лоарх1ам болаш вола, Орджоникидзе Сергой доттаг1 Зязиков Идрис хиларах. Цо ший кхетамца «г1алг1ай социализм» хьалъеш хиннай, къамашта юкъе барт ч1оаг1беш, нах набахташка чу ца бехкаш, ший къаман боккхийнах – шейхаш, моллаш лоарх1аш, царца дагавувлаш хиннав из… Лоалахой хьогаш хиннаб Г1алг1айченах, цар селлара машаре «падишах» хиларах. Чекисташ Ростове а Москве а оакхал деш хиннаб, Зязиков «классови моастаг1ашца» бувзам болаш ва, яхаш. Цар яздер тахка, аьнна, Сталина т1адиллад крайкома секретарь хиннача Андреева. Цу г1улакха Владикавказе венача Андреевс геттара сиха обкома бюро заседани еча хана, куро, къовсам баккха г1ерташ, Зязиковга хаьттад: «Хье секретарь волча хана й1оахал масс моастаг1 лаьца, набахта чувеллав 1а?» Цул кураг1а а, къовсама ше т1ехьашка варгвоацалга а д1ахайташ, жоп деннад Зязиковс: «Цхьаь ца1, х1ана аьлча, г1алг1ай мехка г1алг1ай мара бахац»2. (Таржам даьр – Л.Танкиева).

Идриса Андреевца хиннача къамаьлага ладувг1аш цига мел хиннар йист ца хулаш, лоацабелча санна, бисаб. Цар кхетаду мел кхераме, бехктокхаме ба Зязикова болх. Идриса лаьрхх1а д1а ца бохийташ битабар уж ший Андреевца хургдола къамаьл царна д1ахозаргдолаш, цар из массанахьа нахага д1адувцаргдолаш. Берснакъа дехкевоал ше аьнначох. Тоасбот-молла йоах: «Идрис, Даьла раьза хилва хьона. Дала низ лолба хьона. Тхо хьоца да хьона, Идрис, г1алг1а мел вар. Тахан а, кхоана а, массаза а… Со теш, хьо котваргва, х1ана аьлча, хьай г1улакха воагаш вац хьо, къаман г1улакха воагаш ва, цудухьа Даьла хьогахьа хургва. Дала аьттув боаккхалба хьа»3.

Къаьстта теркам т1абахийта безаш да Зязиков Идриса Сталинца хиннача къамаьла юкъамоттига. Вай лакхе белгала ма даккхара, Сталина хов Зязиков фу саг ва. Из майрра духьала оттаргволга а, из дукха дийша, политика дика йовзаш саг волга а. Моздокский район х1ирашта д1аяла лерх1ача хана Сталина йоах: «Со сагота вац казакаш аргдолчох, сона дагадоал г1алг1аша цох фу аргда…»4. Идрис кхеташ ва из деррига а леладер Сталин волга.

Ший сесагаца Жанеттаца къамаьл деш Идриса йоах: «Сога хаьттача, Андреевгара шийгара йоаг1аш яц х1анз цо лелаю политика. Кинто ва деррига леладер»5. Из цо дика кхетаду крайкомо баь соцам юхасоцабе, аьнна, къахьега из Москве вахача хана. Сталина Идриса дена г1улакх х1анз кхоачаш-м ду, х1аьта, Идриса кхетаду цу сагагара г1алг1ашта дикадар хургдоацилга.

Идрис аравоаллашехь, Андреевга сиха ше волча хьакхача, аьнна, телефон тох цо. Андреев к1езигавеш, цунна дистаб1ар лелхаш къамаьл ду Сталина. «Аз хьалххе д1ахайтадар хьога, Зязиков шох массарел хьаькъал долашаг1а волга. Х1анз кхийтарий хьо? 1а харцахьа баьча балхо еррига Г1алг1айче корзаг1ъяьккхай, хьоаяй…1». Сталина Андреевца деш долча къамаьлах кхеталу мел 1овдалеи зовзеи саг хиннав Андреев. Цо Сталинга хоатт, вийна д1аваьккхача бакъахьа вецарий из, аьнна. «Аз цхьаккха х1ама яхац хьога, хьайна ловча бесса д1аваккха. Аз бокъо лу хьона из кхоачашде», - жоп лу Сталина. Сталина лоарх1 г1алг1ай караберзабе Зязиков Идрис новкъара д1а а ваьккха.

Цу хана денз, бахьанаш лехаш, Идриса гонахьа доладу из б1еха «ловзар». Масала, Андреевс йоах Идрисага, хьа биографи дукха ц1ена яц. Цо дагадохийт 1919 шера Орджоникидзе Серго бандиташа вовхар. Гуржий доазол т1ехьабаьнна, 1924 шера пхий дукха рузкъа а, жа а дига хиннад. Цу г1улакха а г1алг1ай бехке баьб. Царца а Зязиков Идрис хиннав, аьнна, хабар арадаьккхад. Идриса юха а, юха а дагадайта г1ерт массайтаза тахка а бакъдоацилга хайна а д1адаьнна дукха ха йола х1амаш.

Андреев Идрисаца ч1оаг1а эг1азал йолаш ва. Цунна хетт Зязиковс ший сий доадеш санна. Къулбаседа Кавказа парте крайкома хьалхарча секретара болх бе ше вайтача хана денз, ч1оаг1а шийх б1убенна, шийга ца дулаш х1ама хургдац мотташ, хиннача Андреева, новкъа да г1алг1ай обкома парте секретарь волча Зязиковс шийна иштта духьале еш. К1аьда дийцача а, г1ожа кхерам т1атоссаш дийцача а х1ама ца хилча, из кхера ваьннав Идрисах. «Идрис Бейсултанович, аргда аз хьога къайле йоацаш, - йоах цо, - хьо ч1оаг1а новкъа ва сона. 1а сога сайна ловча бесса болх хьабайтац, массехана новкъарле ю. Кхыча секретараша шоашка аьннар хьаду. Хьо ца1 ва-кх, нийссача метте баг1а хьастам санна, новкъа волаш. Аз баьча соцамашта массе хана духьала ва хьо. Х1анз крайкомо баьча соцама а духьала ва. Из согара, сайгара даларе-м, ца1 дар…2».

Къаьстта «сина т1ера» воал Андреев ший Сталинца къамаьл хинначул т1ехьаг1а. Цкъа-дале, цунна ч1оаг1а новкъа даьннад ше Идрис бахьан долаш Сталина эсала хетийташ, п1елга т1а ваккхар. Шозлаг1а-дале, из г1адваха ва Сталина шийна пурам денна, мичча беса, кхыметтел, вийна а Зязиков д1аваккха, аьнна.

Ше Сталинца в1ашт1ехьадаьккхача бесса, ший б1еха план кхоачашъе волалу Андреев. Гуш да, доккха, лакхера, к1оаргара хьаькъал дола, интеллигентни, ший кхетам болаш волча сага духьала баьннараш хьаькъал доаца, 1овдала, х1аьта а 1аьдал, бокъо шоай кара хинна нах болга. Ше «урса дитта т1а» т1а г1олла леллаше, Зязиков Идрис г1ерт ма хулла дукхаг1а ший къаманна пайдане дола х1амаш чакхдаха. Х1аьта, морхаш йикъенна т1аяьхка, лохлуш латташ хиннай цун керта т1а. Сталина шийна юхеоз ше аьнначунна духьала йист хургбоаца, шийна мут1ахьабараш. Х1аьта, цхьаккха х1амах шек воацаш д1абоах кхыча тайпара политически кхетам болаш, шийна духьале еш бола нах.

Андреев, ма хулла сихаг1а, Зязиков новкъара д1аваккха г1ерт. Сталин волчара ц1авоагг1аше, Идрис т1авийха, къамаьл ду цо. «Крайкомо Владикавказ х1ирашта д1аяла еза, аьнна, баьча соцамо корзаг1аваьккха, деррига г1алг1ай къам г1оттадаь, оарцаг1даьккха лелаш, хьай доагг1аш дола, г1алг1ай парторганизацена доал дара болх лаьг1баьб 1а, - йоах цо. – Бокъо йоацаш хьай декхарашта юстараваьнна, г1алг1ай парторганизаце коммунистий дисциплина мелъялийтай 1а. Цудухьа 1а партена доккха зе даьд… Г1алг1ай коммунистий кхетам лакхбалийтара духьа крайкомо соцам баьб хьо Москве марксизма-ленинизма курсашка деша вахийта»3. Идрис кхеташ вар цхьан тайпара та1азар шийна хургхиларах, х1аьта иштта кастта цар из г1улакх чакхдоаккхарг ма-дий, аьнна, цунна дагадацар. Духьале ярах х1ама хургдоацилга гуш дар. Цхьа хаттар мара динзар цо: «Мала вайт оаш са когаметта?». Андреева жоп лоаца дар: «Черноглаз, Адыгейски обкома хинна хьалхара секретарь».

1929 шера кхоалаг1ча сентябре ВКП (б) Г1алг1ай обкома пленумо мукъавоалийт из, вешта аьлча, балха т1ара д1авоаккх Зязиков Идрис. Цу хана денз Г1алг1ай мехка бокъонца вола кулгалхо хул Черноглаз. Из фу саг хиннав аьлча, г1алг1ай къам, цар мохк, оамалаш, г1улакх, цар ды – цхьаккха а х1ама довзаш а е довза ловш а воаца саг хиннав Черноглаз бокъонца Андреева политика Г1алг1ай мехка чакхйоаккхаш вола саг хиннав. Андреев цун кулгашца ший Зязиков Идрисаца, г1алг1ай къаманца хинна моастаг1ал д1акхоачашде эттав.

Дувца хала да, ше вийна д1аваккхалца, г1алг1ай къама цо т1аоттадаь хинна 1азап. Г1алг1аех в1алла а дош ца хеташ, цар сий деш, дагакхаьба дола х1амаш сийдоацча доахаш, эхь даь, б1ехбаь, уж гора оттабе г1ерташ, хьайзав из. Т1аккха бехк бац наьха, уж шоай бокъо лаха балар. Чахкиев Са1ида драма т1а доаладу цхьа масал. Г1алг1ай юрташкара Тоасбот-молла а Берснакъа а волаш цхьа итт саг Москве, Черноглаза лелаеча политикана шоаш раьза боацилга д1ахайта, Калинин волча латкъа баха хиннаб. Царна хеташ хиннад Калинина шоай къамаьла теркам т1абахийта, шоашта г1о дерг ма дий, аьнна. Х1аьта вокхо, Черноглазага юхахьожадаь хиннад цар каьхаташ. Тоасбот-моллеи Берснакъи шоаш Калинина т1абахалехьа, Зязиков волча боаг1а, цунца дагабовла, аьнна. Идриса царна дош лу Черноглазаца цу хьаькъехьа къамаьл дергда ше, аьнна.

Зязиков Идрис догц1ена, партех тешам ца бовш хинналга гучадоаккх Чахкиев Са1ида цун Черноглазаца хинна къамаьл дувцаш. Идриса хетт Черноглаз г1алг1ашца иштта г1ожа ва, шийна из къам, цар истори ца довзарах. Из цунна дог тешадеш хьехам бе г1ерт, революци, граждански т1ом лаьттача хана г1алг1ашта дукха дика х1амаш караг1дийналга а, е 1аьдал оттар духьа цар ч1оаг1а т1ом баьлга а д1ахойташ. Х1аьта Черноглаза оттаяьр моастаг1ал долча къамаьла кеп я, Идриса дувцачох цунна дош хетац.

«Цхьан хана караг1дийнна хургда г1алг1ашта дика г1улакхаш, х1аьта х1анз уж классови моастаг1ий ба», - йоах цо. «1а ца1 моастаг1а лаьца чувелла та1азар даьдац, Андреева а йоах. Аз доаг1ар дергда царна».1 Андреевс т1адилла г1улакх кхоачашдеш волга лочкъадац цо. Идрис цецваьннав г1алг1ай селлара гоама цунна хиларах. «Ма хила йиш йоацаш х1ама да-кх ер», - йоах цо.

«Х1ана-д из хила йиш йоацаш дола х1ама? Уж 1а дикан бувца г1алг1ай Москве сона латкъа баха хиннаб-кх, со балхара д1аваьккха, хьо хьата1авайта, аьнна. Царга фу аьннад хой хьона? – йоах цо, Идриса футтаройна, ч1оаг1аг1а новкъа хилийтар духьа, велакъежаш. Зязиков во коммунист ва. Из ц1аккха а ше хиннача балха т1а юхавайтаргвац. Х1аьта, цар новкъост Калининга енна жалоба сога юха яйтай, «Сога къоастаде дош», аьнна, Калинина резолюци т1а а йолаш».

«Х1анз из г1улакх къоастаде кийчвенна ва-кх со!» – ц1ог1а детт Черноглаза. Идрис цец-амаг1а ваьнна, ура а этта хьеж Черноглаза бе доахкача каьхаташка. «Хила йиш яц?!..» - йоах цо.

«Я даьра, фуннаг1а хила йиш я, хьона хетар гаьна да»,- жоп лу Черноглаза.

Х1анз Идриса кхетаду, шийна укх 1аьдалах меттар нийсса ца хинналга, адамашта боккха кхерам т1аэтталга.

Черноглаз сов ч1оаг1а дорхвенна, г1алг1ашта в1алла ца доаг1а, б1еха г1улакхаш духьалдаха ваьннав. Х1аьта, Идриса, ше сий долаш хиларга хьежжа, саббаре хоам бу цунга: «Хьо г1алг1ай къаманца кхы д1ахо а иштта къиза хуле, хьайна дикадар хургдоацилга д1аховлда хьона»2, - аьнна. 1930 шера кхоалаг1ча феврале И.М. Черноглаз вув. Зуламхой лийца хиннабале а, Зязиков Идрис бехке ву цу зулама. Из бехке вир сий 1ото1адарца а, политически а Черноглаз вер долча г1улакха кийчо яьр ва, аьнна.



Скачать документ

Похожие документы:

  1. Человек между Царством и Империей: Сб материалов междунар конф. / Ран. Ин-т человека; Под ред. М. С. Киселевой. М., 2003. 527 с.: ил. (Человек в русской культуре). Библиогр в конце ст

    Документ
    Человек между Царством и Империей: Сб. материалов междунар. конф. / РАН. Ин-т человека; Под ред. М.С. Киселевой. - М., 2003. - 527 с.: ил. - (Человек в русской культуре).
  2. Зверева Галина Ивановна, доктор исторических наук, профессор (личная подпись) (расшифровка

    Расшифровка
    II.1. Изучение биографических нарративов крестьян Вологодской, Ленинградской и Новгородской областей: программа исследования, методика сбора и обработки полученных материалов 51
  3. Государственное образовательное учреждение высшего профессионального образования (5)

    Документ
    Словарь (первое, втрое меньшее по объёму и микроскопическое по тиражу изд. — 1997 г.) содержит основные факты биографий, перечни основных научных трудов, итоговые оценки творчества более чем 230 учёных и краеведов гуманитарного профиля
  4. Книги Чувашской Республики. 2001-2005 : ретросп библиогр указ. / составители А. Г. Сидорова, А. Б. Краснова, Ф. Г. Парамонова. Чебоксары, 2010. 383 с. Ретроспективный указатель

    Библиографический указатель
    К 53 Книги Чувашской Республики. 2001-2005 : ретросп. библиогр. указ. / составители А. Г. Сидорова, А. Б. Краснова, Ф. Г. Парамонова. – Чебоксары, 2010.
  5. История Северного Кавказа в печатных изданиях. Библиографический справочник

    Справочник
    – 1 . - № 39. Главнейшие узаконения и распоряжения за 189 -1893 гг. – СПб.,1894. Дедюлин С.А. Недостатки порядка отчуждения земель на государственные и общественные надобности (Приложение к Сборнику Узаконений по отчуждению земель).

Другие похожие документы..