Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Решение'
В целях поощрения юридических и физических лиц, внесших особый вклад в становление и развитие ТПП г.Тольятти, в развитие предпринимательства городско...полностью>>
'Курс лекций'
This course of lexicology which forms a part of the curriculum for the English sections of linguistic departments of teacher-training colleges is int...полностью>>
'Справочник'
За последние примерно пять лет коротковолновое радиолюбительство в нашей стране сделало заметный шаг вперед. Этому во многом способствовала широкая п...полностью>>
'Документ'
1. Мифологическое знание, представляя собой минимальный набор данных, необходимых для функционирования человека в мире, почти всегда вопиюще дискретн...полностью>>

AZƏrbaycanşÜnasliğIN (2)

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

Что касается отставания исламской и индийской культур от западной, то это - многовековая проблема противостояния, не имеющая однозначного ответа на поставленный вопрос. Нет ответа на вопрос «Что появилось раньше: яйцо или курица?». Здесь же уместно вспомнить ответ Ф.М.Достоевского противопоставившим Россию и Европу славянофилам и западникам: «Тут вышла одна великая ошибка с обеих сторон, и прежде всего та, что все эти тогдашние западники Россию смешали с Европой, приняли за Европу серьёзно и – отрицая Европу и порядок её, думали, что то же самое отрицание можно приложить и к России, тогда как Россия вовсе была не Европа, а только ходила в европейском мундире, но под мундиром было совсем другое существо. Разглядеть, что это не Европа, а другое существо, и приглашали славянофилы, прямо указывая, что западники уравнивают нечто непохожее и несоизмеримое и что заключение, которое пригодно для Европы, неприложимо вовсе к России, отчасти и потому уже, что все то, чего они желают в Европе, - все это давно уже есть в России, по крайней мере в зародыше и в возможности, и даже составляет сущность её, только не в революционном виде, а в том, в каком и должны эти идеи всемирного человеческого обновления явиться: в виде божеской правды, в виде Христовой истины, которая когда-нибудь да осуществится же на земле и которая всецело сохраняется в православии» (5).

Эта мысль так же легко применима к исламскому и тюркскому миру, в частности к Азербайджану, что отчасти и нашло отражение в указанной статье профессора Джавада Хейята. В данном случае было бы уместно напомнить историческую миссию православной христианской и исламской религий, идентифицировать их роль в сохранении евразийских ценностей. Али бей Гусейнзаде в статье «Кто такие тюрки и кто их составляет?» (6) указал на исторические победы в Евразии тюркских народов и этносов под предводительством величайших полководцев Чингисхана и Тимура, фактически обосновал необходимость отсчёта евразийских идей со времён первого Великого Монгольского хана. Как видно, и в политическом, и в научном плане идея евразийства не может обойтись без признания роли исламско-тюркского фактора. Прослеживание азербайджанской литературы конца XIX – первой трети XX века выявляет истинную реакцию культурно-общественной мысли Азербайджана на западничество. На примере работ А.Агаоглу и А.Б.Гусейнзаде мы убедились в том, что эта реакция была неоднозначной. Но Мамед Эмин Расулзаде, автор публицистических размышлений под названием «Сиявуш нашего века», прекрасно ориентирующийся среди западнических, туранских и тюркских настроений своих современников, выдвинул идею азербайджанства и назвал Азербайджан истинным наследником Востока (Ирана и Турана).

Мы согласны с мнением Н.Джафарова о том, что азербайджановедение является органической частью тюркологии и невозможно представить его в отрыве от иранистики, семитологии, кавказоведения. Изучение азербайджанского языка, литературы и культуры вне тюркологического контекста приводило «...к весьма вольным и вульгарным толкованиям, однозначно серьёзным и грубым ошибкам. В подтверждение тому напомним общеизвестный пример – длительное изучение творчества великого Низами в узких рамках иранистики. Однозначное игнорирование древних общетюркских источников творчества поэта привело к тому, что и по сей день нас тяготит гнетущая неизученность истоков философско-эстетических идей великого мыслителя», - отмечает автор труда «Основы азербайджановедения» (7, с. 101). Мы бы расширили круг проблем и добавили бы в него вопрос необходимости дальнейшего изучения азербайджанской культуры в контексте евразийства. Ведь творчество того же Низами, мир его идей и героев невозможно вместить в узкие рамки. Оно представляется в широком евразийском контексте с этническим и топонимическим разнообразием художественного мира поэта. «Если обратимся к письменной литературе, известным поэмам великого азербайджанского поэта XII века Низами Гянджеви («Семь красавиц» и «Искендернаме»), то обнаружим в них мотивы своеобразия национальных культур и идеи объединения народов под единой системой управления («идеал справедливого государя»)», - пишет проф. К.М.Абдуллаев (8, с.7). Об этом же свидетельствует и текст эпоса азербайджанских огузов «Книга деда моего Коркута».

Конечно, мы вовсе не сторонники механического слияния азербайджановедения с тюркологией и евразийством. Азербайджановедение – это очень перспективная и многоплановая наука. Кроме базовых и теоретических вопросов в нем немало сфер прикладного характера. Здесь мы, первую очередь, подчёркиваем проблему этнокультурного образования с азербайджанским компонентом на школьном и вузовском уровнях. Должны быть выработаны единые образовательные стандарты для всех учебных заведений, нацеленных на усвоение азербайджанского языка, литературы и культуры. Но азербайджноведение должно питаться не только идеологией азербайджансва и тюркского единства. Перспектива перерастания и слияния азербайджановедения с тюркологией и евразийством нами видится в создании науки в науке, мира в мире. Это виртуальное единение по горизонталям и диагоналям.

Кроме того, мы бы хотели коснуться туранского направления неоевразийства, представителем которого выступает президент Казахстана Н.Назарбаев. В своих аргументах он исходит из нашумевшей книги О.Сулейменова «АЗ и Я». «Казахстан начал рассматриваться в качестве государства, способного под эгидой евразийства, а если быть более точным, то туранского неоевразийства, консолидировать тюркские народы бывшего СССР», - пишет автор монографии «Евразийство. Геополитический дискурс» Ф.Алиев (9, с.82). Здесь же им приводятся слова С.Серикбая о том, что «евразийство Казахстана и России – это две стороны одной проблемы, суть которой заключается в длительном неравноправном совместном сосуществовании» (9, с.82). Нам кажется, что без учёта интересов других жителей евразийского дома, исторического прошлого и реалий всего ареала невозможно добиться многосторонней экономической интеграции, культурно-информационного обмена, создания единого гуманитарного пространства. Только в этом случае оправдал бы себя евразийский подход к глобализации, перестали бы говорить об опасной политической подоплёке неоевразийских идей А.Дугина. Мысли последнего о том, что «существование русского народа как органической исторической общности немыслимо без имперостроительного, континентального созидания. Русские останутся народом только в рамках Новой Империи. <...> Новая империя должна быть евразийской, великоконтинентальной, а в перспективе – Мировой» (Цит. по кн. Ф.Б.Алиева, с.79) опасны тем, что они навеяны политической теорией «Москва – третий Рим» церковных кругов России. Эти бредовые планы могут привести Россию к расчленению. Идею спасения и существования России как евразийской державы высказывал гениальный евразиец Л.Н.Гумилёв: «По секрету скажу Вам, что если Россия будет спасена, то только как евразийская держава и благодаря евразийским идеям» (10). В отличие от политика Александра Дугина Лев Гумилёв в своих тезисах руководствовался долгими и плодотворными разысканиями в области этногенеза и этнокультурной истории Евразии, в том числе Древней Руси и Великой Степи.

Перспективы и ориентиры развития евразийства в Азербайджане чётко обозначены в объёмной статье проф. К.М.Абдуллаева «Евразийство в Азербайджане: проблемы и перспективы развития» (8, с. 3-18). Мы солидарны с мнением автора о том, что наиболее приемлемой для Азербайджана является экономическая и культурная интеграция с евразийским пространством, с его заключением об осознанном и системном изучении евразийской проблематики в Бакинском славянском университете (БСУ). В данном уникальном вузе, созданном по идее общенационального лидера азербайджанцев Гейдара Алиева, прекрасного знатока интеграционных процессов в Евразии и во всем мире, широко представлены исторические, культурные, литературные и языковые связи тюркских и славянских народов. Приятно констатировать тот факт, что в результате плодотворной деятельности научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» при БСУ был подготовлен и издан уникальный научный сборник под названием «Восток-Запад» (11). В данном сборнике наряду с другими историографическими, литературоведческими, лингвистическими и ориентальными вопросами подробно освещаются проблемы классического и современного евразийства, а также проблемы и перспективы его развития в Азербайджане.

На наш взгляд, житель сегодняшнего Азербайджана уже не стоит перед дилеммой об определении своей причастности «к передовой Европе или отставшей Азии», как это было сделано автором романа «Али и Нино», Курбаном Саидом (12, с.7). Рассмотрение евразийских идей, евразийского контекста глобализации, а также привлечение к анализу западнических, славянофильских, тюркских и исламских настроений создают дополнительную сферу для более серьёзных и системных исследований в области азербайджанства и азербайджановедения. Именно в этом заключается перспектива развития нашей национальной идеологии.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Тойнби А. Постижение Истории, М., Прогресс, 2001.

  2. Ağaoğlu Ə. Üç mədəniyyət, Bakı: Mütərcim, 2006, 154 s.

  3. Джафаров Т.Г. Евразийские идеи в русской средневековой литературе // Материалы II Международной научной конференции «Сравнительное литературоведение (Литература в контексте)», Баку, Бакинский славянский университет, 24-25 ноября 2006 года, с.14-17; Евразийские идеи в русской литературе // Azərbaycan Dillər Universitetinin Elmi Xəbərləri, 2007, № 2, s. 170-174; Идеи евразийства в литературных памятниках русского Средневековья // Материалы III международной научной конференции Сравнительное и литературоведение: «Стереотипы в литературах и культурах», Bakı, 21 noyabr. 2008, səh. 31-32; Avrasiyaçılıq ideyaları müasirlik prizmasında // «Mədəniyyətlərin ipək yolu» elmi məcmüəsi. Konfrans materialları. Bakı, Atatürk mərkəzi, 2009.

  4. Cavad Heyət. İslam mədəniyyətinin Qərb mədəniyyətinin inkişafına təsiri // 525-ci qəzet, 2010, 19 mart.

  5. Достоевский Ф.М. Дневник писателя: Избранные страницы, Москва: Современник, 1989, 557 с.

  6. Hüseynzadə Ə. B. Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir? - Bakı, Mütərcim, 1997, s.210-218.

  7. Джафаров Н. Основы азербайджановедения // Mütərcim, 2005, № 2-3, с. 98-114.

  8. Абдуллаев К.М. Евразийство в Азербайджане: проблемы и перспективы развития // Восток-Запад. Сборник научно-исследовательских работ сотрудников научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» Бакинского славянского университета, Баку, 2004, с. 3-18.

  9. Алиев Ф.Б. Евразийство: геополитический дискурс, Баку: Mutardjim, 164 s.

  10. Гумилев Л.Н. Ритмы Евразии: эпохи и цивилизации. Спб.: СЗКЭО, ООО «Издательский дом «Кристалл», 2003.

  11. Восток-Запад. Сборник научно-исследовательских работ сотруд­ников научно-исследовательской лаборатории «Тюрко-славянские связи» Бакинского славянского университета, Баку, 2004, 160 с.

  12. Qurban Səid. Əli və Nino, Bakı, Şərq-Qərb, 2006, 208 səh.

XÜLASƏ

Məqalədə azərbaycançılıq ideyası və azərbaycanşünaslıq elmi avrasiyaçılıq ideyaları müstəvisində nəzərdən keçirilir, yaxınlaşma nöqtələrinə və eyni prizmadan araşdırılma perspektivlərinə toxunulur.

SUMMARY

In this article the idea of Azerbaijanism and Euroasianism is considered and it touches upon the searching perespectives.

Eyyubov Ramazan,

Abulova S.P.,

Abbasova M.S.

RİYAZİ MODEL VƏ ONUN TƏLİM TEXNOLOGİYASINDA TƏTBİQİ

Müstəqil Azərbaycanın xalq təsərrüfatı müasir tələbləri cavab verən kadrlara böyük ehtiyacı var. Kadrların ilkin hazırlığı orta məktəbdən başlayır. Müasir hesabatda kadrların ümumi və ixtisasla bağlı biliklərilə yanaşı, mütəxəssisin müstəqil surətdə ideya irəli sürməsi, hər hansı məsələnin həllinə yaradıcı yanaşması, təşəbbüskarlıq göstərməsi tələb olunur. Bu kimi keyfiyyətlərin tərbiyə olunması və formalaşması ilk növbədə ümumitəhsil məktəblərində dəqiq və təbiət elmlərinə aid fənlərin tədrisi prosesində həyata keçirir. Gənc nəslin yaradıcı və müstəqil fəaliyyətlə məqsədyönlü şəkildə hazırda məktəb həndəsi kursu tədrisində böyük rolu imkanı və əhəmiyyyəti vardır.

Tədris prosesində ənənəvi metodlardan istifadə olunan zaman məlumatlar şagirdlərə ya auditiv, ya da vizual yolla çatdırılır. Bu halda tədris prosesində şagirdlər zəruri məlumatları qavramaq, bilik, bacarıq və vərdişlərini təkmilləşdirməklə yanaşı, öz maraq dairələrini genişləndirmək, tədris prosesinin özünü daha da rəngarəng və cəlbedici etmək imkanı əldə edirlər.

Məktəb riyaziyyat kursunun yeniləşdirilməsi təlimin həm məzmununun, həm də metodlarının təkmilləşdirilməsini zəruri edir. Bu baxımdan son illər orta ümumtəhsil məktəblərində riyaziyyat bir tədris fənni kimi həyatın tələblərinə, praktik reallığa uyğunlaşdırılır.İlk növbədə ibtidai siniflərdə riyaziyyat təlimi məsələlərinin yeni aspektdə işlənməsi aktual xarakter daşıyır. Müasir təhsil şahirdlərin düşünmə və idrak fəaliyyətinin maksimum inkişaf etdirilməsini ön cərgəyə çəkir.

Riyazi təhsil ümumi təhsilin zəruri və mühüm hissəsini təşkil edir. Buna görə də şagirdlərin riyazi hazırlığının gücləndirilməsi – ümumtəhsil məktəbləri qarşısında duran ən mühüm vəzifədir.

Bir tədris fənni kimi – riyaziyyat qarşısında olduqca mühüm və çoxcəhətli vəzifələr durur. Ən mühüm vəzifəsi – ibtidai məktəb şagirdlərini zəruri olan müvafiq riyazi bilik, bacarıq və vərdişlərlə silahlandırmaq və təlimin sonrakı mərhələsində təhsili davam etdirmək imkanını yaratmaqdan ibarətdir. Bu məsələni həll etməklə məktəb şahirdlərinin hərtərəfli inkişafı üçün riyaziyyat təlimindən və kompüter texnologiyalarından maksimum dərəcədə istifadə etməlidir.

1.Məsələlərin hazırmanma və kompüterdə həll olunma mərhələləri

I-IV siniflərin riyaziyyat təliminin keyfiyyətinin yüksəldilməsində məsələ həllinin çox böyük əhəmiyyəti vardır. Məsələ həlli metodikası çox böyük hazırlıq tələb edir. Dərsin tipindən asılı olaraq, məsələlər diqqətlə seçilməli, şagirdlərin gücü, sərf edəcəkləri vaxt və işləmə bacarıqları nəzərə alınmalıdır.

İstənilən məsələnin maşın həllinə gətirilməsi və bilavasitə EHM-də həll olunma prosesi aşağıdakı mərhələlər ardıcıllığı ilə aparılır:

1. Məsələnin qoyuluşu

2. Məsələnin riyazi təsviri, həll üsulunun seçilməsi və əsaslandırılması

3. Həll alqoritminin yaradılması

4. Hər hansı proqramlaşdırma dilində ilkin proqramın tərtibi

5. Proqramın sazlanması

6. Proqramın icrası və nəticələirin alınması

7. Nəticələrin təhlili

Məsələnin qoyuluşu onun EHM-də həll prosesinin əsas mərhələlərindən biridir və uğurlu həll düzgün qoyuluşdan çox asılıdır. Bu mərhələdə məsələnin həllində məqsəd formalaşdırılır və onun məzmunu ətraflı təsvir edilir. Məsələnin həllində istifadə olunacaq bütün verilənlərin (kəmiyyətlər)xarakteri və mahiyyəti ətraflı analiz olunur və məsələnin hansı şərtlər daxilində həll olunacağı təyin edilir.

Məsələnin riyazi təsviri, həll üsulunun seçilməsi və əsaslandırılması həlledici mərhələdir. Bu mərhələdə baxılan məsələ riyazi cəhətdən formalaşdırılır.Bu halda məsələnin həllinə gətirib çıxaracaq kəmiyyətlər arasındakı mövcud münasibətlər aydın riyazi düsturla ifadə olunur.Beləliklə,istənilən sahəyə aid prosesin müəyyən hesablama dəqiqliyi ilə riyazi modeli qurulur. Burada riyaziyyatın(xüsusilə tətbiqi riyaziyyatın)ən müxtəlif bölmələri istifadə oluna bilər.Məsələnin riyazi modeli konkret riyazi üsulların tətbiqi ilə axtarılan həllə gətirib çıxarmalıdır.Bəzi hallarda məsələnin riyazi modelini maşın dilinə çevirmək çətin olur. Halbuki, müəyyən ədədi üsulun istifadə edilməsi məsələninin həllini ən sadə hesab əməllərit və bəzi məntiqi əməliyyatın icrasına gətirib çıxarır.Əgər eyni bir məsələ bir neçə müxtəlif ədədi üsullarla həll oluna bilərsə, onda baxılan məsələnin tələblərinə daha yaxşı cavab verən və eyni zamanda EHM-in xüsüsiyyətlərini nəzərə alan üsul seçilir. Uyğun hesablama üsulunu seçmənin əsaslandırılmasında digər məsələlərlə yanaşı hesablama dəqiqliyi, EHM-də məsələnin həll olunma müddəti, tələb olunan operativ yaddaşın həcmi və s. faktorlar həlledici ola bilər. Beləliklə, müxtəlif riyazi və eləcə də, mühəndis texniki məsələlərin həlli üçün ədədi hesablama üsulu seçilir və ya yaradılır. Həll alqoritminin qurulması mərhələsində məsələnin həlli üçün seüilmiş ədədi və ya başqa üsulla uyğun alqoritm qurulur, yəni, axtarılan nəticənin alınması üçün başlanğıc verilənlər üzərində nəzərdə tutulan əməliyyatlar ardıcıllığı dəqiq təsvir edilir. Ayrı-ayrı avtonom hesablama mərhələləri arasında mümkün olan təyin edildikdən sonra məsələnin alqoritmi üçün blok-sxem qurulur. Blok-sxem səviyyəsində hesablama prosesi məntiqinin mümkün hüdudları daxilində məsələnin həll alqoritminin doğruluğu yoxlanılır.

Proqram tərtibi məsələsində məsələnin blok-sxem və və ya başqa təsvir vasitələri ilə verilmiş alqoritmi proqramlaşdırma dillərinin birində təsvir edilir. Məsələnin alqoritminin EHM-in proqramlaşdirma dillərinin öirində belə təsvirinə proqram deyilir. Proqramların bu cür hazırlanması prosesinə proqramlaşdırma deyilir. Əgər proqram maşın dilində yazılıbsa (yəni, maşın kodlarında), onda birbaşa EHM-də icra oluna bilər. Proqramın yazılmasında alqoritmik dillərdən istifadə olunursa, onda proqram əvvəlcə həmin dilin translyatoru vasitəsilə maşın dilinə tərcümə edilir və yalnız bundan sonra EHM-də icra olunur.

Proqramlaşdırma prosesinin hər bir mərhələsində müxtəlif xarakterli səhvlər aşkar oluna bilər. Proqramda səhvlərin üzə çıxarılması və aradan qaldırılması prosesinə proqramın sazlanması deyilir. Ümumiyyətlə, proqramların yaradılmasında sazlama mərhələsi yekun mərhələdir və bu mərhələyə proqrama nəzarət, səhvlərin axtarışı və aradan qaldırılması əməliyyatları daxildir. Alqoritmik dillərdə yazılmış proqramlarda bəzi səhvlər dilin translyatoru vasitəsilə aşkar olunur.Bu səhvlər sintaksis səhvlər adlanır. Belə səhvlər haqqında məlumat displey ekranında aydın şəkildə verilir.

Qeyd edək ki, müasir proqramlaşdırma sistemlərində xüsusi nəzarət və sazlayıcı proqramlar işlədilir. Proqram sazlandıqdan sonra istifadəçinin marağından asılı olaraq başlanğıc verilənlərin bütün variantları nəzərə alınmaqla məsələ maşında həll olunur. Alınan nəticələr isə təhlil edilir və məsələnin qoyuluşunu verən mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilir. Proqramlaşdırmada bir sıra qeyri-riyazi sahələrə aid məsələlərin həlli ilə əlaqədar olaraq ədədi üsullarla yanaşı digər üsullar da işlədilir. Müxtəlif istiqamətli informasiya axtarış sistemləri, verilənlər bazaları, ekspert sistemləri, iqtisadi məlumatların emalı və s. sahələrdə nizamlama və axtarış üsulları çox geniş tətbiqini tapmış belə üsullardandır. Belə üsullardan həm də avtomatlaşdırılmış lüğətlərin yaradırması, mətnlərin analiz və sintezi yazı mətnlərində orfoqrafik səhvlərin aradan qaldırılmasında və s. kimi dilçilik məsələlərinin kompüterlə həllində istifadə olunur. Bu üsullarla VI fəsildə tanış olmaq olar.

Beləliklə, istənilən məsələnin EHM-də həlli prosesində keçilən bütün mərhələlərə nəzər yetirərək aşağıdakı nəticəyə gələ bilərik. Əvvəla EHM özü heç vaxt məsələni həll etmir, o, sadəcə olaraq əvvəlcədən verilmiş hesablamaları yerinə yetirir. İkincisi, EHM-dən istifadə edilməsi heç də öz işimizi dönə-dönə araşdırmaq zəruriyyətindən bizi azad etmir. Maşın hesablamanı insandan tez və dəqiq apara bilər, ancaq hesablama proqramının necə olacağını və alınan nəticədən necə istifadə etmək lazım gəlbiyini bilmək qabiliyyətində deyil. Üçüncüsü, EHM şeç vaxt tədqiq olunan oblastın hərtərəfli öyrənilməsinin zəruri olduğunu inkar etmir.

2. Model və onun bəzi tətbiqləri

Model anlayışını insanlar danışıqda, yazıda, qrafikdə istifadə etməklə çox əvvələr yaratmışlar. Daş üzərində əjdadlarımızın çəkdiyi şəkillər, daha sonra kağız üzərində çəkilmiş şəkillər, kitablar bütün bunlar modellərdir və informasiya şəklində bizi əhatə edən aləmdən nəsildən nəsilə ötürülür. Praktik olaraq bütün təbiət elmlərdə modeldən istifadə bilik öyrədilməsində güclü vasitə olmuşdur. Belə ai, real obyektlərin elə forması olur ki onların öyrənilməsi üçün; bu reallığı mümkün qədər əks etdirən, əvvəlkindən kifayət qədər sadə olan model qurulur və tədqiq edilir. Elmin inkişafında bu cür tədqiqat praktik olaraq özünü doğrultmuşdur. Model – mühəndis və alimlər üçün qiymətsiz bir vasitədir.

Misallar: 1. Mühazirəyə hazırlaşan mühazirəçi, əvvəlcə nə söyləyəcəyini, nədən başlayacağını və s. – mühazirənin modelini beynində qurur.

2. Yer kürəsinin ellips şəklində olması; bu formanın coğrvfiya dərslərində, xəritə çəkilişində, yerin radiusunun təyinində və s. istifadə olunması, yerin modelinin sadələşdirilmiş formasıdır.

3. Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu; iki cism arasındakı qarşılıqlı təsir qanununun riyazi modelidir.

Beləliklə, misallardan görünür ki, obyekti tədqiq edərkən original obyektin bəzi mühüm, tipik xassələrini saxlamaqla sadələşdirilmiş obyektlə əvəz edirik.

Deməli, model üçün aşağıdakılar zəruridir:

  1. Konkret obyektin necə qurulduğunu bilmək lazımdır – yəni onun strukturunu, əsas xassələrini, ətraf mühümlə qarşılıqlı əlaqəsini və inkişaf qanunlarını.

  2. Verilmiş obyekt və prosesin, məqsəd və kriteriyaları ilə ən yaxşı halı təyin etməklə öyrənmək (optimallaşdırma).

  3. Obyekt üzərində verilmiş halda və formada realizasiyadan alınan düz və tərs nəticələri proqnozlaşdırmaq.

Qeyd edək ki, heç bir model hadisəni tam əvəz edə bilməz. Əgər məsələ həllində bizi hansısa xassə maraqlandırırsa, model bu halda mühümdür. Originalın xassə və quruşulunu öyrənməklə modelin qurulması prosesinə modeləşmə deyilir.

Modeləşdirmə ilə məşğul olan hər bir şəxsin problemi təyin etmək və məsələni tərtib etmə bacarığı, tədqiqatın nəticəsini proqnozlaşdırmaq, əsas və ikincidərəcəli faktorları model qurularkən ayırmağı, riyazi formulirovkanı, məsələnin həllində kompyuter sistemdən istifadə etməi, kompyuter eksperimentlə analiz aparmağı bacarmalıdır.

Modelləşdirmə zamanı əsasən formalizasiyadan istifadə olunur, yəni hadisənin daxili strukturunu ayıraraq informasiya strukturuna köçürürük, formalizasiya olmadan modelləşmə aparmaq olmaz. Müəyyən şəkil, sxem, qrafik, düstur və s. istifadə etməklə formallaşma ilə model qurulur. Məsələn: günəş sistemində planetlər modelini qurduqda Kepler bu xassədən istifadə etmişdir. Modelləşmə prosesində riyazi modelləşmə xüsusi yer tutur, yəni tədqiq olunan obyekt riyaziyyat dilində yazılır.

Fərz edək ki, hər hansı məsələni EHM-nin köməyi ilə həll etmək istəyirik. İlk növbədə nəyin verildiyini və nə əldə etmək lazım gəldiyini və ilkin verilənlərlə nəticə arasındakı əlaqənin necə olduğunu analiz etmək lazımdır. Belə analizin nəticəsində model yaranır. Riyazi model dedikdə obyektə və ya prosesə xas olan əsas xassələri özündə əks etdirən riyazi münasibətlər sistemi – düsturlar, tənliklər, bərabərsizliklər və s. başa düşülür.

Fərz edək ki, yazı masasının üstünün sahəsini təyin etmək lazımdır. Adətən masanın uzunluğu və eni ölçülür və alınan ədədlər bir-birinə vurulur. Be, o deməkdir ki, real obyekt olan stolun səthi mücərrəd riyazi obyekt olan düzbucaqlı ilə əvəz edilir.

Göründüyü kimi masanın bütün xassələrindən biz üçünü ayırd edirik: səthin formasını, enini və uzunluğunu. Bu zaman formanın rəngi, hansı materialdan hazırlandığı və s. bizim üçün maraqlı deyil.

Əgər masanın səthi düzbucaqlıdırsa biz asanlıqla ilkin verilənləri və nəticəni göstərə bilərik. Onlar S=a*b münasibəti ilə bir-biri ilə bağlıdırlar.

Rəngləmə zamanı çalışırlar ki, döşəmə bərabər qalınlıqda rənglənsin. Rəng alınan zaman bir bankadakı rənglə hansı sahəni rəngləmək lazım gəldiyini nəzərə almaqla ümumi bankaların sayı hesablanılır.

Riyazi model

a – döşəmənin eni

b – döşəmənin uzunluğu

S1 – bir banka rənglə rənglənə bilən sahə

n- rəng bankalarının sayı

O
nda S=a*b,

A




lqoritm Proqram

  1. инпут а, б, С1

  1. н=(а*б) / С1

  1. Принт н

40 енд


n=(a*b)/S1




B


eləliklə, model üçün aşağıdakılar zəruridir: 1) konkret obyekt necə qurulduğunu bilmək lazımdır – əni onun strukturunu, əsas xassələrini, ətraf mühümlə qarşılıqlı əlaqəsini və inkişaf qanunlarını. 2) Verilmiş obyekt və prosesini məqsəd və kriteriyaları ilə ən yaxşı halı təyin etməklə öyrənmək (optimallaşdırma). 3) Obyekt üzərində verilmiş halda və formada realizasiyadan alınan düz və tərs nəticələri proqnozlaşdırmaq.

Heç bir model hadisəni əvəz edə bilməz, məsələ həllində əgər biz tədqiq etdiyimiz məsələ həllində məlum xassə maraqlandırırsa, model bu halda mühümdür. Originalın xassə və quruşulunu öyrənməklə modelin qurulması prosesinə modeləşmə deyilir. Modeləşdirmə texnoloqiyası tədqiqatçıdan problemi təyin etmək və məsələni tərtib etmə bacarığı, tədqiqatın nəticəsi proqnozlaşdırma, əsas və ikincidərəcəli faktorları model qurularkən ayırmağı, riyazi formulirovkanı, məsələnin həllində kompyuter sistemdən istifadə etməi, kompyuter eksperimentlə analiz aparmağı bacarmalıdır.

İnformasiya modeli: bu mərhələdə obyektin vəziyyəti, xassəsi, hərəkəti və digər xarakteristikaları şifahi, sxemlə və ya cədvəllə verilir.

Məsələn: Tutaq ki, hansı yanıltmacı verilir. Dairəvidir, rəngi göydür, parlaq – cilalıdır, sərindir, zolaqlıdır, ətirlidir və s. Siyahını davam etdirmək olar. Yəqin ki, cavabın qarpıq olduğu aydındır. Siyahını azaldaraq minimum xassə ilə səhvsiz obyektin tapılmasına çalışaq. Dairəvidir, böyükdür, göy rəngdədir, zolaqlıdır.

I pillə. Məsələnin qoyuluşu.

Məsələ altında yerinə yetirməli olan müəyyən problem nəzərdə tutulur. Məsələnin pilləsində labüddür.

1) məsələni təsvir etmək;

2) modelləşdirmənin məqsədini müəyyən etmək;

3) obyekt və ya prosesi təhlil etmək.

Məsələnin təsviri.

Məsələ adi adi dildə formalaşmalı və onun təsviri aydın olmalıdır. Burada əsas – modelləşdirmənin obyektini müəyyən etmək və bunun nəticəsi olmasını başa düşmək lazımdır.

3.Modelləşdirmənin məqsədi. 1. Əhatə edən aləmi dərk etmək.

Nəyə görə insan modellər yaradır? Bu suala cavab vermək üçün uzaq keçmişə nəzər salmaq lazımdır. Bir neçə milion il bundan qabaq, bəşəriyyətin ilkin çağlarında, ibtidai insanlar təbiəti təbii fəlakətə qarşı dayanmaq, təbii nemətlərdən istifadə etmək, sadəcə olaraq yaşamaq üçün öyrənirdilər.

Əldə olunan biliklər şifahi, sonralar yazılı və nəhayət əşya modelləşmənin köməyi ilə nəsildən-nəslə verilirdi. Məsələn, planetimizin forması, onun öz oxu ətrafında fırlanması və materiklərin quruluşu haqqında əyani modeli belə yaranmışdır. Belə modellər planet obyektin qoyuluşu, onun əsas xüsusiyyətlərini başa düşməyə imkan verir, onun inkişaf qanunlarını, əhatə edən aləmin modelləri iləqarşılıqlı əlaqədə olduğunu müəyyən etməyə imkan verir.

2. Verilən əlamətlərlə olan obyektlərin yaranması (necə etmək ki, tipli məsələlər) kifayət qədər biliklər əldə etdikdən sonra insan özünə sual verdi. Elə əlamətləri və xüsusiyyətləri olan obyekt yaratmaq olmazdı ki, təbii fəlakətlərə qarşı xidmət etdirə biləsən? İnsan hələ olmayan obyektlərin modelini qurmağa başladı. Yel dəyirmanlarının müxtəlif mexanizmlərin hətta adi çətirlə yaranması ideyaları belə yarandı. Bu modellərin bir çoxu hal-hazırda həqiqətdir. Bu insanın əməlləri ilə yaradılan obyektlərdir.

3. Təsvirin nəticəsinin obyektə təyin edilməsi və düzgün qərar qəbul olunması (əgər belə olsa nə olar tipli məsələlərdir). Əgər transportda gediş haqqı artırılsa nə olar? Və ya əgər atom töküntüsü hardasa basdırılsa nə olar?

Məsələn, Peterburqun qemli daşqınlardan qorunması üçün bənd tikmək qərara alınmışdır. Onun layihələşdirilməsi vaxtı çoxlu sayda modellər; həmçinin, məhz təbiətin işinə qarışmamalı nəticəsini bilmək üçün həqiqi model yaranmışdır.

4. Obyektlə proseslə idarənin səmərəsi.

Məsələn, məktəb yeməkxanasında ictimai iaşə xidməti qorumaq lazımdır. Bir tərəfdən bu yaş məktəblərinə cavab verməlidir, digər tərəfdən həm də valideynlərin «cibinə uyğun olma texnalogiyası məktəb yeməkxanasının imkanlarına uyğun gəlməlidir». Uyğun olmayanı necə uyğunlaşdırmaq? Modelin yaranması düzgün qərar tapmağa kömək edər.

5.Obyektin təhlili.

Bu insanda modelləşdirmənin obyekti, onun əsas əlamətlərini ekvivalentlərini və onların əlaqəsi aydın göstərirlər.

Cümə təhlili – obyektlərin tabeli əlaqəsi adi nümunələrdir. Əvvəlcə baş üzvlər (mübtəda, xəbər), sonra ikinci dərəcəli üzvlər, sonra isə iiknci dərəcəli üzvlərə aid olan sözlər göstərilir və s.

II pillə. Modelin hazırlanması.

İnformasiya modeli.

Bu pillərə aid obyektlərin əlamətləri, vəziyyəti, hərəkəti və s. xarakterləri aydınlaşdırılır: şifahi, cədvəl və sxem şəklində. Adi obyektlər, daha doğrusu informasiya modeli haqqında təsəvvür formalaşar.

Modellər əşya aləmə obyektlərinin əlamətlərinin, xüsusiyyətlərini, vəziyyətini və münasibətlərini əks etdirməlidir.

Nümunə. Təsəvvür edin ki, tapmacanı tapmaq lazımdır. Sizə real əşyanın əlamətləri verirlər: yumru, yaşıl, sərin, zolaqlı, ətirli, şirin, şirəli, ağır, quru quyruqcuğu.

Siyahının tamam etmək olar, ancaq siz artıq söhbətin qarpızdan getdiyini bildiniz. Onun haqqında müxtəlif məlumatlar verilmişdir. Rəngi, iyi, dadı, içi və s. göründüyü kimi verilən məlumatlar lazım olduğundan artıqdır. Məsələnin yerinə yetirilməsi üçün:

III pillə kompüter eksperimenti.

Yeni konstruktor işlərinə həyat vermək, istehsalata yeni texniki nəaliyyətlər tədbiq etmək, yeni ideyaları yoxlamaq üçün eksperiment lazımdır. Yaxın keçmişdə belə eksperimenti laboratoriyalarda yaradılmış xüsusi laboratoriyalarda, yada naturada daha doğrusu malın nümunəsində aparmaq mümkün idi.

Hesablama texnikasının inkişafı ilə əlaqədar kompüter eksperimenti tədqiqatın inkişfa metodu meydana gəldi. Kompüter eksperimenti özündə kompüter modelinin müəyyən ardıcıllığının birləşdirir, kompüterdən məqsədyönümlü istifadə edir.

IV pillə. Modelləqdirmə nəticəsinin təhlili.

Əlbətdə modelləşdirmənin məqsədi alınan nəticələrin hərtərəfli təhlili əsasında hazırlanmalı olan qərarların qəbul olunmasıdır.

Bu pillə həlledicidir ya siz tədqiqatı davam etdirirsiniz, ya da qurtarırsız. Ola bilər ki, gözlənilən nəticə sizə məlumdur, onda alınan və gözlənilən nəticələri müqayisə etmək lazımdır.

Məsələnin işlənib hazırlanmasının əsasını testləşdirmənin və eksperimentlərin nəticəsi təşkil edir. Əgər nəticə qoyulan məsələnin məqsədinə uyğun deyildirsə deməli, əvvələn pillərdə səhv buraxılmışdır. Bu ya informasiya modelinin çox sadələşdirilmiş quruluşu, ya modelləşdirmənin metodunu düzgün seçilməməsidir, ya da model qurulan zaman texnoloji ysulların pozulmasıdır. Əgər belə səhvlər olarsa, onda modelin korrektivləşdirilməsi daha doğrusu, ilk pillələrdən birinə qayıtmaq lazımdır. Proses eksperimentin nəticələrini modelləşdirmənin məqsədinə cavab verənə qədər təkrar olunur. Əsas yadda saxlamaq lazımdır: tapılan səhvdə nəticədir.

4.Öyrədici elektron nəşrlər

Tədrisdə tətbiq olunan informasiya texnologiyaları tədrisin effektivliyinin yüksəldilməsinə xidmət etməlidir. Bunun üçün bu texnologiyaların tədrisə tətbiqini reallaşdıran öyrədici elektron nəşrlər yaratmaq lazımdır. Bu nəşrlərin tədrisə tətbiqində didaktik məqsədlər şagirdlərə yeni biliyi veriləməkdən, əldə edilmiş biliyi möhkəmləndirilməkdən, onlarda bacarıq və vərdişləri formalaşdırmaqdan ibarətdir. Belə nəşrlər tədris fəaliyyətinin müxtəlif formalarını tətbiq edərək şagirdlərin müstəqil olaraq bilik əldə etmələrinə, yeni informasiya texnologiyalarının bütün imkanlarından tədrisdə istifadə etmələrinə, onların bilik bacarıq və vərdişlərinin səviyyəsini müəyyən etməyə və informasiya bolluğu şəraitində onların bu informasiyalardan səmərəli istifadə etmələrinə imkan yaradır.

Öyrədici elektron nəşrlərin aşağıdakı komponentlərini ayırd edirlər:

ümumi təyinatlı servis proqram vasitələri, şagirdlərin bilik, bacarıq və vərdişlərinin səviyyəsini müəyyənləşdirən proqram vasitələri, elektron trenajorlar, riyazi və imitasiya modelləşmələri üçün proqram vasitələri, virtual və məsafədə yerləşən labaratoriyalardan istifadəni təmin edən proqram vasitələri, informasiya-axtarış imkanlı məlumat sistemləri, avtomatlaşdırılmış öyrədici sistemlər, elektron dərsliklər, öyrədici ekspert sistemləri, intellektual öyrədici sistemlər və profesional fəaliyyətin avtomatlaşdırılması vasitələri.

Ümumi təyinatlı servis proqramları, hesablama prosesini avtomatlaşdırmaq, tədris sənədlərini tərtib etmək və eksperimental tədqiqatların nəticələrini emal etmək üçün istifadə edilir.

Biliyin qiymətləndirilməsi və nəzarəti üçün nəzərdə tutulmuş proqram vasitələrindən hətta proqramlaşdırma ilə az əlaqəsi olan müəllimlər istifadə edərək müəyyən elm sahəsinə dair sulları və onların cavablarını tərtib edə bilər. Şagirdlər tərtib olunan sualların cavabları içərisindən düzgün cavabı seçirlər. Müəllim bu cavabları yoxlamaqla şagirdlərin biliyini müəyyənləşdirir. Bununla da o hər bir şagirdə müxtəlif suallar verməkdən azad olaraq tərtib etdiyi sualları təkrar-təkrar istifadə etmək imkanını əldə etmiş olur.

Elektron trenajorlar praktik vərdiş və bacarıqları şagirdlərə aşılamaq üçün istifadə edilir.

Riyazi və imitasiya modellərini yaratmağa imkan verən proqram vasitələrinin hesabına tədqiqat obyektləri və ölçü cihazlarının modelləri qurulur və bunun nəticəsində bahalı obyekt və cihazların alınmasına sərf olunan xərclər azaldılır.

İnformasiya-axtarış imkanlı məlumat sistemlərini yaratmağa imkan verən proqram vasitələri informasiyaları saxlamağa və onlardan istifadəçilərin avtomatlaşdırılmış istifadəsini reallaşdırmağa imkan verir. Bunlara hipermətn strukturlu multimedia vəsaitlərini və verilənlər bazasını misal göstərmək olar. Verilənlər bazasının idarə sistemi verilənləri daxil edərək onları düzləndirməyə imkan verir. Tədris üçün istifadə oluna biləcək materialları verilənlər bazası şəklində saxlayaraq onlardan istifadə etmək olar.

Avtomatlaşdırılmış tədris vasitələri adətən kicik həcmli nəzəri tədris materiallarıilə şagirdləri tanış etməyə imkan verir.

Elektron dərsliklər yüksək elmi və metodik əsaslarla yaradılmış, didaktik standartların və proqramların müəyyənləşdirdiyi standartlara uyğun gələn elektron nəşrlərdir.

Öyrədici ekspert sistemləri süni intellekt metodlarına əsaslanaraq müəyyən elm sahəsinin ekspertinin fəaliyyətini modelləşdirir.

İntellektual öyrədici sistemlər də sünii intellekt metodlarına əsaslanaraq yaradılan yüksək səviyyəli elektron nəşrlərdir. Belə sistemlərdə şagirdlə ünsiyyət təbii dilə yaxın dildə qurulur. Bu sistemlərin əsas fərqləndirici cəhəti ondan ibarətdir ki, tədrisin ardıcıllığı tədris prosesində müəyyənləşdirilir.

Ümumiyyətlə elektron nəşrlər qrafik, mətn, səs, video, şəkil və başqa informasiyalar külliyatından təşkil olunmuşdur və istənilən elektron daşıyıcıda reallaşdırıla bilər.

Öyrədici elektron nəşrlər isə şagirdlərin bilik, bacarıq və vərdişləri əldə etmələrini təmin edən sistemli elektron nəşrlərdir. Bu nəşrlər özünün estetik dizaynı baxımından da yüksək səviyyədə hazırlanmalıdır.



Скачать документ

Похожие документы:

  1. AZƏrbaycanşÜnasliğIN (1)

    Документ
    filologiya elmləri doktoru, professor Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru kimya elmləri doktoru, professor Bakı
  2. Rbaycan respublikasinin məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ

    Документ
    Üzeyir Hacıbəyli: Biblioqrafiya /Tərtib edənlər: R.Orucəliyeva, H.Haşımova və başq.; Elmi red. və ön sözün müəl.: Z. Səfərova; İxt. red. və burax. məsul: K.
  3. QƏDİm azərbaycan diyari

    Документ
    Kitabın nəşrində göstərdiyi köməyə görə Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasının prezidenti Elxan Süleymanova, Azərbaycan Respublikası Qəsəbə Bələdiyyələri Assosiasiyasına minnətdarlığımızı bildiririk
  4. L naziRLİYİ baki slavyan respublikasi

    Документ
    Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün Türk dünyasının möhtəşəm və əzəmətli tarixini yaşadan, onu bu günümüzə qovuşduran ulu sənət nümunələrindən biri həm də birincisi “Kitabi-Dədə Qorqud” eposudur.
  5. Papers in sci-listed journals which cite one or more of the following primer primary sources

    Документ
    This does not guarantee that these papers have used PRIMER of course, but a very large percentage of them will have done so and, equally, a large number of PRIMER-using papers will have cited one of the many other source papers for

Другие похожие документы..