Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Реферат'
В настоящем докладе представлены основные направления, показатели и результаты развития системы образования Алтайского края за 2010 год, поставлены к...полностью>>
'Книга'
Я писал ее тайком. Рукопись я прятал, и добрые силы - люди и не люди - укрывали ее во время обысков....полностью>>
'Документация об аукционе'
Аукцион в электронной форме проводится в соответствии с Федеральным Законом от 21.07.2005 г. №94-ФЗ «О размещении заказов на поставки товаров, выполн...полностью>>
'Статья'
Черненко Наталья Михайловна – доцент кафедры гуманитарного образования Покровского филиала МГГУ им. М.А. Шолохова, канд. пед. наук, докторант ЯГПУ (E...полностью>>

AZƏrbaycanşÜnasliğIN (1)

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

1

Смотреть полностью

Azərbaycanşünaslığın aktual problemləri

Azərbaycan Respublikasi Təhsil Nazirliyi


Bakı Slavyan Universiteti

Naxçıvan Dövlət Universiteti

Gəncə Dövlət Universiteti


AZƏRBAYCANŞÜNASLIĞIN

AKTUAL PROBLEMLƏRİ

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin

anadan olmasının

87-ci

ildönümünə həsr olunmuş

I Beynəlxalq elmi konfrans

3 – 8 may, 2010-cu il

Bakı-Naxçıvan-Gəncə

TƏŞKİLAT KOMİTƏSİ

K.M.Abdullayev -

İ.Ə.Həbibbəyli

E.İ.Məmmədov

M.A.Əliyev

S.Ə.Qafarova

A.A.Kazımov

N.V.İbadov

E.Ə.Şükürlü

R.M.Qeybullayeva

Q.N.Barxalov

İ.Z.Qasımov

A.Ə.Rəcəbli

A.F.Namazlı

Bakı Slavyan Universitetinin rektoru,

Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın müxbir

üzvü, filologiya elmləri doktoru,

professor

Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru

Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın həqiqi

üzvü, filologiya elmləri doktoru,

professor

Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru

kimya elmləri doktoru, professor

Bakı Slavyan Universitetinin elmi işlər üzrə

prorektoru, fəlsəfə elmləri doktoru, professor

Bakı Slavyan Universitetinin beynəlxalq

əlaqələr üzrə proprektoru, filologiya elmləri doktoru, professor

Naxçıvan Dövlət Universitetinin elmi işlər üzrə prorektoru, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi

Gəncə Dövlət Universitetinin elmi işlər üzrə prorektoru,

Bakı Slavyan Universitetinin Azərbaycanşünaslıq tədris-mədəniyyət mərkəzinin müdiri, filologiya elmləri namizədi, dosent

Bakı Slavyan Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor

Bakı Slavyan Universitetinin Ölkəşünaslıq elmi tədqiqat laboratoriyasının müdiri, fəlsəfə elmləri namizədi, dosent

Bakı Slavyan Universitetinin Azərbaycan dili və onun tədrisi metodikası kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor

Bakı Slavyan Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr və regionşünaslıq fakültəsinin dekanı, tarix elmləri namizədi, dosent

Təşkilat komitəsinin məsul katibi

İÇİNDƏKİLƏR

Аббасова Зибейда

Некоторые аспекты развития

туризма в Aзербайджане ..............................

13

Abdullayev Çingiz

Alamniyada Azərbaycan dilinə və mədəniyyətinə maraq .......................................

18

Abdullayeva Gültəkin

İbtidai siniflərdə şagirdlərin nitqinin

ifadəlilyi üzrə işin təşkili ……………….........

21

Abdullayeva Ruhəngiz

Alman və Azərbaycan dilləridə

frazeoloji çoxmənaliliq və frazeoloji variantliq ..........................................................

24

Абдулла-заде Сара

Измена и верность в контексте

моральных ценностей общества

(на основе художественной прозы) .............

29

Абдуллабекова Гюляр

К истории зарождения и развития

Азербайджановедения в польше

XIX-XX века ..................................................

29

Ağamirzəyev Əliş

Azərbaycan Respublikasi prezidentinin sərəncamları ilə nəşr olunan latın

qrafikalı kitablar arasında

Rus ədəbiyyatı nümunələri .............................

33

Агасиева Эльшана

Формирование и развитие

национальной идеи азербайджанцев ……...

38

Ağayev Əjdər

Ədaləti Qulamhüseyn

Məhəmmədhüsеyn Şəhriyаr

yаrаdıcılığındа Azərbаycаn ............................

44

Ağayev İmran

Baki şəhərində əhalinin məşğulluğunun

Yüksəldilməsinin əsas istiqamətləri ................

45

Аllаhvеrdiyеvа Fəridə

Mürəkkəb siintаktik bütövün

kоmpоnеntləri аrаsindа

sintаktik əlаqə vаsitələri .................................

50

Алиев Октай

Национальные и международные

последствия этнических чисток и геноцида: case-study – ходжалы и

сребреница .....................................................

55

Aslanova Nailə

Cəfər Cabbarlı yaradıcılığında insan

taleyi və müəllif “mən”-inin ifadəsi .............

62

Ахундова Алла

Оранта нахичеванская ...................................

69

Ашумова Афаг

Синтез национальной ладовой основы с современной техникой композиторского письма в поэме с.ибрагимовой

«ithaf» для органа и вокального дуэта .........

76

Babayeva Məryəm

Rəşid Behbudovun Azərbaycan

musiqi mədəniiyətində rolu .............................

80

Babayev Rafiq

Bəzi inanclar: görünən və görünməyən tərəflər (Naxçıvan materialları əsasında)..........

85

Babayeva Rəsmiyyə

Müasir azərbaycan-ingilis dil

əlaqələrinin qarşılıqlı xüsusiyyətləri ................

89

Bağirov Adil

Naxçivan ərazisində bəzi toponimlərin

yaranma və formalaşma yolları .......................

95

Bağırova Sevinc

Baloniya təhsiil prosesi və

Azərbaycan reallığı ..........................................

100

Бархалов Галиб

«Феномен «человек-природа»

в культурном контексте эпохи ……………

105

Байрамова Нигяр

Принципы межгосударственного

сотрудничества Азербайджана в

сфере борьбы с международным

терроризмом ………………………………...

109

Bayterekova Jeneşkul

Репрессированные тюркологи

Азербайджана и Казахстана ……………….

115

Cahangirzadə Səadət

Hüseyn Cavid poeziyasında

romantizm və psixologizm ..............................

120

Camalov Kamal

Heydər Əliyev və Azərbaycan təhsili ..............

125

Cavadova Yeganə

İngilis dilində məkan onillikləri və

onlarin Azərbaycan dilində ifadəsi …………

129

Джаванширова Нурлана

Внешняя политика карабахского

ханства в контексте усиления

русского проникновения на

Южный Кавказ в начале

80-х годов XVIII века ...................................

134

Cəfərli Məhərrəm

Aşıq ədəbiyyatında buta .................................

137

Cəfərov Rafiq

Tərcümə nəzəriyyəsi və fransiz

dilindən Azərbaycan dilinə

tərcümənin əsas prinsipləri ..............................

141

Dadaş-zadə Aqşin

Azərbaycançılıq məfkurəsinin inkişafında

milli dramaturgiyanın rolu

(xx əsrin 20-30-cu illərində Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərində milli

xarakterin yeni tipləri timsaında) .....................

147

Eyüp Zengin

Haydar Aliyev dönemi

Azernbaycan ekonomisi ..................................

150

Əhədzadə Məleykə

Azad Əliyev yaradıcılığının aktuallığı ............

154

Əhməd Əsgər

XIII-XV əsrlərdə Azərbaycan ictimai fikrinə səfəviyyə təriqətinin təsiri ...............................

158

Əhmədova Şəhla

Azərbaycan dilinin xarici dil kimi

tədrisi məsələləri ..............................................

166

Ələkbərova Xumara

Глагольные образования в азербайджанской разговорной речи с заимствованиями элементами с русского языка ………………………………………...

167

Əliyev Ədalət

Əliyev Nizaməddin

Azərbaycan məktəblərində yeni texnologiyalardan istifadənin pedaqoji-psixoloji problemləri .......................................

174

Əlixanlı Ayna

Azərbaycandakı yəhudillər:

məskunlaşma və yerdəyişmələr .......................

176

Əliyeva Xuraman

Концепция человека в творчестве

Юсифа Самедоглу и Исы Гусейнова ...........

181

Əliyev Azər

Aşkarlжq dövrü Фzərbaycan tənqidində

yeni estetik meyar axtarışı ............................

184

Алиев Эльнур

Азербайджанские заимствования в удийском языке ..............................................

188

Əliyev Məmməd

Религиозная толерантность в

современном Азербайджане .......................

191

Əliyev Şirinbəy

Gəncə Şəddadilər əmirliyinin xarici siyasətində Gürcü feodal dövlətləri

(X-XI əsrlər) ....................................................

197

Əliyeva Hökümə

T.Bakixanovun instrumental konsertlərində solist-orkestr «münasibətlərinə» dair ..............

205

Əliyeva Leyla

Azərbaycan torpaqlarında erməni

vilayətinin yaradılması ....................................

209

Алиева Лейла

О проблемах современного

переводоведения в Aзербайджане

(из опыта работы над «переводческой

энциклопедией») ............................................

213

Əliyeva Zəhra

Qrammatik interferensiyaya dair .....................

216

Əmrayeva Dilbər

Azərbaycan dili və onun lüğət tərkibində işlənən ingilis və başqa qərb mənşəli terminlərin işlənməsi .......................................

221

Əsədov Araz

Qazi Bürhanəddinin yaradıcılığında folklorumuzdakı məhəbbət fenomenləri ..........

226

Əsədova Məhəbbət

Əvəzliklərdə cəm mənasının ifadəsi

(Azərbaycan və ingilis dilinin

materialları əsasında) .......................................

229

Əsədova Nüşabə

S.Tahir lirikasında mübarizə motivləri ............

234

Əziz Boran

Parlament sənədləri qaçqinlar

problemini öyrənən mənbə

kimi (1918-1920) .............................................

239

Farzieva Səadət

Azərbaycanin Talış folklorunda

halay rəqs-mahnıları ........................................

241

Герайзаде Малахат

Игра с романтичностью и со словом

в романе сабира ахмедли

«запрещенная игра»

(“yasaq edilmiş oyun”) ....................................

247

Hacıyev Asif

Etnik coğrafi təsəvvürlərin azərbaycanşünaslıq

araşdırmalarında rolu .......................................

252

Hacıyeva Kifayət

Təkrarların mürəkkəb sintaktik bütövün yaranmasında rolu (Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında) .......................

254

Hacıyeva Nazəndə

Cabir Novruzun yaradıcılığında

Azərbaycançılıq ideyasının tərənnümü ...........

259

Heydərova Elmira

Место русского русского языка в соврменном общстве ……………………….

263

Həbibbəyli İsa

Heydər Əliyev və Azərbaycançılıq təlimi - ədəbi düşüncədən dövlət ideologiyası səviyyəsinə ......................................................

266

Həsənova Pərişan

“Kitabi–dədə qorqud” abidəsi

azərbaycanşünaslığın

tədqiqat obyekti kimi …………………………

272

Həsənova Şərgiyyə

Лексика, обозначающая нравственно-волевые качества характера

человека в азербайджанском языкe ………

279

Hüseynova İradə

Azərbaycan musiqisinin inkişafında

Azərbaycan-rusiya musiqi

əlaqələrinin rolu ...............................................

284

Hüseynov Şaban

Sultanov Səbuhi

Frazeoloji birləşmələrin daxili forması ...........

288

Hüseynova Ramilə

Azərbaycandilli diskursun tipoloji xarakteristikası .................................................

289

Hüseynova Yeganə

İngilis və Azərbaycan dillərində zoometaforizmlərin

semantik xüsusiyyətləri ...................................

294

Xəlilova Aynur

Azərbaycan pianizm incəsənətinin

ənənəsi olaraq bədii yanaşma və texnikanın vəhdəti ..........................................

299

Xudanlı Faiq

Frankfurt məktəbində sağlam

cəmiyyət və Azərbaycançılıq ideyası ..............

303

Халилова Гюльбениз

Сравнительный анализ

азербайджанского языка

c закатальским диалектом

аварского языка .............................................

308

Халипаева Империат

Мифологические представления

древних и современных тюрков

о воде и земле .................................................

312

İbrahimov Abbas

Orta əsr ərəb abidəsi “xəridət əl-əcaib və fəridət Əl-qəraib” azərbaycan dilində ............

319

İsmayılova Ləman

Kamal Abdullanın «Şah İsmayil və

yaxud «hamı səni sevənlər burdadı...», «casus» və «beyrək» pyeslərində postmodernist əlamətlər ...................................

323

İsmayılova Nigar

Azərbaycan Demokrati Respublikasi hökumətinin təhsilin milliləşdirilməsi siyasətində ibtidai təhsilin yeri ........................

330

İsmayılzadə Xəyyam

Tur Heyerdal və Azərbaycan ...........................

336

Kərimova Maya

Rabiitəli nitqin inkişafi üzrə aparılan işlərdə uşaq bağçasi ilə məktəb arasında varisliyin imkanları və yolları ............................................

339

Кишиева Maya

Структурно-семантическая

классификация названия игр

(по дивану хагани) .........................................

345

Kavaliaskus Vidas

Страницы истории Азербайджанско-литовских культурных связей ……………..

351

Кулиева З.

Гусейнзаде Ч.

Экономика и география Азербайджана в контексте обучения студентов-иностранцев на подготовительном факультете …………………………………..

357

Qafarov Namiq

Azərbaycan dili şivələrində işlənən feli adların semantikasına dair ...............................

360

Кафарова Наргиз

Азербайджан в системе

международной защиты прав человека …...

362

Qəniyeva Jalə

Azərbaycan dili və Türkiyə türkcəsində düzəltmə zərflər ...............................................

369

Quliyev İlkin

XIV əsr Azərbaycan ədəbi dilinin

sintaksisinə dair ……………………………...

373

Кулиева Севиндж

Особенности описания союзов в

русско-азербайджанских словарях ………..

374

Kурбанов Тофиг

О некоторых экологических

проблемах Азербайджана ………………….

378

Гаджиев Эльдар

К проблеме развития тюркских

этнокультурных общностей ……………….

383

Гейдаровa Эльмира

Место русского языка в современном обществе …………………………………….

386

Гусейнов Гaрун-Рашид

К протоэтногенезу азербайджанцев и кумыков в контексте древнейшей прикаспийской прародины тюркских народов ……………………………………

389

Mehmet Mehdi Bayat

Haydar Babaya Selam) destanının Irak Türkmen edebıyatındakı yankıları ...................

393

Меджидова Губа

«Археписьмо» как одно из критериев постмодернистской прозы (на материале романа «неполная рукопись» Камала Абдуллы) ........................................................

405

Məhərrəmli Baba

Azərbaycan dilinin kök morfemləri

Türk dilləri kontekstində .................................

409

Məhərrəmov Ziyəddin

Qərbi azərbaycan ədəbi mühitinin

folklor örtüyündə şifahi söz

sənəti və aşıq yaradıcılığı ................................

414

Məmmədov Sadir

Azərbaycanda narkotiklərlə mübarizənin

strateji mahiyyəti ……………………………

420

Məmmədov Habil

Kino, televiziya və radio sahəsində Azərbaycan və Şərqi Avropa ölkələri

arasında mədəni əlaqələr .................................

422

Məmmədov İsmayıl

Müasir mətbuat dilinin leksik-

semantik mənzərəsi .........................................

429

Məmmədova Almaz

«Kurrikulum» azərbaycan təhsil sisteminin modernləşdirilməsinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi ..............................

432

Мамедова Арзу

Азербайджанские композиторы и их

роль в развитии национального

симфонизма ....................................................

436

Мамедова Арзу

Исследование оркестрового письма как один из ракурсов изучения симфонического наследия азербайджанских композиторов ..................................................................

440

Мамедова Тамилла

Алфавитное письмо азербайджанского языка в диахроническом и

синхроническом аспектах .............................

441

Məmmədzadə Pakizə

İngilis dili mənşəli texniki terminlərin Azərbaycan dilində işlənməsinə dair ...............

446

Масимов Камран

Принципы участия азербайджана в СНГ ....

451

Məsimova Günay

Müasir texnologiyalarin notariat

prosesində tətbiqi .............................................

456

Mikayılzadə Lalə

Azərbaycan dilinin leksik sistemində

Fars dilindən alinma sözlər ..............................

459

Miriyev Akif

Qloballaşma və milli dilə

münasibət məsələsi ..........................................

464

Muradova Mehriban

İnformasiya axini dövründə Azərbaycan dilindən ingilis dilinə tərcümənin əsas prinsipləri .........................................................

467

Mustafayeva Yeganə

Вклад видных азербайджанских пианистов в развитии национального музыкального исскуства ……………………………………

471

Müslümova Ofelya

Mühacir Azərbaycan və alman

ədəbiyyatının bəzi problemləri ........................

476

Мясоутова Гюльджан

Творчество Газиза Губайдуллина ................

479

Миндиашвили Н.,

Паичадзе Т.

Из истории грузинско-азербайджанских культурно-литературных

взаимоотношений ..........................................

485

Мусаева Белла

Кураш Ольга

Проблема формирования межкультурной коммуникативной компетенции при обучении азербайджанскому языку как иностранному (опыт работы в МГЛУ) ........

489

Nağdalıyev Aydın

Azərbaycan dilinin fel şəkillərində

analitizim və onun ifadə vasitələri ...................

494

Namazlı Aygül

Политический дискурс и риторические фигуры (анафоры) (по маиериалам выступленияГейдара Алиева) ……………..

497

Namazova Səba

«Molla Nəsrəddin» dərgisində azərbaycançılıq ideyası ....................................

501

Nəcəfova Leylaxanım

Müasir Azərbaycan dilinin lüğət

tərkibində işlənən beynəlmiləl

terminlər haqqında ...........................................

504

Нуриева Ирада

К вопросу территориальной

целостности и неприкосновенности

государственных границ

(на примере

Азербайджанской Республики) ....................

509

Nuruzadə Şəhla

Müasir dövrdə Azərbaycanda

konfessional şəraitin bəzi xüsusiyyətləri .........

515

Кафарова Наргиз

Азербайджан в системе международной защиты прав человека ……………………..

518

Orucova Şəkər

Etnonimlərin öyrənilməsi azərbaycanşünaslığın aktual

problemlərindən biri kimi ................................

524

Osmanova Məlahət

M.Hadi və H.Hayne yaradıcılığında

azadlıq mövzusu ..............................................

529

Piriyev Eldar

«Dədə Qorqud Kitabı»nın dilində işlənən

fars sözlərinin fonetik xüsusiyyətləri ..............

533

Rəcəbova Ramizə

Dil siyasəti və dil quruculuğu ..........................

537

Ruintən Kəmalə

Azərbaycan-İran münasibətləri

və dağlıq Qarabağ problemi ............................

541

Rüstəm Kamal

“Kitabi Dədə Qorqud:” müqəddimə performativ akt kimi ........................................

546

Rzayev Məmməd

Heydər Əliyev və milli həmrəylik fəlsəfəsi .....

549

Rzayev Məmmədtağı

XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində azərbaycanda ictimai-siyasi fikrin formalaşmasina təsir edən əsas amillər ...........

555

Рзаева Нигяр

Азербайджан – Россия: основные

направления двустороннего

сотрудничества ..............................................

559

Sadıqov Həsənbala

Azərbaycan məsələsi –

strategiya və taktika haqqında .........................

564

Салманова Гюльгез

Перевод посвящения в романе

Анара «без вас» .............................................

572

Seyidova Şahnaz

İ.Şıxlının «Dəli Kür»

romanındakı milli koloritin

rus dilinə tərcümədə təzahürü ...................

576

Səlimov Şirxan

Azərbaycan nefti uğrunda mübarizənin kəskinləşməsinin səbəbləri ..............................

580

Shinjiashvili Tamar

demographic portrait of the Azeris

residing in Georgia …………………………..

584

Soltanova Ruhəngiz

Azərbaycan ədəbiyyatinda

elmi-fantastik janr ............................................

586

Sultanova Xanım

M.Y.Lermontovun lirikasında

Şərq qadını obrazı ............................................

590

Şükürlü Elşən

Azərbaycanda əlifba siyasəti

və ya xalqın milli şüurunun

formalaşmasında əlifbanın rolu .......................

596

Шукюрли Ирада

Особенности малых городов Азербайджана на современном этапе ……..

600

Шихиева М.

Проблематика и идейно-художественные особенности классических волшебно-фантастических сказок в фольклоре дагестанских азербайджанцев ......................

603

Тагиева Э.

Азербайджановедческий аспект в обучении на базе концепта «спорт» ............

606

Tağızadə Nuriyyə

İkidilli və çoxdilli terminoloji tərcümə lüğətləri və onların tərtibi üsulları ...................

607

Talıbova Şəlalə

Danışıqların aparılmasında azərbaycanşünaslığın rolu ...............................

609

Tanrıveren Muharrem

Tercümede üslup ve mecazi sözlərin tercümesi hakkında ..........................................

613


Toğrul İsmayıl

Значение исторической географии

в изучении территориально-админстративной системы

Азербайджана XIII-XVIII вв. ………………

617

Торопицын Илья

Самозванцы, как инструмент внешнеполитической борьбы

(новые данные о подрывной

деятельности турции на территории

закавказья в середине XVIII в.) ....................

624

Vəlişov Nazim

Qarabağın, tarixi, arxeologiyası,

coğrafiyası, toponimiyası .................................

627

Vəliyeva İradə

Ingilis dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə prosesində morfoloji transformasiya ………....

634

Ziyəddin Həmil oğlu

Qərbi Azərbaycan ədəbi mühitinin

folklor örtüyündə şifahi

söz sənəti və aşıq yaradıcılığı ...........................

636

Зейналова Ш.

Глагольные времена азербайджанского языка на уровне сложного

синтаксического целого .................................

642

Hacıyeva Şəfəq

F.Əmirov << Nəsimi dastanı >> baletinin dramaturji xüsusiyyətləri

647

Раджабли Адиль

К вопросу политико-правовой природы и моральных аспектов геноцида

азербайджанского народа ..............................

Azim Sahatimeh

K. Magsoudi

P. Rastekare Ebrahimzadeh

Cooperation Between Iran And Republic of Azerbaijan for Sustainable Development ………………

650

Зaур Иранпур

Ислам в культурной жизнедеятельности Баку ...

653


Аббасова Зибейда

НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ

ТУРИЗМА В АЗЕРБАЙДЖАНЕ

Развитие международного туризма, которая была особен­но интенсив­ным в последние 20-25 лет, стимулировало проведение в разных странах специальных научно-исследо­ва­тель­ских и прикладных разработок. В науке появилось новое направление–туристика, представляющая собой целостную систе­му знаний о туризме, туристической экономике, туристическом менедж­менте и практике законодательства, регулирующих деятельность отмечен­ных сфер.

В мировой экономике три структуры макроэкономики дают высокую прибыль: нефтедобывающая, автомобилестроение и туризм. В настоящее время каждое 15-е рабочее место в мире принадлежит туризму. Показа­телем туристической активности является туристский оборот, определяемый как суммарное количество прибытий иностранных туристов в страну и выезд граждан Азербайджанской Республики за границу. Среднего­довая доля прибытий составляет в среднем примерно 30%, а среднегодовая доля выезда из Азербайджана составляет около 70%. С 1950-го по 2008 г. количество путешественников возросло с 25 млн. чел. до 846 млн. чел., а по прогнозам специалистов ВТО (Всемирная Туристическая Организация) эта цифра в 2025 г. достигнет 1,6 млрд. В 2008 году число приезжающих в Азербайджан лиц составило 1,898 миллиона человек, из них 1,408 миллиона человек приехали в качестве туристов.Число приезжающих лиц в страну выросло более чем на 398 тысяч человек, то есть на 39,4 процентов.

С каждым годом возрастает количество иностранных туристов, которых интересует Азербайджан – его культурное наследие, национальные особенности и традиции народа. Большую часть из прибывающих составляют туристы из стран бывшего СССР, Ирана и Турции. В результате целевого маркетинга созданы специальные группы для работы со странами Европы, Дальнего Востока и стран Персидского залива, которые являются важными для Азербайджана.Туристический потенциал Азербайджана в 2009 г. был представлен на 18 международных выставках, которые были проведены в Мадриде, Вене, Марокко, Берлине, Стамбуле, Риге, Пекине, Гонконге, Бахрейне, Токио и Париже. В стране сохранились памятники зодчества и художес­твенных ремесел: резьба по камню, керамический декор, миниатюры, художественная обработка металла; азербайджанские ковры можно увидеть на картинах Х. Мемлинга, Х. Гольбейна и других мастеров эпохи Возрождения. Древняя часть города – Ичяри Шяхяр – крепость, в настоящее время является историко-архитектурным памятником. Здесь расположены Дворец Ширваншахов, минарет 1078 года, Девичья башня и др. памятники истории. В стране более 6 тыс. различных архитектурных памятников: исторических городов, крепостей, дворцов, мечетей, церквей, караван-сараев и т.д. «Ичяри шяхяр» включен в список ЮНЕСКО как заповедник. Следует отметить такие памятники как музей наскальных изображений в Гобустане, храм огнепоклонников «Атяшгях», мавзолей Момине-хатун в Нахчыване, Дворец шякинских ханов в Шяки. В Азербайджане имеются око­ло 300 памятников, которые должны не только привлекать туристов, но и охраняться. Необходимо регулировать нормы поведения людей.

Для развития туризма в стране важное значение имело принятие Государственной Программы развития туризма на 2002-2005 гг. С целью увеличения численности иностранного ту­риз­ма в стране создана соответствующая договорно-правовая база. Азербайджан в области туризма заключил соглашения с Турцией, Ираном, Украиной, Грузией, Китаем, Польшей, Италией, Болгарией, Пакистаном, Египтом и др. странами. Одновременно имеются проекты соглашений о сотрудничестве в сфере туризма с Грецией, Великобританией, Россией,Австрией и Молдовой. Эти соглашения обеспечивают координацию сотрудничества между официаль­ны­ми органами в сфере туризма, помогают реализовывать проекты, направленные на создание новых форм обслуживания туристов и др. мероприятий. В данное время Азербайджан активно участвует в работе ВТО, международных и региональных организаций, таких как ЮНЕСКО, Совет по туризму СН и т.д.

Природно-рекреационный потенциал большинства регио­нов Азербайджана все еще используется недостаточно эффективно. Причиной такого положения является военная агрессия Армении против Азербайджана. В результате оккупации 20% территории, нанесен огромный ущерб экономике страны, ослабла природно-ресурсная база и, в целом, туристическая инфраструктура. Вынужденных переселенцев разместили в рекреационно-турис­ти­ческих объектах – санаториях, домах отдыха, турбазах по всей территории Азербайджана. Таким образом, сильно сократилась материально-техничес­кая база рекреационно-турис­ти­ческой отрасли. Продолжение конфликта отрицательно влияет на развитие иностранного туризма. Поэтому сальдо по при­бытиям и отбытиям туристов в Азербайджане отрицательное: число уезжающих туристов-азербайджанцев превышает число прибывающих иностран­ных туристов.

Туризм рассматривается и как сфера услуг и как одна из динамичных форм внешних экономических связей. Развитие туризма в Азербайджане зависит от особенностей глобального и регионального развития. Стимулирующим туризм в стране фактором является участие ее в осуществлении крупных региональных экономических проектов, таких как ТRASEKA – Великий Шелковый Путь. Вхождение страны в туристические маршруты Великого Шелкового Пути значительно увеличило приток иностранных туристов.

В стране активнее рассматриваются вопросы привлечения инвестиций в развитие туристической сферы. В новых условиях рынка, туризм в Азербайджане находится в положении молодой отрасли и нуждается в протекционных мерах защиты со стороны государства, так как, без защиты молодым туристическим фирмам страны невозможно конкурировать в сфере продвижения своего туристического «продукта» на мировой туристи­ческий рынок. Для превращения туризма в высокорентабельную отрасль национальной экономики имеются благоприятные условия. В Азербайджане могут быть перспективны такие виды туризма, как бизнес-туризм, семейный туризм, туризм для досуга. Развивается и инфраструктура: только в 2008 году в республике было построено 52 новых туристических объекта. Перспективным направлением туризма является деловой туризм, который в последние годы получил развитие с подписанием нескольких экономических контрактов, таких как «Контракт века», Конференция Исламских государств, Всемирный фестиваль мугама, международные спортивные соревнования. Но для развития делового туризма нужна соответствующая инфраструктура и материально-техническая база.

Положительного эффекта можно добиться развивая в стране таких от­раслей туризма как экотуризм и агротуризм. Эти виды туризма направляют полученные доходы от туристической деятельности на сохранение природных богатств, ландшафтов, исторических и архитектурных памятников. В сфере туризма сейчас действует множество ассоциаций, фирм, малых предприятий. Большинство туристических фирм занимаются внутренним туризмом и накапливают капитал, чтобы совершенствовать сервис для выхода на международный уровень, который позволит принимать иностранных туристов. Внутренний туризм является генератором развития международного туризма.

Невозможно представить население отдельно от сферы услуг. Качество и степень услуг бывают различными в зависимости от материально -технической базы и уровня развития сферы услуг. За последние 20-25 лет в Азербайджане улучшились жилищно-коммунальные услуги. Выросло количество объектов торговой сети, была проведена определенная работа в подготовке кадров.

В Азербайджане имеются весьма благоприятные условия для рекреации и туризма. Ландшафтно-климатические условия республики позволяют развивать здесь курортно-туристическое хозяйство, организовать различные виды отдыха и спорта. Наличие минеральных вод, единственной в мире лечебной нефти "Нафталан" и грязей не только повышает значимость имеющихся здесь курортов, но и создает условия для их круглогодичной деятельности. Вместе с благоприятными ландшафтно-климатичес­кими ресурсами, оздоровительные центры имеют климато-баль­не­ологическую направленность. Эта сфера услуг очень молода. В оздоровительньтх центрах республики за год могут получить лечение около 800 тыс. чел.

В этих целях береговая зона Каспия имеет большие преимущества. Например, число солнечных дней на Абшерон-Набранском побережье превышает в 1,5 раза число этих дней в районе Сочи-Сухуми. На побережье Каспия вблизи пляжей Набран-Ялама, Гилязи-Зарат, Абшерон-Лянкяран-Астара имеются различные гидрокарбонатные минеральные источники. Они создают условия для круглогодичной деятельности объектов прибрежных зон рекреации. Важнейщим ресурсом туриндустрии Азербайджана, требующего своего развития в ХХI веке, является побережье Каспия, обладающая разнообразным ландшафтом, солнечными пляжами, высокой повторяемостью благоприятных дней для пляжного вида туризма. Превращение Ялама-Хачмазской зоны в Ривьеру Азербайджана – одна из главных задач в ХХI веке.

Многие наши курорты и зоны отдыха приобрели мировую известность благодаря климату, водам, лечебной нефти. Среди них следует особо выделить Шушу, Истису, Нафталан, Бильгях, Галаалты, Гябяля, Исмайыллы и др. Азербайджан обладает большим потенциалом своих неиссякаемых курортно-туристи­чес­ких ресурсов. Благодаря этим ресурсам, можно не только сохранять здоровье и трудоспособность населения, но и превратить курортное хозяйство республики в прибыльную отрасль экономики. Чтобы построить высокоэффективный и конкурентоспособный туристический комплекс, необходимо создать условия для координиции совместных действий всех структур, задействованных в туристическом комплексе, привлечь в сферу туризма частные инвестиции, кредиты банков, средства неправительственных общественных организаций. Создание именно такого комплекса внесет значительный вклад в развитие экономики Азербайджана за счет налоговых поступлений в бюджет, притока иностранной валюты, увеличения количества рабочих мест, сохранения и рационального использования побережья, повысить привлекательность туризма, как сферы международного предпринимательства и делового сотрудничества.

Для обеспечения устойчивого развития туризма и разработки новых туристических продуктов в Азербайджане следует уделить внимание подготовке квалифицированных кадров. Система обучения специалистов по туризму находится на стадии разработки и становления. Поэтому необходима разработка клнцепции развития туризма в стране по специальной программе Европейского Союза, предусматривающей блок мероприятий по кадровому обеспечению сферы туризма.

Необходимо разработать целевую программу туризма реализация которой позволит более эффективно использовать имеющийся туристский потенциал, оживить собственный туристский рынок, укрепить материально-техническую базу туризма, сократить дефицит квалифицированных кадров. Основными в этой программе должны быть следующие задачи:

  • Создание современного местного туристского рынка на основе развития конкуренции, углубления специализации и кооперации в работе туристских организаций;

  • Обеспечение развития социального туризма в Азербайджане;

  • Формирование современной нормативно-правовой базы туризма;

  • Стимулирование развития предпринимательства в туризме, поддержка малого бизнеса;

  • Создание условий для развития традиционных центров туризма и освоение новых туристских районов;

  • Стимулирование развития материально-технической базы туризма путем внедрения внебюджетных источников, в том числе иностранных инвестиций;

  • Создание современной системы подготовки, переподготовки и повышения квалификации туристских кадров;

  • Развитие отраслевой туристской науки.

В течение 2010 года туристы Азербайджана смогут отпра­виться в специальные туры по регионам. Новая туристическая программа разработана в рамках проекта "Столица народного искусства Азербайджана в 2010 году". Сюда входят Казах (Газах), названный столицей фольклора, Шеки как столица искусства и Гянджа, признанная столицей легенд Азербайджана.

На сегодняшний день экономика Азербайджана получает 10% своего дохода от туризма. В среднем каждый гость оставляет в стране около $800. Турпоток в республике с каждым годом растет на 15-20%. Одновременно страна улучшает туристическую инфраструктуру, открывает новые гостиницы. В республике действуют 262 гостиницы и объекта гостиничного типа, из них 39 прошли сертификацию и получили "звезды". Отелям Butik Palas и Sultan Inn в Баку присвоены 5 звезд, гостинице Batabat в Набрани - 2 звезды. Таким образом, в Азербайджане насчитывается шесть 5-звездочных отеля.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Azərbaycan Respublikasında “2002-2005-ci illərdə turizmin inkişafına dair Dövlət Proqramı” Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı (27 avqust 2002-ci il)

  2. “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafının Dövlət Proqramı” Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı (11 fevral 2004)

  3. Ахмедов А.И., Гаджиев Э.М.,Заманов З.А. Международный туризм, Бакы-Сада – 2000.

  4. Балабанов И.Т., Балаванов А.И. Экономика туризма Москва, Финансы и Статистика 2002.

  5. Rəhimov S. Turizm və ekskursiya işinin təşkili, Bakı – 2004.

XÜLASƏ

Azərbaycanda turizmin inkişafı üçün kifayət qədər turizm ehtiyatları olmasına baxmayaraq, bir qədər ləng dinamika ilə səciyyələnir. Turizmin hərtərəfli inkişafını təmin etmək üçün ixtisaslı kadrların, yəni mütəxəssislərin hazırlanmasına böyük ehtiyac var. Bu gün Azərbaycanın iqtisadiyyatı gəlirinin 10%-ni turizmdən əldə edir. Orta hesabla hər gələn turist ölkədə $800 vəsait sərf edir. Turist axını hər il 15-20% artır.

SUMMARY

There are quite favorable conditions for recreation and tourism in Azerbaijan. In order to provide sustainbable development of tourism and develop new touristic products in Azerbaijan one need to pay a special attention to train a qaalified professionals.

Nowadays Azerbaijan economy get 10% of its income from tourism. In average every tourist spends around $800 in the country. Annually growth rate of tourists in the country increases by 15-20%

Abdullayev Çingiz

ALMANİYADA AZƏRBAYCAN DİLİNƏ VƏ MƏDƏNİYYƏTİNƏ MARAQ

Mədəniyyət insanın ictimai şüuru və yaradıcılığı əsasında formalaşan bir anlam olsa da o, həm də hər bir yaradıcı fərdin meydana gətirdiyi yeniliklərin, oxşar yaradıcılıqların daima təkrarlanan mənəvi mühitidir. Bu mühit həm yaradıcılığa, həm də milli mentaliitetin inkişafına təsir edən müxtəlif amillərlə zənngindir. Məhz bu zənginliklər “mədəniyyətşünaslıq” və ya “kulturologiya” kimi anlamların yaranmasına, onların ictimai çüurda möhkəm yer tutmasına şərait yaradır. Belə ki, mənəvi sərvətlər sadəcə toplum şəklində arxivlərə və ya muzey fondlarına atılmır. Mədəniyyətin hər bir nümunəsi elmi əsaslarla dərindən öyrənilir və insanların gündəlik həyatlarına bu və ya digər formada tətbiq olunur. Tətbiqedilmə prosesləri insanları daima mənəvi zənginləşmə ilə müşayiət edir, hər fərdin hiss və duyğularına təsir göstərir, istedad və yaradıcılıq potensialını üzə çıxarır.

Müasir Azərbaycan cəmiyyətində də mədəniyyətşünaslıq və ya kulturologiya bir elmi-təcrübi sistem kimi mövcud olaraq həm irsi təcrübənin nəsildən-nəslə ötürülməsində xüsusi rol oynayır, həm də ictimai həyatın bütün sahələrində mədəniyyətin idarə olunmasına və inkişafına təkan verir. Xüsusilə, kulturologiyanın böyük bir sahəsi olan tətbiqi kulturologiya keçmişin mədəni irsini öyrənib xalqımızın bədii yaradıcılığı ilə bağlı olan zəngin materialları toplamaqla yanaşı, əldə olunmuş bu tarixi təcrübənin qiymətli nümunələrini müasir həyatımıza tətbiq edir.

Bu baxımdan Alman – Azərbaycan əlaqələri çərçivəsində müasir dövrümüzdə əsasən mədəni əlaqələrə üstünlük verilirsə, keçən əsin 20-30-cu illərində mühacirət həyatı yaşayan siyasi xadimlər, ədəbiyyatçılar əsasən Almaniyada çap olunan “Azərbaycan”, “Qurtuluş”, “İstiqlal” dərgilərində Azərbaycan dilində məqalələr çap edirdilər. Əlbəttə, bu məqalələr mühacirət həyatı yaşayan vətəndaşlarımızın öz ana dillərində yazıb oxumalarının unutmamasına da kömək edirdi.

Baxmayaraq ki, Almaniyanın bəzi universitetlərində türkologiya ixtisası tədris olunurdusa, 60-cı illərdən sonra türk dilinin öyrənilməsi almanlar üçün daha da marağlı oldu.

Əlbəttə, qədim Yena Universitetində tədris olunan Qafqazda yaşayan azsaylı xalqların dillərinin öyrənilməsinə rəğmən, orada belə Azərbaycan dili tədris olunmur. Aparılan araşdırmalar, universitet və elmi mərkəzlərlə əlaqələr, nədən Azərbaycan dilinin Alman təhsil sistemində öyrənilmədiyini araşdırdıqda əsaslı bir amilin olmaması indiki dövrdə də bizləri təəccübləndirir.

Əlbəttə, dəyərli alimimiz prof. Kamal Abdullanın fikirlərini əsas götürsək görərik ki, almanların türkologiya ixtisasına üstünlük vermələri bir növ Azərbaycan dilini təxminən eyniləşməsinə, danışıqlarımızın oxşarlıqlarını əsas götürmüşlər ki, bu baxımdan da Azərbaycan dili tədris olunmamışdır.

Ancaq müasir dövrümüzdə Azərbaycan öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra təkcə Leypsiq Dövlət Kitabxanasında saxlanılan Azərbaycanla bağlı kitablarla yanaşı, Halle şəhərində Şərqi tədqiqatlar Mərkəzi və kitabxanada da son dövrlər saysız-hesabsız Azərbaycan dilində kitabların toplanması, Azərbaycan dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə olan marağın sübutudur.

Boxum Universitetində Azərbaycanlı magistr və elmi işçilərin təşəbbüsü ilə tədris olunan Azərbaycan dili və onların təşkilatçılığı ilə çap olunan “Jahrbuch” məcmuəsi də Azərbaycan dilinə marağı əks etdirir.

Berlin Frei Universitetinin Türkologiya bölümündə təhsil alan tələbə və magistrların Azərbaycan dilini, mədəniyyətini öyrənmələrində prof. Barbara Kelner-Heinkellenin də xüsusi xidmətini qeyd etmək isterdim.

Belə ki, məhz həmin universitet tələbələrinin arabir qrup şəkildə Azərbaycan universitetlərində təcrübə keçmələri də ikitərəfli tədris əlaqələrinin inkişafından xəbər verir.

Əlbəttə, Drezden Şəhər Kitabxanasında qorunub və səliqə ilə saxlanılan 99 nadir kitablar içində “Dədə Qorqud” eposu da almanların hələ qədim dövrlərdən Azərbaycan tarixi, mədəniyyətinə və dilinə olan marağından xəbər verir.

Əsasən də XV-XVI əsrlərdə Azərbaycana səyahət edən səyyah və alimlər Sitilberq, Olarius, Kempfer Azərbaycanın müxtəlif regionlarını gəzərək özlərinin şərqə səyahət əlyazmalarında maraqlı məqamlara toxunmuşlar.

Hətta, A.Olarius 1636-38-cü illərdə isə Şamaxı şəhərində fasilələrlə yaşayaraq həm nümayəndə, həm də alim kimi çalışmışdır.

Əlbəttə, 1844-cü ildə Gəncə və Tiflis şəhərlərinə səyahət edən F.v.Bodenştedin Azərbaycan şairi M.Ş.Vazehlə tanışlığı və sonrada alman şairi onu özünə müəllim sayaraq onun şerlərindən bəhrələnmiş və alman dilində bir neçə silsilə kitablar çap etmişdir.

M.Ş.Vazehin xatirəsini əziz tutan F.v.Bodenşted onun adına Almaniyanın Payne şəhərində Qonaq Evi də açmışdır. Zaman keçməsinə baxmayaraq, M.Ş.Vazehin əsərlərini yaşadan F.v.Bodenştedin Payne şəhər arxivində saxlanılan kitabları, şəkilləri və müasir dövrdə Azərbaycan höküməti və Alman – Azərbaycan Cəmiyyətinin təşəbbüsü ilə Payne şəhərində onların dostluğunu əks etdirən brüncdən hazırlanan xatirə lövhəsinin asılması həm şəhər rəhbərliyinin, ictimaiyyətinin, həm də Bodenşted adına Gimnaziyanın önündə keçirilən açılışda şagird və tələbələrin iştirakı sevindirici haldır.

Alman – Azərbaycan elmi əlaqələr çərçivəsində alman alimi Dr.İngrid Siendelbekin Azərbaycanda Şəki rayonunun İnci kəndində 14 ay yaşayaraq həm Azərbaycan dilini öyrənməsi, həm də etnologiya sahəsində apardığı araşdırmaların nəticəsi olaraq “Azərbaycanda ailə, din və qohumluq” mövzusunda möhtəşəm bir kitab ərsəyə gətirmişdir ki, bu kitab alman dilində yazılmasına rəğmən, orada Azərbaycan adət-ənənələrini, qohumluq əlaqələrində işlənilən sözləri məhz Azərbaycan dilində olduğu kimi yazmışdır.

Onun çalışdığı Berlin İncəsənət və Etnologiya Muzeyində saxlanılan sədəfdən düzəlmiş tar, kamança, qaval, kilim, milli geyimlər, şüşə şəbəkələr saxlanaraq, adları isə Azərbaycan dilində olduğu kimi yazılmışdır.

Əgər əslən Göy Göl rayonunda doğulmuş Selma Strausser yaşadığı Viningen şəhərində türklərlə Azərbaycan dilində danışırsa, deməli Azərbaycan dili həm də türkdilli xalqlarla ünsiyyət dilidir.

Aparılan araşdırmalar bir daha göstərir ki, mühacirətdə, əsasəndə Almaniyada yaşayan soydaşlarımıza Azərbaycan tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti haqqında bilgilərin verilməsi vacibdir. Odur ki, MDB ölkələri ilə yanaşı, Qərb ölkələrində də “Azərbaycanşünaslıq” mərkəzlərinin açılmasında soydaşlarımızla yanaşı əcnəbi alimlər də faydalana bilərdi.

Əlbəttə, Azərbaycan dilinin xarici ölkələrdə qorunub saxlanılmasını son dövrlər soydaşlarımızın xaricdə yaşamaları ilə də əlaqələndirmək olar ki, Azərbaycan dili ilə məşğul olan tədris ocaqları, elmi müəssisələr Qərb ölkələrində Azərbaycan dilinin tədrisi və mədənyyət mərkəzlərinin yaranmasına nail olardılar.

Yuxarıda sadalanan əlaqələrdən görünür ki, həm elm, həm də tədris əlaqələrində son dövrlər Azərbaycan tarixi, mədəniyyəti və adət-ənənəsi ilə yanaşı, Azərbaycan dilinə də maraq artmaqdadır.

ƏDƏBİYYAT

  1. “Kulturologiya”, Bakı, 2003

  2. “Tətbiqi kulturologiya”, Bakı, 2004

РЕЗЮМЕ

Проводимый научный анализ показывает что, в современном этапе азербайджанцы, проживающие в Германии, нуждаются изучения культуры и азербайджанского языка для детей. Это позволит лучше представит Родину за его пределами.

SUMMARY

Carrying out scientific analysis shows that Azerbaijanis, living in the Germany and their children to needs to knowledge the Azerbaijani and culture in the modern time.

These create opportunity to everybody better to represent country abroad.

Abdullayeva Gültəkin

ADPU-nun MÜƏLLİMİ İBTİDAİ SİNİFLƏRDƏ ŞAGİRDLƏRİN NİTQİNİN

İFADƏLİLİYİ ÜZRƏ İŞİN TƏŞKİLİ

Cəmiyyət üçün yararli, yetkin və mədəni vətəndaş formalaşdirilmasi hər bir demokratik təhsil sisteminin mühüm vəzifəsidir. Yeniləşən azərbaycan təhsilinin bütün pillələrində, o cümlədən ibtidai təhsil pilləsində fənlərim məzmun və strukturunda aparilan islahat buna xidmət edir. Bilik və bacariqlarin şagirdyönümlü, nəticəyönümlü olmasi, inteqrativ və praktik mahiyyət kəsb etməsi elmi-texniki tərəqqini duyub yaşamaği bacaran müasir gəncin yetişməsinə imkan verir. Məlumdur ki, intellektual inkişaf şagirdlərin həyat tərzinə, davraniş qaydalarina və nitq mədəniyyətinə müsbət təsir göstərir.

Müstəqillik illərində azərbaycan xalqinin mədəni səviyyəsi sürətlə yüksəlir, milli mədəniyyətin mühüm ünsürlərindən biri olan nitq mədəniyyətinə maraq getdikcə artir. Azərbaycan dilinin sözün həqiqi mənasinda, dövlət dili olduğu və geniş ünsiyyətə xidmət etdiyi müasir dövrdə düzgün, dəqiq, aydin, ifadəli, məntiqi, canli, sadə və təsirli danişa və yaza bilmək, başqa sözlə, yüksək nitq mədəniyyətinə yiyələnmək mühüm tələb kimi qarşiya qoyulur. Müstəqil azərbaycan respublikasi gənclərinin birinci forumunda ulu öndər heydər əliyev gənclərə müraciət edərək demişdir: «... Hər bir xalqin milliliyini, mənəvi dəyərlərini, mədəniyyətini yaşadan, inkişaf etdirən onun dilidir...ana dilimizi, azərbaycan dilini mənimsəmək lazimdir, bu dildə yaxşi danişmaq lazimdir, bu dili ana dili kimi duymaq lazimditr, bu dili sevmək lazimdir. Öz dilini bilməyən, öz dilini sevməyən insan öz tariximizi də bilməz».[3]

Danişiq və oxuda dilin zəngin ifadə vasitələrindən istifadə bacariğinin şagirdlərə aşilanmasi ana dili tədrisinin qarşisinda duran başlica vəzifələrdən biridir. Orta məktəb şagirdlərinin şifahi nitqi üzərində aparilan müşahidələrdən aydin olur ki, onlarin əksəriyyətinin oxusu və danişiği müasir tələblərə cavab vermir. Monotonluq, süstlük, həddindən artiq və ya aşaği sürətlə danişmaq, oxumaq, diksiyanin pozulmasi, kitab tələffüzü, intonasiyaca kasibliq, ifadəlilik yaradan fonetik, leksik, qrammatik normalara əməl olunmamasi və s. Qüsurlara şagirdlərin danişiği və oxusunda tez-tez təsadüf olunur. Bu qüsurlar, ilk növbədə, ibtidai siniflərdə şagirdlərin nitqinin ifadəliliyi üzərində məqsədəuyğun və sistemli iş aparilmamasi ilə bağlidir.

İbtidai siniflərdə ana dili fənninin əsaslandirilmasi ilə bağli «milli kurikulum»da qeyd olunur ki, ibtidai təlimdə «...düzgün, sürətli, şüurlu və ifadəli oxu üzrə ilkin bacariqlarin mənimsənilməsi, lüğət ehtiyatinin zənginləşdirilməsi, ...ədəbi tələffüz normalarinin öyrəninilib tətbiq olunmasi, ekspressiv nitq bacariqlarinin formalaşdirilmasi, azərbaycan xalqinin dili, tarixi, əxlaqi-mənəvi keyfiyyətləri, mədəniyyəti, adət-ənənələri haqqinda ilkin anlayişlarin yaradilmasi təmin olunur». [2; 3] fənn üzrə ümumi nəticələrdə şagirdin sərbəst, düzgün, sürətlə, şüurlu, ifadəli oxumaq, dialoqa girmək və öz fikirlərinin sərbəst və ardicil ifadə etmək, oxuduğu və dinlədiyi mətnlərə münasibət bildirməsi vəzifələri irəli sürülür.

Uşaq və yeniyetmələrin estetik tərbiyəsində, formalaşdirilmasinda bədii ədəbiyyatin rolu əvəzedilməzdir. Mövcud oxu dərsliklərində bədii əsərlərin bütün janrlarindan nümunələr verilmişdir: nəqli və təsviri xarakterli hekayələr, bədii oçerklər, vətəndaşliq, psixoloji və peyzaj lirikasi, təmsillər, əfsanəvi və məişət nağillari, xalq mahnilari, atalar sözləri, zərb-məsəllər, tapmacalar və s.

Oxu materiallarinin seçilməsi, hər şeydən əvvəl təlim məqsədilə müəyyənləşdirilir: şagirdə oxumaği və oxuduğunu başa düşməyi öyrətmək, elmi-kütləvi bədii mətnlərlə işin üsul və vasitələrinə yiyələnmək, nitq mədəniyyətini inkişaf etdirmək, estetik, əxlaqi, əmək və ictimai tərbiyəni təmin etmək, fəal həyat mövqeyi formalaşdirmaq və s. Bu vəzifələr o zaman yerinə yetirilə bilər ki, oxu üçün seçilən materiallar ideya-mənəvi və estetik cəhətdən yüksək, uşaqlarin yaş, psixoloji və bilik xüsusiyyətlərinə uyğun emosional boyalarla, dinamik süjet quruluşuna, dəqiq məntiqə malik olsun.

İfadəli oxu bədii əsəri, o cümlədən lirik şeirlərin məzmununu, ideyasini və sənətkarliq xüsusiyyətlərini dinləyiciyə çatdirmaq üçün əsas vasitələrdən biridir. Ifadəli oxunun böyük əhəmiyyətini dərindən hiss edən böyük rus yaziçisi h.b.qoqol yazirdi ki, ancaq ifadəli oxu, gözəl oxu şair haqqinda düzgün təsəvvür verə bilər. Yaxşi oxuya bilmək üçün əsəri diqqətlə öyrənmək, şairin qəlbini dolduran böyük hissləri duymaği bacarmaq, onun hər bir sözünün ruhunu tapmaq lazimdir. [4; 97]

Deməli, hər hansi əsərdə müəllifin oxucuya çatdirmaq istədiyi fikri ifadə etmək üçün onu ifadəli oxumaq lazimdir. Müəllim oxunun gedişində şeirin ahənginə, qafiyəsinə, durğu işarələrindəki fasilələrə, bədii nidalara, məntiqi vurğuya ciddi nəzarət etməklə şagirdlərin ahəngdə buraxdiqlari səhvləri də düzəltməlidir. Ifadəli oxu prosesində yersiz olaraq cüzi dayanmaq belə, əsərin ümumi məna və ideyasinin mənimsənilməsinə mane ola bilər.

Müəllim əsərin həm ifadəli oxu nümunəsini verir, həm də həmin qabiliyyəti şagirdlərinə aşilayir, lirik əsərlərin ifadəli oxusunu təşkil edir. «kim daha yaxşi oxuyar?», «kim səhvsiz oxuyar?» və s. Kimi suallar vasitəsilə sinfə müraciət etməklə şagirdləri bir tərəfdən rəvan, səhvsiz oxumağa alişdirir, digər tərəfdən, onlari oxu prosesində fəal iştirak etməyə cəlb edir. Sinifdə işin belə təşkili nəticəsində gözəl oxuyan, öz rəvan oxusu ilə müəllimin rəğbətini qazanan şagirdlər sevinir, daha da həvəslənirlər.

İbtidai siniflərdə ana dili dərslərinin qarşisinda duran əsas vəzifələrdən biri şagirdlərə şüurlu oxu vərdişləri aşilamaqdan ibarətdir. «əsərdə bədiilik də, oynaqliq da, obrazliliq da, bütövlükdə onun emosional-ekspressiv təsir gücü də məzmunun şüurlu mənimsənilməsinə, dərk olunmasina xidmət etməlidir. Başqa sözlə, oxunun şüurluluğunda ifadəlilikdən bir vasitə kimi istifadə edilməlidir». [4;63] şagirdin oxunmuş mətni başa düşməsi, onun mahiyyətini, məntiqini dərk etməsi, müasir həyatla əlaqələndirməsi elmi dünyagörüşünün genişlənməsini, gələcək təlim müvəffəqiyyətlərini təmin edir. Ifadəli oxu ibtidai sinif şagirdlərinə insani keyfiyyətlər və oxu üzrə bacariq və vərdişlər aşilayir. Bunun üçün hələ ilk vaxtlardan şagirdlərdə həssasliq, dəqiq görmə və eşitmə qabiliyyətləri aşilanmalidir. Onlar oxuduqlarini eşitdikləri, gördükləri ilə, həyati təəssüratlari ilə tutuşdurmaği, təhlil-tərkibin köməyi ilə əqli nəticələrə gəlməyi, lazim gəldikdə, fakt və hadisələri təxəyyülündə canlandirmaği bacarmalidir.

İfadəli oxunun köməyi ilə şagirdlər yaziçinin məqsədini, onun irəli sürdüyü ideyani aydin başa düşməlidirlər. Şagird personaja uyğun səsini dəyişməli, qəhrəmanin daxili aləminə girməlidir. Yalniz belə bir şəraitdə şagird qəhrəmanin hərəkətlərini, mövqeyini, hadisələrə münasibətini düzgün qiymətləndirər, onun taleyi haqqinda düşünər, ona obyektiv münasibət bəsləyər.

İfadəli oxu prosesində bədii parçada verilmiş obrazli ifadələrin mənasinin kontekst daxilində açilmasina, şagirdlərdə belə söz və ifadələrə həssas münasibət yaradilmasina xüsusi diqqət yetirilməlidir. Şagirdlər dəsliklərdə belə obrazli ifadələrlə tez-tez qarşilaşirlar. Məsələn; “dəniz güldü uzaqlardan”, “atlas geyimli dağlar”, “açdi ürəyini bağça-bağ mənə”, “qizil budaq sünbülüm”, “gülümsəyir ana torpaq”, “qalxdi şəhər yuxusundan” və s. Müşahidələr göstərir ki, şagirdlər belə obrazli ifadələrin mənasini başa düşmədikdə, işlənmə yerinə görə onun yaratdiği ecazkarliği dərk etmədikdə mətni ifadəli oxuya bilmir, təsvir olunan hissləri, emosionalliği duymurlar. Odur ki, hələ ibtidai siniflərdə şagirdlərdə şüurlu oxu vərdişləri aşilamaq üçün müəllimin köməyi ilə obrazli ifadələrin mənasi açilmali, intonasiyanin gözlənilməsi üzrə işlər aparilmalidir. [5;157]

İfadəli oxu prosesində bədii ifadə vasitələrinin köməyilə mətndəki hadisələr, obrazlarin xarakteri və məqsədi açilir, şagirdlərdə kədər, sevinc, qorxu, səmimiyyət və s. Kimi həyəcanli hisslər özünü göstərir. Bununla da, oxunun şüurlu mənimsənilməsi təmin edilir.

Şagirdlərdə ifadəli oxu vərdişləri yaratmaq işində natiqlərin, bədii oxu ustalarinin danişiğina qulaq asmağin böyük əhəmiyyəti vardir. Mümkün qədər çalişmaq lazimdir ki, ayri-ayri şagird tərəfindən yol verilən nöqsanlar onlarin özləri tərəfindən islah edilsin.

Şagirdlərə ifadəli oxumagi öyrətmək üçün onlari səslərdən düzgün istifadə etməyə alişdirmaq, oxunun sürət, avaz, fasilə qanunlarini onlara başa salmaq müəllimin əsas vəzifəsidir.

İfadəli oxu üzrə işlərin belə təşkili materialin məzmununun şüurlu mənimsənilməsini təmin etməklə şagirdlərin hisslərini, fantaziyasini, təfəkkürünü, hadisələrə olan münasibətini inkişaf etdirir, oxusunu canli nitqə yaxinlaşdirir.

İfadəli oxu mətnin şifahi nitqdə ahəngdar, bədii şəkildə meydana çixmasidir. O, məzmunun şüurlu mənimsənilməsi üzrə aparilan işlərin nəticəsi, əsərin emosional məzmununun duyularaq oxunmasidir. Bu, oxunan əsərin mahiyyətinə nüfuz etməyə əsaslanan səs vasitəsilə lövhə yaratmaqdir. Bədii əsərlərin ifadəli oxusu, onlarin dili üzərində aparilan iş bütövlükdə məzmunun dərindən mənimsənilməsinə təminat verir.

İbtidai siniflərin ana dili dərslərində bədii əsərlərin ifadəli oxusu şagirdlərin nitqinin ifadəliliyinə imkan verməklə onlarin nitq mədəniyyətinin formalaşmasina kömək edir.

ƏDƏBİIYYAT

  1. Abdullayev N.Ə., Məmmədov Z.T. Nitq mədəniyyətinin əsaslari. Baki, 2008, 331 s.

  2. Azərbaycan Respublikasinda ümumi təhsilin konsepsiyasi (milli kurikulum). //«kurikulum» jurnali, 2008, № 1.

  3. Əliyev H.Ə. XX əsr Azərbaycanda gənclərin müstəqil dövlətimizi qurub yaratmaq və inkişaf etdirmək dövrüdür. (respublika gənclərinin i forumunda nitq) «azərbaycan» qəzeti, 5 mart 1999-cu il.

  4. Qoqol N.V. Seçilmiş əsərləri. Baki: gənclik, 1984, 196 s.

  5. Kərimov Y.Ş. Ana dilinin tədrisi metodikasi. Baki: nasir, 2003, 519 s.

РЕЗЮМЕ

В статье говорится об особенностях работы с художественными произведениями в начальных классах, а также анализируются пути подготовки к выразительному чтению художественных произведений.

SUMMARY

The article is about the speech expression of the students in mother-tongue lessons. The author explained the features and ways of organization on the basis of concrete samplas and gave some suggestions on it. The thoughts given by author help the development of students` speech.

Abdullayeva Ruhəngiz

ALMAN VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİDƏ

FRAZEOLOJİ ÇOXMƏNALILIQ VƏ FRAZEOLOJİ VARİANTLIQ

Dilçilik elminin müasir mərhələsində -frazaeoloji mərhə­lə­sin­də vahidlərin semantik struktur təhlili aktual məsələlərdən sa­yılır. Bu problemlə bağlı müxtəlif aspektdə tətqiqat aparan dilçilərin diqqət mərkəzində söz və söz birləşmələrinin semantik strukturunun qarşılıqlı münasibəti dayanır. Ayrı – ayrı frazeoloji vahidin seman­tik strukturunun araşdırılması nəticəsində bir daha aydın olur ki, kom­ponentlər arasındakı münasibətlər olduqca mürəkkəb, diferensi­allaşmış formaya malikdir. Sözlər kimi müxtəlif frazeoloji vahidlər də forma və mənasına, digər sözlərə münasibətinə, eləcə də üslub baxımından emosional–ekspressiv çalarlarına görə bir–biri­nə uyğun gələ bilər. Bu uyğunluğu eyni leksik–qramatik qrupda olan fraze­oloji vahidlərə aid etmək olar. Frazeoloji vahidlər tarixi inkişaf yolunda bəzən yaxınlığı və ya müəyyən bağlılığı itirir və nəticədə yeni bir vahidin əmələ gəlməsi üçün zəmin yaranır.

Semantik frazeologizmlərin tərkib hissələri bir–birilə elə əlaqələnmiş və qaynayıb qarışmışdır ki, onları ayrı – ayrılıqda təsəv­vür etmək mümkün olmur. Belə ifadələrdə sözlər öz müstəqilliyini, referensial mənasını itirir, tam məcazi məna kəsb edir, mənaca bölünməz, sabit səciyyəli və bütöv olur. Kompo­nentlərinin mənaca qovuşuq və ayrılmaz olması frazeoloji vahid­lərin də sabitliyini təmin edir. Belə birləşmələrin məna strukturunda inteqral və diferensial əlamətlər mövcuddur. Diferensial məna frazeologizmin rəngarəng olduğunu, inteqralın isə bir frazeoloji vahidin digərinə uyğunluğunu göstərir.

Frazeoloji vahidlərin semantik strukturunu bu baximdan araşdırarkən, hər şeydən əvvəl, frazeoloji sistemdə sinonimlik və polisemiya, frazeoloji sinonimlikdə frazeoloji variantlıq, çoxmə­na­lı­lığın frazeoloji vahidlərdə rolu, eləcə də frazeoloji omonimlik və frazeoloji antonimlik məsələlərinin öyrənilməsi ön plana çıxır. Frazeoloji vahidlər arasındakı müəyyən semantik münasibətlər semantik paradiqma yaradır. Bu paradiqmanın əsasında sinonim frazeoloji vahidlər və onların variantları dayanır. Semantik paradiq­manın çoxmənalı, antonim və digər növləri periferik vəziyyətdədir. Deməli, paradiqmatik cərgədə həmcins vahidlər, yəni frazeoloji vahidlər semantik cəhətdən birləşir. Bir sıra hallarda frazeoloji vahidin tərkibində müxtəlif mənalı bir neçə söz paradiqmatik münasibətdə olur. Beləliklə, sözlərin bütün mənaları öz aralarında bu və ya digər dərəcədə bir – birilə bağlanaraq olduqca mürəkkəb semantik bütöv yaradır. Bu isə sözün semantik quruluşu adlanır. Bu ad altında aşağıdakı tədqiqat istiqamətləri nəzərdə tutulur. Fraze­o­lo­ji vahidlərdə çoxmənalılıq (polisemiya), frazeoloji vahidlərdə sino­ni­mlik (sinonimiya) frazeoloji vahidlərdə variantlılıq (variasiya), frazeoloji vahidlərdə omonimlik və antonimlik. Bunlardan daha çox mübahisə doğuran məsələlərdən biri frazeoloji ifadələrdə çoxmə­nalılıq problemidir.

Elmi ədəbiyyatda dəfələrlə qeyd edildiyi kimi, çoxmənalılıq müxtəlif semantik mürəkkəb qarşılıqlı təsir prosesinin nəticəsidir.

Bu kateqoriya dilin inkişaf səviyyəsini və həmin dilin ifadəlilik imkanlarını əks etdirir. R. A. Budaqovun fikrincə, leksik polisemiya bütün dillərin mövcud olduqları bütün mərhələlərdə ayrılmaz xüsusiyyət olmuşdur.[4, 42] Şübhəsiz ki, dildə çoxmə­nalı­lığın inkişafı da digər dil hadisələri kimi özünə­məx­sus qanuna­uy­ğunluqlara əsaslanır. Çoxmənalılıq həm də həmin dildə danışanların baxışları, onların ətraf mühitlə münasibəti ilə sıx bağlıdır. Frazeoloji vahidlər də leksik vahidlər kimi çoxmənalı ola bilir və bu cəhət də öz zahiri ifadəsini onların nitqdə sözlərlə necə bağlanmasında tapır. Bu məsələyə tədqiqatçıların münasibəti müxtəlif olsa da, müəyyən hallarda ümumi rəy özünü göstərməkdədir. Məsələn, rus və alman dillərinin frazeoloji sistemi üzərində müşahidələr aparmış məşhur leksikoqraf L. Binoviç yazır: “Rus və alman dillərinin frazeoloji fondunun öyrənilməsi göstərir ki, çoxmənalılıq sözlərə deyil, idiomlara və frazeologizmlərə də aiddir” [6, 18].

A. B. Kuninin fikrincə çoxmənalı frazeoloji vahidlərin tərkib hissələrinin hər cür yenidən mənalandırılması birbaşa olmayan adlandırma çərçivəsində baş verir. Sözlərin çoxmənalılığı ilə müqayisədə frazeoloji ifadələrin çoxmənalılığı az yayılmışdır. Frazeoloji vahid nə qədər kiçik, yığcamdırsa, bir o qədər sözə yaxın olub, məntdə də mütəhərrik səciyyə daşıyır [5, 93-94]. Tədqi­qatçıların fikir müxtəlifliyi ondan irəli gəlir ki, sözlərlə müqayisədə frazeoloji vahidlərin çoxmənalılığında əhəmiyyətli dərəcədə fərq özünü göstərir, yəni çoxmənalılıq dilin frazeoloji sistemində üstün mövqeyə malik deyildir. Belə ki, frazeoloji ifadələr üçün birmənalılıq, monosemantika daha xarakterikdir. Bu, ümumiyyətlə dilin öz təbiətindən irəli gəlir. Məsələn, “Özbək dilinin qısa fra­zeoloji lüğəti” ndə qeydə alınmış 994 frazeoloji ifadənin yalnız 156 – sı, yəni 15% - i çoxmənalıdır. Mövcud tədqiqatların çoxluğuna baxmayaraq, çoxmənalı frazeoloji vahidlə çoxmənalı söz arasında əsaslı fərqlər, frazeologizmlərin çoxmənalılığını müəyyən edən faktorlar, çoxmənalı frazeologizmlərin həqiqi mənalarını üzə çıxaran semantik yollar və s. məsələlər hələ də kifayət qədər öyrənilməmişdir.

Alman və Azərbaycan dillərinin frazeoloji sisteminin tədqiqi göstərir ki, hər iki dildə formada müəyyən dəyişiklik etməklə, daha dəqiq desək, formal parçalanmaya məruz qalmaqla semantikanın bu frazeoloji xüsusiyyəti aradan götürülür. Leksilik lüğəvi və frazeoloji mənaları çulğalaşır və onun semantikası genişlənir. Frazeoloji vahidləri təşkil edən komponentlərdə semantik müstəqilliyin mövcudluğu onun çoxmənalılıq qazanmasına imkan vermir. Yalnız müstəqilliyin zəifləməsi və ya yox olması sayəsində frazeolo­gizm­lərin çoxmənalılıq kəsb etməsinə şərait yarada bilir. Aydın daxili formaya malik olan çoxmənalı frazeoloji vahidlərin ayrı – ayrı məna­ları eyni quruluşlu sərbəst söz birləşməsinin hər dəfə eyni metaforik dəyişməsi nəticəsində əmələ gəlir.

Qeyd edildiyi kimi, frazeoloji vahidlərdə çoxmənalılığın mövcud­luğu, hər şeydən əvvəl, onların semantik bütövlüyünün dərəcəsindən asılıdır.

Belə ki, frazeoloji vahidlərin komponentlərinin semantik bütövlük dərəcəsi yüksəldikcə onların çoxmənalılıq kəsb etmə imkanı azalır. Əksinə, komponentlər arasındakı semantik əlaqələr üzdədirsə, hələ qorunub saxlanılırsa, onların çoxmənalılığı üçün imkan yaranır. Məsələn, alman dilində j – n ferting machen 1) kaputtmachen, gesundheitlich schadigen, zugrunde richten, 2) j – n umbringen j – n nscharf tadeln j – n scharf tadeln Blut und Waqqes scwitzens. Ubermaber Aufregung, Angst sein. Azərbaycan dilində baş əymək – 1) hörmət əlaməti kimi, 2) məğlubiyyət əlaməti kimi; rol oynamaq – 1) əhəmiyyətli olmaq, 2) təsir etmək; ağızdan boş olmaq – 1) sözü keçməyən, 2) söz saxlamayan; can vermək – 1) aşiqinə canını qurban vermək, 2) ölümcül vəziyyətdə olmaq; can almaq – 1) məftun etmək, 2) öldürmək və s. Misallardan da göründüyü kimi, müəyyən bir leksik vahid sərbəst söz birləşmələrin tərkibində başqa sözlərlə əlaqəyə girərək özünəməxsus olan mənalardan uzaqlaşır və ya mənasını konkretləşdirir. Həmin söz frazeoloji vahidlərin tərkibində isə öz lüğəvi mənasını itirir, başqa sözlə birlikdə ümumi mənanın ifadəsinə xidmət edir. Sözlərin ayrı – ayrı mənalarına nisbətən frazeologizmlərin məna strukturu daha diferensiallaşır. Təbii ki, frazeoloji vahidlərin mürəkkəb semantik və qrammatik quruluşu onun müxtəlif mənalarda işlədilməsinə təsir göstərir. Onu da əlavə edək ki, frazeoloji vahidlərdə çoxmənalılıq heç də bütün tədqiqatçılar tərəfindən müsbət qarşılanmır [3, 93]. Frazeoloji vahidlərin təşəkkülünün sözlərin çoxmənalılığı ilə sıx bağlı olmasına baxmayaraq, onlarda bu semantik xüsusiyyət qabarıq şəkildə özünü göstərmir. Dil faktlarına əsaslanaraq belə nəticəyə gəlmək olur ki, alman dilində çoxmənalı frazeoloji vahidlərə Azərbaycan dilinə nisbətən daha tez – tez rast gəlmək mümkündür.

Alman və Azərbaycan dillərində frazeoloji vahidlərin semantik struk­tu­ru­nun tədqiqində diqqəti cəlb edən maraqlı məsələlərdən biri də belə dil vahidlərinin variantlığıdır.

Frazeoloji ifadələr başqa dil vahidləri kimi, məzmun və ifadə variantlarına malikdir. Frazeologizm variantlılığı ancaq ifadə formasında mövcuddur.

Frazeoloji birləşmələrin komponentlərinin variantlaşması, daha dəqiq desək, komponentlərin dəyişdirilməsi formaca müxtəlif səciyyə daşıyır; bəzən forma dəyişikliyi frazeoloji vahidlərin bir komponentini, bəzən də bütün kompo­nentlərini əhatə edir. Prinsip etibarilə frazeoloji vahidlərdə komponentlərin hər biri variantlama, bu və ya digər dəyişikliklərə məruz qala bilər. Frazeoloji vahid­lərdə komponentlərin dəyişməsi müxtəlif formalarda baş verir. Formal dəyişiklik (ağlını başına yığmaq // toplamaq), leksik dəyişiklik (əl – ayağı soymaq // süstləşmək) və qarışıq variant (gününü axşam etmək // gününü başa vurmaq // vermək) [7, 125]. Müasir dəyişik­likdə frazeoloji variantlıq məsələsi müqayisəli şəkildə kifayət qədər öyrənilməmişdir.

Bu baxımdan Azərbaycan tədqiqatçısı Ç. Qurbanlının fikirləri maraqlıdır. Onun Azərbaycan və Alman dillərində nomi­nativ feli frazeologizmlərin leksik variasiyasına aid diqqətəlayiq və əhəmiyyətli mülahizələri diqqəti cəlb edir. Müəllif müxtəlif sistemə malik olan Alman və Azərbaycan dillərinin fraze­olo­giyası əsasında frazeoloji variasiyalar daxilində universalların leksik, semantik və üslubi xüsusiyyətlərini aşkara çıxarmış və ümumiyyətlə, frazeoloji variansiaysının tipologiyasını araşdırmışdır [2, 75]. Hər hansı dil vahidi kimi frazeoloji vahidlər də məzmun və ifadə formalarına malik olduğundan onların variantlığı daha çox ifadə formasında meydana çıxır, yəni dəyişiklik daha çox ifadə formasında baş verir. Variantlıq sözün ifadə planına – fonetik tərkibin özündə baş ver­dikdə deno­tat, yəni əşya və siqnifikat dəyişməz qalır. Belə forma dəyişikliyi son nəticədə sinonimliyə gətirib çıxarır. Frazeoloji vahidlərin variantları isə, dediyimiz kimi, komponentlərdən birinin başqa bir sözlə əvəz edilməsi nəticəsində mənaya heç bir xələl gəlmədikdə mövcud olur. Bunu Alman və Azərbaycan dillərinin frazeoloji sisteminin müqayisəsində də müşahidə etmək mümkün­dür: alman – mit den Achseln // die Achseln zucken. J – m kein Haar // Harchen krummen. Azərbaycan – nəzərdən salmaq // gözdən salmaq, ürək qızdırmaq // könül qızdırmaq, ağlını başına yığmaq // toplamaq, dünya başına dolanmaq // fırlanmaq və s. [6]

Göründüyü kimi, dilin digər səviyyələrində olduğu kimi, frazeoloji vahidlərdə variantlıq invariantlıqla bağlıdır.

Frazeoloji vahidlərdə komponentlərin sabitliyinin pozulması variantlıq üçün şərait yaradır. Sabitlik çox vaxt nisbi xarakter daşıdığından onun pozulması prosesi davam etdikcə frazeoloji vahidlərin müxtəlif variantlarının mövcudluğu da mümkün olur. Belə frazeoloji vahidlərin yayılma arealı genişləndikcə onların variantlıq imkanı çoxalır və nəticədə eyni bir vahidin zəngin variantı meydana çıxır. Məsələn, Alman dilində: j – d ist daranf und dran // etw. Zu tun, j – m schlagt das Herz bis zum Hals // das Herz pocht j – m bisin den Hals hinauf // das Henz springht j – m in die Kehle // j – m schlagt das Herz im Hals // j – m schlagt das herz hoher. Azərbaycan dilində: ağlına batmaq // beyninə gəlmək // ağlı­na yerimək // ağlına düşmək // beyninə batmaq // beyninə yerimək və s. Belə forma­la­rdan daha çox danışıq dilində və bədii üslubda istifadə olunur, bu zaman onlardan hansının əsas, hansının isə okkozional olmasını müəyyənləşdirmək bir qədər çətin olur.

Variantlıq prosesində frazeoloji vahid öz məna bütövlüyünü və ya toxu­nul­mazlığını saxlamaqla ifadə dəyişikliyinə, daha dəqiq desək, tərkib dəyişikliyinə uğrayır. Variantlıq həm Alman, həm də Azərbaycan dilinin əksər frazeoloji vahid­ləri üçün səciyyəvidir. Frazeoloji vahid söz səviyyəsində əlaməti özündə saxla­dıqca variantlıq mümkündür. Onların variantlığını semantik hadisə hesab etmək mümkündür. Frazeoloji variantlar ümumi mənaya malik olub, obrazlı struktura ekspressiv – üslubi çalarlığın bir olması ilə seçilir.

Başqa sözlə desək, frazeoloji sistemdə variantlıq xüsusi struktur dublet­lərin əmələ gəlməsidir. Buna görə də onlar müxtəlif mətnlərdə paralel işlənmə imkanı qazanır. Bu cəhət isə frazeoloji sinonimlərdə müşahidə edilmir.

Frazeoloji variantlar – dubletlər bir leksik konstantı olmaq şərti ilə eyni frazeoloji vahidlərin şəkil müxtəlifliyi olub, ifadə keyfiyyəti, üslubi və sintaktik funksiyaları, eləcə də konsessuativ asılılığı baxımdan identik frazeoloji vahid­lər­dir. Almanca: j – m Beifall // klatschen // spenden die Oberhand bekommen // erhatten [6] Azərbaycanca: kiməsə üz // sifət göstərmək, kimdənsə üz // arxa döndərmək // çevirmək və s.

Hər iki dilin frazeologiyasının təhlili göstərir ki, frazeoloji variantlar bir leksik konstantı olmaq şərti ilə eyni distribusiyalı vahidlərin elə şəkil müxtəlifliyidir ki, burada əvəzlənən kompo­nent­lər frazeoloji vahidlər daxilində funksional, normativ, ekspressiv üslub rənglərinə, konsessiativ asılılığa və işlənmə tezliyinə görə bir – birindən fərqlənir. Məsələn, den Mund // Rand, Sabbel, Schnabel, das Maul, die Fresse, Klappe, Schauz halten, angst bekommen // kreielgen; gözə girmək // soxulmaq, baş saxlamaq // girlənmək, dolanmaq və s.

Alman dilindən fərqli olaraq, Azərbaycan dilində frazeoloji variantlıq daha geniş yayılmışdır. Buna səbəb, fikrimizcə, morfoloji – sintaktik, leksik və elleksisə uğramış variantlıqdan əlavə, Azərbaycan dilində fonetik variantlığın da mövcud olmasıdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Bayramov H. «Azərbaycan dili frazeologiyasının əsasları». Bakı 1970

  2. Qurbanov C, M. F. Axundov adına APDU-nin “Elmi əsərləri”, Bakı 1974, №2

  3. Бондарко А. «Функциональная грамматика». Л. Наука, 1984

  4. Будагов Р. А. «Что такое развитие и совершенствование языка». М. Наука, 1977

  5. Кунин А. В. «Курс фразеологии современного языка». М, 1986

  6. Бинович Л., Гришин Н., «Немецко – русский фразеологический словарь». М, 1975

  7. A. Iskos, A. Lenkova. «Deutsche Leksikologie - L». 1970

РЕЗЮМЕ

В статье на основе материалов азербайджанского и немец­кого языка были исследованы задачи фразеологической многозначности и фразеологической вариантности. В материалах обеих языков наблюдаются определённые виды фразеологических универсалий. Анализ сравниваемых языков показывает, что фразеологическая многозначность более широко распространена в немецком языке, а фразеологическая вариантность более широко распространена в азербайджанском языке.

SUMMARY

In the article phraseological polysemantism and phraseological variety issues are researched on the basis of materials of German and Azerbaijani languages. Certain types of phraseological universalities are observed in the materials of both languages. Analysis of compared languages shows that phraseological variety is more spread in Azerbaijani language and phraseological polysemantism is more spread in German language.

Абдулла-заде Сара

ИЗМЕНА И ВЕРНОСТЬ В КОНТЕКСТЕ МОРАЛЬНЫХ ЦЕННОСТЕЙ ОБЩЕСТВА

(на основе художественной прозы)

Тема измены и верности была актуальна со времен зарождения человечества. Но эти понятия всегда истолковались главным образом с точки зрения маскулинского определения, что отображает мнение всего общества. Эти два противоположных понятия всегда применялись именно в отношении к женщине. А почему именно к женщине? И что является первоисточником такого отношения к женщине? Причина опять-таки скрыта в серьезных принципах, которых общество ставит перед женщиной. И эти правила первым долгом должны соблюдаться женщинами того или иного общества. Может ли отношение общества к изменяющему мужчине отли­чатся от отношения к изменяющей женщине? А как общество благодарит верную женщину, доказывающую свою верность и преданность всю свою жизнь?

Принимая во внимание вышеизложенные вопросы, в этой статье мы решили рассмотреть проблему моральных ценностей общества, касающихся «неверных» женщин, а также «неверных» мужчин в контексте художес­твен­ной литературы. Предметом нашего исследования являются женские образы литературных произведений, отражающих период войны.

В статье предпринимается попытка поставить проблему различных отношений общества к женщин и к мужчин, сделавших ошибку с точки зрения этических стандартов общества. В результате мы предполагаем вый­ти к решению вопроса о том, что общество с его моральными ценностями не всегда справедливо по отношению его членов, а именно по отношению к женщине.

В качестве использованной литературы были привлечены также материалы 3-ей международной научной конференции «Стереотипы в литературах и культурах», которая проводилась в Баку в 2008 году, а также материалы 1-го международного симпозиума «Современные проблемы литературной критики», которая проводилась в Тбилиси в 2007 году.

Абдуллабекова Гюляр

К ИСТОРИИ ЗАРОЖДЕНИЯ И РАЗВИТИЯ

АЗЕРБАЙДЖАНОВЕДЕНИЯ В ПОЛЬШЕ XIX-XX ВЕКА

Проблема многоаспектного изучения Азербайджана в поль­ской науке имеет давние, богатые традиции. Этому в большой степени способствовала общность политических судеб двух государств, одинаково разделенных между господству­ющими державами, входящими в состав единой империи-царской России. В процессе своего развития азербайджановедение в Польше прошло различные этапы. XIX век – первый этап в истории Польши, характеризующийся сближением азербайджанской в польской культур, возникновением азербайджановедения в польской научной литературе. Что же вмещает в себя понятие «проблема азербайджанове­де­ния?» Берущее нача­ло еще в веке, сформировавшееся и утвердившееся за последние десятилетия XXI века научное течение в исследовательском процессе не только Польши, но и многих европейских стран, характеризующееся неослабевающим интересом к Азербайджану, глубоким анализом, исследованием его истории, культуры, устного народного творчества, художественной литературы.

Возникновение и утверждение «темы Азербайджана» в польской худо­жес­твенной литературе положило начало зарождению, развитию, дальнейшему утверждению проблемы азербайджановедения в польском литературоведении XIX века. Многие, созданные в этот период литературные произведения послужили материалом для исследований польских ученых-востоковедов, литературоведов.

Не только художественные произведения на азербайджанскую тему привлекали внимание польских ученых. В сферу исследований входила проблема контактов двух культур, исторические, литературные связи поль­ского и азербайджанского на­родов на определенных временных отрезках и, конечно же, сама азербайджанская литература на всем протяжении ее исторического развития. К числу первых азербайджановедов в Польше XIX века следует отнести выпускников восточного факультета Санкт-Петербургского Университета, студентов азербайджанского ученого –ориенталиста, профессора Мирза Джафара Топчибашева– Людвига Шпицнагеля, Александра Ходзько, Игнация Петрашевского-исследователей классической азербайд­жанской литературы (Низами, Хафиз и т.д.), а также древней истории Азербайджана (династия Ак-коюнлу, Кара-коюнлу, Сефевиды).

Повышению интереса к Азербайджану способствовали, на наш взгляд, также историко-политические условия, в результате которых судьбы двух, потерявших свою независимость народов, двух государств объединились под эгидой одной империи- царской России. К числу первых польских азербайджановедов следует отнести также лучших представителей польской интеллигенции, сосланных за антицарские выступления в Азербайджан.

Глубокое изучение истории, географии, культуры страны способ­ст­во­ва­ло созданию многочисленных как научных, так и художественных произ­ве­де­ний, положивших начало «азербайджановедению в польской науке и литературе XIX века.

К их числу следует отнести Леонарда Загурского, Тадеуша Выгановского, Зыгмунта Смогожевского польских азербайджановедов, исследо­ва­телей этногра­фии и лингвистики «Страны Огней».

Матеуш Гралевский, Михал Бутовт-Анджейкович, Тадеуш-Лада-Заблоцкий, Вацлав Рогович – польские исследователи истории, переводчи­ки литературы Азербайджана в XIX веке.

Научная и культурная деятельность польских азербайджановедов XIX века выделяется своей особой значимостью. Труды их, отличающиеся высоким профессионализмом и глубокой объективностью, написанные на польском, на немецком, английском и французском языках способствовали благородной миссии распространения правдивой информации об Азербайджане не только в Польше, но и в других странах Европы.

В начале ХХ века польское азербайджановедение получает свое дальнейшее развитие в новых социально-исторических условиях. Бурное развитие нефтяной индустрии привлекает в Баку представителей различных социальных прослоек европейских стран. Судьбы Польши и Азербайджана переплетаются второй раз в начале ХХ века. Именно в этот период в Азербайджане вновь появились поляки, но уже не сосланные царизмом арестанты, а добровольцы приехавшие на заработки: большой поток польской интеллигенции-врачи, инженеры, творческие работники, ученые поселились в Азербайджане. По проектам польских архитекторов в Баку были построены прекрасные здания, которые и сейчас служат азербайджанскому народу.

Начало социально-политическим преобразованиям положила револю­ция 1905-1907 годов. К пролетариату Петербурга присоединяется Москва, Кавказ и Польша. 28 мая 1918 года-день опубликования акта о независимости Азербайджана, день создания Азербайджанской Демократической Республики. Польша-одна из первых европейских государств признавших независимость Азербайджана. Именно в этот период активно развивается польское азербайджановедение, представленное трудами известных ученых-геологов, картографов, географов.

Среди них Витольд Згленицкий, Карол Богданович, Казимеж Калицкий. В области биологии трудам об Азербайджане, его флоры и фауны, мы должны быть благодарны Людвику Млокосевичу, Густаву Радде, Владиславу Массальскому, Эдварду Струмпфу.

Иерониму Стебницкому принадлежат труды по созданию геодезийно-топографических карт Азербайджана. Ксаверий Браницкий-польский ученый –орнитолог исследователь азербайджанской фауны. Собранная им коллекция птиц была представлена на орнитологической выставке в Вене. Коллекция принесла ему славу и золотую медаль. В начале ХХ века он возглавил группу немецких зоологов, проводящих исследования в Азербайджане и на Кавказе.

Следует отметить также заслуги польских азербайджановедов в облас­ти этнографии и лингвистики.

Среди них Владислав Подлевский, Леонард Загурский, Тадеуш Выгановский, Зыгмунт Смогожевский.

Зыгмунт Смогожевский польский ученый-востоковед. Автор трудов, посвящен­ных азербайджанской классической поэзии, в 1920 году был в Азербайджане в составе польской дипломатической миссии, интересовался азербайджанской ориенталистикой. В 1924 года являлся профессором Ягеллонского Университета в Кракове.

После установление советской власти в Азербайджане, часть польских ученых осталась в стране.

Среди них следует отметить Александра Маковельского-автора более чем 100 науч­ных трудов, часть которых посвящена проблемам философии, истории азербайджанской педагогической науки. Он был одним из первых академиков Азербайджана, награжден Орденом Красного знамени. Другой известный азербайджановед советский ученый польской национальности –Евгений Алексеевич Токаржевский-историк, доктор наук, сотрудник Института Истории Академии наук все свое научное творчество посвятил истории Азербайджана 20-40 годов.

Значительный вклад в развитие азербайджановедения внесли польские ученые-востоковеды, профессора Краковского, Варшавского, Вроцлавского Университетов.

Это Ананяш Затенчковский, Ян Рейхман, Богдан Барановский, Александр Дубинский, Марек Антони Василевский и многие другие посвятившие культуре, языку, истории Азербайджана ценные исследования, опубликованные как в стране, так и далеко за пределами Польши в западно-европейских странах. Особо следует выделить труды польского азербайджановеда, доктора исторических наук, профессора Гданьского Университета Анджея Ходубского, посвятившего все свое научное творчество Азербайджану, его истории, участию поляков в культурно-просвети­тельском процессе в Азербайджане XIX-начала ХХ века.

Необходимость координации исследований, более-тесное научное сотрудни­чество с азербайджановедами мира способствовало созданию в Баку Ассоциации Азербайджанвоедения –международного центра по изучению Азербайджана в мире, возглавляемого доктором филологических наук, профессором Вагифом Султанлы.

С 28 мая 6 июня 1992 года в Баку был проведен Международный конгресс Азербайджановедов США и Англии, организованный выпускни­ком Варшавского Института Ориенталистики, американским ученым польского происхождения, известным в мире азербайджановедом Тадеушем Щвентоховским, автором многих исследований, посвященных культуре и истории Азербайджана.

В новых социально-политических условиях, Азербайджан XXI века –независимое, светское, демократическое государство Востока отличающееся древними культурными традициями, притягивает внимание представителей научных, культурных, политических кругов мира, и сегодня как в Польше, так и других странах можно проследить появление богатой литературы посвященной Азербайджану, подтверждающей развитие науки азербайджано­веде­ния на современном этапе.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Baranowski B. Polsko-azerbejdżanskie stosunki kulturalne w pierwszej poĺowie XIX wieku. Lódż, 1979.

  2. Rejchman J. Zainteresowania orientalistyczne w środowisku mickiewiczowskim w Wilnie, Petersburgu. Warszawa, 1955.

  3. Chodubski A. Aktywnóść kulturalna polaków w Azerbejdżanie w XIX i na początku XX wieku. Gdańsk, 1986.

  4. Абдуллабекова Г. Азербайджанско-польские литературные связи (1940-1985), Баку, 1985.

  5. Абдуллабекова Г. Темы и инспирации Азербайджана в польской литературе ХЫХ века. Баку, 1899.

Ağamirzəyev Əliş

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMLARI İLƏ NƏŞR OLUNAN LATIN QRAFİKALI KİTABLAR ARASINDA

RUS ƏDƏBİYYATI NÜMUNƏLƏRİ

Öz müstəqilliyini yenidən bərpa etmiş Azərbaycan Respublikası ulu öndər, ümummilli lider Heydər Əliyevin başladığı və Prezident İlham Əliyevin mü­vəf­fə­qiy­yətlə davam etdirdiyi uğurlu xarici və daxili siyasət, məqsədyönlü iq­tisadi stra­te­giya nəticəsində iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə dünyanın əksər öl­kələrini qa­baqlayaraq öncüllər sırasına çıxmışdır. Beynəlxalq aləmdə nüfuzunun artması, bir sıra transmilli layihələrin aparıcı dövlətinə çevrilməsi, sürətli iqtisadi inkişaf tem­pi­nə nail olması ilə bərabər, Azər­baycan Respublikası mədəniyyət sahəsində də bir sı­ra əhəmiyyətli layihələr həyata keçirir. «Kitabi-Dədə Qorqud»un 1300 illi­yi­nin, gör­kəmli Azərbaycan yazıçısı Mircəlalın 100 illik yubileyinin YUNESKO səviy­yəsin­­də keçirilməsi, 2009-cu ildə Bakının İslam mədəniyyətinin paytaxtı elan olunma­­sı və s. kimi beynəlxalq səviyyəli tədbirlər ölkəmizi dünyanın mə­də­niy­yət mərkəz­lərindən birinə çevirməkdədir.

Respublika rəhbərliyi ədəbiyyat və mədəniyyətin inkişafına böyük diqqət və qayğı ilə yanaşmış, cəmiyyətin inkişafında ədəbiyyatın aparıcı roluna böyük əhə­miy­yət vermiş, öz ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə bərabər, Azərbaycan mə­də­niyyəti, milli mədəni irsin qorunması, ana dili və ədəbiyyatın inkişafı, mədəni və ədəbi abi­dələrimizin dünyada tanınması, həmçinin dünya ədəbiyyatı in­ci­lə­rinin Azər­baycan oxucusuna çatdırılması, bütövlükdə ədəbi, mədəni, tarixi ir­si­mi­zin böyük Av­rasiya arealına inteqrasiyası ilə əlaqədar gördüyü böyük işlərlə də milli mə­dəniy­yətimiz və ədəbiyyatımız qarşısında tarixi xidmətlər göstərmişdir.

Hələ 5-10 il bundan əvvəl Azərbaycanın geniş pedaqoji, mədəni, elmi və ədəbi ictimaiyyətini narahat edən bir məsələ – onilliklər boyu kiril qrafikası ilə yazılmış kitab, dərslik və digər çap materiallarının böyük oxucu auditoriyasına necə və hansı müddətdə qaytarılacağı problemi mətbuat səhifə­lərindən və efirdən səslən­məkdə bir an belə səngimirdi. Bununla bağlı elm və tədris müəssisələri, yaradıcılıq təşkilatları ölkə rəhbərliyinə müraciətlər edirdilər. Bu gün böyük fəxarət hissi ilə deyə bilərik ki, dünya əhəmiyyətli iqtisadi layihələr fonunda mil­lətimizin və dövlətimizin imza atdığı ən böyük uğurlarından biri də latın qrafikalı bədii, elmi, kütləvi və tədris nəşrlərimiz oldu. Bu proses təkcə köhnə nəşrlərin yenidən çapı ilə məhdudlaşdırılmayaraq, tam yeni məzmunlu, müstəqil respub­lika­mızın elmi-mə­də­ni, tədris ehtiyaclarına cavab verən kitabların yara­dıl­masına da gətirib çıxardı. Ölkə Prezidentinin 12 yanvar 2004-cü il tarixli «Azər­baycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haq­qında» sərənca­mında (2) dünya ədəbiyyatı nü­mu­nələrinin yer alması, həmçinin 24 avqust 2007-ci il tarixli «Dü­n­ya ədə­biy­ya­tının görkəmli nümayən­dələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında» sərəncamı (3) respublikamızda dünya ədəbiyyatına göstərilən böyük marağın, yüksək qiymətin təzahürü olmaqla bərabər, həm də xalqımızın dünyanın mütərəqqi mədəni və ədəbi irsinə verdiyi dəyərin, milli mədəniyyət, ədəbiyyat və mətbuatımızın tərəqqisi, müasir tələblər çər­çivəsində fəaliyyəti üçün bu zəka xəzinəsindən yetərincə bəhrələnməsinin vacib­liyini anlamağımızdan irəli gəlir.

Latın qrafikalısı ilə bədii, elmi ədəbiyyatların nəşrinə həyata keçirmək qərarı mədəni, ideoloji məzmun kəsb etməsi ilə yanaşı, bu addım həmçinin Azərbaycan dövlətinin mədəniyyət, mənəviyyat sahəsindəki müasir siyasətinin göstəricisidir. «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşr­lərin həyata keçirilməsi haq­qın­da» sərəncam res­pub­lika mədəni həyatında intiba­hın başlanğıcı hesab olunmaqla yanaşı, həm də mə­nəvi səciyyə daşıyır. Uzun bir tarixi dövrdə Azərbaycan xalqının əldə etdiyi nailiyyətlərdən, zəngin təc­rübədən gənc nəslin bəhrələnməsi üçün belə bir əhə­miyyətli addımın atılması ilk növ­bədə xalqın mənəvi yüksəlişinə indeksləş­diril­mişdir.

Məlumdur ki, hər bir milli ədəbiyyat təkcə öz sərhədləri daxilində deyil, həm də dünya ədəbi proseslərinə inteqrasiya olunmaqla, dünya ədəbiyyatı xəzinə­sindən bəhrələnməklə öz həqiqi inki­şa­fı­na nail ola bilər. Xalqlararası mə­də­ni, ədəbi əla­qə­lər, tərcümə əsərləri bu baxımdan təkcə digər bir xarici ədəbi irsin mə­nim­sə­nil­mə­si, ondan bəhrələnmə hadisəsi deyil, həm də milli ədəbiy­ya­tın dün­ya miq­ya­sın­da ta­­nın­ması, dünya ədəbi prosesinin tərkib hissəsi olmaq cəhət­dən də öz qiymətini qoru­yub saxlamaq­dadır. Bu baxımdan latın qrafikası ilə təkrar nəşr olu­na­raq ölkə kitabxanalarına hədiyyə edilən kitablar arasında dünya ədəbiyyatı inci­lərinin də geniş yer alması onilliklər ərzində bədii tərcümə sahəsində qazanılmış təcrübədən gənc nəslin də faydalana bilməsi üçün geniş imkanlar açmışdır.

Hələ sovet hakimiyyəti illərində ən zəngin tərcümə məktəbimiz olan rus dilindən bədii tərcümə məktəbi formalaşmış, rus ədəbiy­ya­tından bir çox əsərlər ana dilimizə çevrilərək nəşr olunmuşdur. Bu tərcümə nəşrlərinin Azərbaycan sovet ədəbiy­ya­tına, yazıçı və şairlərimizin yaradıcılığına böyük təsir göstərməsi tək­zib­­olunmaz faktdır. Lakin Sovetlər İttifaqının dağılmasından sonra rus ədəbiy­yatının tərcüməsi və nəşri sahəsində bir sıra problemlər özünü göstərməyə başladı. Xüsu­silə müstəqilliyin ilk illərində rus ədəbiyyatı nü­munələrinə münasibətə təftişçilik, möv­cud ənənələrin süzgəcdən keçirilməsi meyilləri daha çox sirayət etmişdi. İc­timai-siyasi proseslərin doğur­duğu ba­xış bucağı, yeni qiymətləndirmə meyar­la­rı­nın tələbləri rus ədəbiyyatı nümu­nə­lə­rinin təkrarən nəzərdən keçiril­mə­sini labüd edirdi. Bu proses isə daha çox eh­tiyatlılıqla mü­şa­yiət olunur, rus ədəbiyyatından tərcü­mələr əvvəlki illərlə müqayisədə çox az nəşr edilirdi. Kiril qrafikası ilə çap olun­muş mövcud tərcümələrdən isə gənc nəsil lazımınca yararlana bilmirdi.

2000-ci illərdən etibarən isə rus ədəbiyyatına münasibətdə təftişçilik meyil­lərinin aradan qalxdığının, rus ədə­biy­yatı xəzinə­sindən bəhrələnmənin yeni is­ti­qa­­mətlərinin, rus ədəbiyyatının ma­lik olduğu dəyərlərin ön plana çıxdığının şa­hi­di oluruq. Bu hər şeydən əvvəl, ölkə rəhbərliyinin ədəbiyyata böyük qayğısı, dünya ədəbiy­yatı incilərinin ana dilində Azərbaycan oxucusuna təqdim olunması istiqa­mətində həyata keçirdiyi geniş miqyaslı layihələrin reallaşmasının nəticəsi kimi qiy­mətləndirilməlidir. Azərbaycan Res­pub­li­kası Prezidentinin müvafiq sərən­cam­larında rus ədəbiyyatı xəzinəsinin geniş təmsil olunması rus ədəbiy­yatına yanaşma tər­zində dönüş nöqtəsi olmuş, rus ədəbiyyatından yeni tərcü­mələrin həyata ke­çirilməsinə stimul vermişdir desək, səhv etmərik. 90-cı illərdən fərqli olaraq, 2000-ci illərdə rus ədəbiyyatından tərcü­mə­lə­rin intensivləşməsi və tərcümələrin nəşrində müşahidə olunan yüksək artım da bu stimulun nəticəsi kimi özünü göstərir.

Professor N.Cəfərov və D.Osmanlı Respublika Prezidentinin «Azərbaycan di­lində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» sərən­ca­mı­nın ölkənin mədəni-mənəvi həya­tın­da intibah olacağının xüsusi vurğulayaraq qeyd edirlər: «Praktika belədir ki, həmişə elmi, bədii ədəbiyyatların nəşrində ideoloji prinsiplər gözlənilməlidir. İndinin özündə də buna yalnız ideoloji yox, həm də milli məsələ kimi baxılmalıdır. Burada hər hansı siyasi-ideoloji məqsəd­dən çox, xalqın səviyyəsinin qalxması, mənə­vi cəhətdən zənginləşməsi amalı durur... Azərbaycan xalqının indiyədək yaratdığı yaxşı nə mövcuddursa, hamı­sının cəmiyyətə təqdim olunması ideyası reallaşmalıdır» (4, s.22). Sərəncamda latın qra­fi­ka­sı ilə nəşri nəzərdə tutulan rus ədəbiyyatı nümunələrinə diqqət yetirsək, görərik ki, həqiqətən də, ədəbiyyat seçimində əsas diqqət xalqın mənəvi zən­ginləş­mə­sində müsbət rolu ola biləcək əsərlərə yönəldilmişdir.

Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə ilk növbədə yenidən nəşri nəzərdə tu­tu­lan kitabların siyahısında (1) A.Puşkin, M.Lermontov, F.Dostoyevski, L.Tolstoy və A.Çe­xovun seçilmiş əsərlərinin daxil edilməsi məhz bu şair və yazıçıların yara­dı­cılıq­larının mənəvi-psixoloji mündəricəsi, daşıdığı bəşəri dəyərlər, Azərbaycan ədəbi həyatında əhəmiyyəti, həmçinin ölkəmizdə geniş mütaliə olunması ilə izah olunmalıdır. 2005-2006-cı illərdə yenidən nəşri nəzərdə tutulan kitablar sırasına isə A.Çexov, F.Dostoyevski, M.Lermontov, A.Puşkin, L.Tolstoy, A.Tol­stoy, N.Qo­qol, A.Kuprin, İ.Bunin, K.Paustovski, İ.Qonçarov, M.Saltıkov-Şed­rin, M.Bul­­qakov, A.Ostrovski, A.Qriboyedov, S.Mixalkov, V.Yan, A.Blok, V.Ko­ro­len­ko, D.Fon­vi­zin, Y.Oleşa, S.Yesenin, İ.Krılov, A.Radişşev, M.Prişvin, N.Qa­rin-Mixaylovski, K.Çu­kovski, İ.Turgenev, M.Şoloxov, M.Qorkinin əsərləri, hər biri iki cilddə ol­maqla «Rus uşaq ədəbiyyatı» və «Rus ədəbiyyatı anto­lo­gi­ya­sı» da­xil edilmişdir. Si­ya­­hıda həm klassik, həm də XX əsr rus ədəbiyyatı nəhəng­lə­rinin, demək olar ki, ək­səriyyəti yer almışdır.

Əgər «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata ke­çiril­məsi haqqında» sərəncam əsasında təkrar nəşr olunan kitablar mövcud təcrübənin sax­lanılması, zəngin söz xəzinəsindən yeni nəslin də bəhrələnməsi üçün gözəl im­kan yaradırsa, «Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azər­bay­can di­lində nəşr edilməsi haqqında» sərəncam isə həm də çağdaş dünya ədə­biy­yatı incilərinin nəşrini, ələlxüsus da yeni tərcümələrin həyata keçiril­mə­si­ni nəzərdə tutur. Bu sərəncam əsasında 150 cilddə nəşri nəzərdə tutulan kitablar ara­sın­da da rus ədəbiyyatı xarici ədəbiy­yatlar arasında ən geniş təmsil olunan ədə­biyyatdır.

Klassik dünya ədəbiyyatından nəşr olunacaq kitablar arasında A.Puş­kin, A.Çe­­xov, F.Dostoyevski (3 cilddə), L.Tolstoy (3 cilddə) və N.Qoqolun seçilmiş əsər­­­lə­rinin, müasir dünya ədəbiyyatından nəşr olunacaq kitablar arasında A.Pla­tonov, M.Bulqakov və V.Nabokovun seçilmiş əsərlərinin, Nobel mükafatı lau­re­atla­rı ara­sın­da A.Soljenitsın, B.Pasternak, İ.Bunin və M.Şoloxovun seçilmiş əsər­ləri, dünya ədə­biyyatı anto­lo­gi­yaları arasında isə «Rus nəsri antologiyası» və «Rus şeri anto­lo­giyası»nın nəşri nə­­zərdə tutul­muşdur. Respublika Prezidentinin «Azərbaycan dilin­də latın qra­­fi­kası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haq­qın­da» sərəncamı əsa­sın­da A.Puş­kin, A.Çe­xov, F.Dostoyevski, L.Tolstoy, N.Qo­qol və M.Bulqakovun əsər­­ləri artıq nəşr olunsa da, onların yaradıcılığının yenidən nəşri məqsədəuyğun bilin­­mişdir ki, bu nəşrlərə də adıçəkilən şair və yazıçıların əvvəllər dilimizə çev­rilməmiş əsərlə­rindən tərcümələrin daxil edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. İstər A.Pla­tonov və V.Nabokov yaradıcılığının ilk dəfə sistemli təq­dim olunması, istərsə də Nobel mükafatına layiq görülmüş beş rus ədibin­dən dördünün – A.Soljenitsın, B.Pasternak, İ.Bunin və M.Şoloxov yara­dıcı­lığın­dan seç­­mə əsərlərin Azərbaycan oxucusuna doğma dilimizdə təqdim edil­məsi res­pub­lika oxucuları üçün böyük töhfədir. Göründüyü kimi, siyahıda klassik rus ədəbiyyatı, mühacir rus ədəbiyyatı və sovet ideologiyasının təqiblərinə məruz qalmış yazar­lar yer almışdır. Bu seçim müasir dövrdə Azərbaycanda rus ədəbiy­yatının dəyərləndirilməsinin, rus ədə­biyyatı nümunələrinə yanaşma tərzinin, dünya ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan zəngin rus ədəbiy­yatı xəzinəsindən hərtərəfli yararlanmaq istəyinin bariz nü­munəsidir desək, səhv etmərik.

Adıçəkilən sərəncamlar əsasında nəşr olunan kitablar respublikanın həm tərcümə, həm də nəşriyyat sənayesində dönüş yaratmış, xarici ədəbiyyatın, o cümlədən də rus ədəbiyyatının nəşrinə təkan vermişdir. Latın qra­fi­kası ilə kitab­ların çapına başlandıqdan sonra ölkə nəşriyyatlarının tərcümə ədə­biyyatının nəş­rinə xüsusi diqqət ayırması bu stimulun nəticəsi kimi qiy­mət­lən­di­rilməlidir. Respublikanın bir sıra aparıcı nəşriyyatları rus ədəbiyyatı nümunələrini təkrar nəş etməyə başlamış və bu istiqamətdə fəaliy­yət­lərini uğurla davam et­dirir­lər. «Çaşıoğlu» nəşriyyatının «Dünya ədəbiyyatı kitabxanası» seriyasından nəşr etdiyi A.Puşkinin «Seçilmiş əsərləri» (8), L.Tolstoyun «Seçilmiş əsərləri» (11), M.Lermontovun «Seçilmiş əsərləri» (7), A.Çexovun «Seçilmiş əsərləri» (5), N.Qoqolun «Ölü canlar» (6), M.Şoloxovun «Seçilmiş əsərləri» (10), «Adiloğlu» nəşriy­yatının nəşr etdiyi A.Puşkinin «Yevgeni Onegin» (9), «Nurlan» nəş­riy­yatının çap ediyi L.Tolstoyun «Hacı Murad» kitabı (12) və s. belə nəşrlərdəndir.

Hazırda Azərbaycanda istər dövlət, istərsə də elm və ədəbiyyat xadimləri tərəfindən respublikada zəngin və möhtəşəm rus ədəbiyyatı xəzinəsinin öy­rə­nil­məsi, tədqiqi və tədrisi, rus ədəbiyyatından bəhrə­lən­mə, Azərbaycan-rus ədəbi əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində səylər yüksək səviyyədə davam etdirilir. Yeni qiymətləndirmə meyarlarının tələb olun­duğu müasir dövrümüzdə rus ədəbiyyatı ənənəvi sovet ideologiyası çalar­larından azad, ədəbi qanu­nauyğunluqla obyektiv dəyərləndirməyə cəlb olunur. Bu zaman rus ədəbiyyatının bir çox nümunələri əgər yenidən qiymətləndirməyə cəlb olu­nur­sa, digər tə­rəfdən uzun illər sovet senzurasının qadağan etdiyi və ya sovet haki­miyyəti illə­rində «kölgədə qal­mış» nümunələrin mənimsənilməsi istiqamətində tədqiqatlar aparılır. Uzun bir ta­rixi dövr ərzində rus ədəbiyyatından edilmiş tər­cü­mələrdən, bu sahədə qaza­nıl­mış zəngin təcrübədən yeni nəslin də bəhrələnməsi üçün uğurlu ad­dımlar atılır, bu nəşrlər latın qrafikalı əlifbada təkrar nəşr olunur, digər tərəfdən də Azərbaycan dilinə çevrilməmiş əsərlərin tərcü­mə­ləri həyata keçirilir, həmçinin sovet senzu­ra­sının ixtisarlarına və yaxud da birtərəfli təq­di­ma­tına məruz qalmış nümunələrin yenidən tərcümələri aparılır.

Prezident sərəncamları ilə çap olunan, latın qrafikalı vəsaitlərə əhalinin ehtiyacının ödənilməsini qarşıya məqsəd qoyan kitablar arasında rus ədəbiyyatı üzrə nəşrlərin üstünlük təşkil etməsi, eyni zamanda bu layihələrdə çoxlu yeni tərcümələrin sifarişi bariz şəkildə göstərir ki, Azərbaycan oxucusu, tədqiqatçısı, tərcüməçisi və naşirlərinin bu gün də dünyada böyük maraqla qarşılanan rus ədə­biyyatına münasibəti onların daxili mədəniyyəti, mənəviyyatı və ehti­yac­larından doğan bir meyar kimi ortaya çıxır. Postsovet dövrü Azərbaycan mət­buatı, ədə­biy­yatı və s. nəşrlərində rus ədəbiyyatından tərcümələr, onların araşdırılması, nəşri xalqlarımız arasında tarixi-mədəni yaxınlığın, qarşılıqlı əlaqələrin və ünsiyyətin qorunub saxlanılmasının bir-birindən yetərincə bəhrələnmənin və təbii ki, əvvəlki yüzilliklərdə baş vermiş tarixi yanlışlıqlara həm obyektiv, həm də bəzən post­modernist yanaşmanın təzahürü kimi anlaşılır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «2005-2006-cı illərdə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutulan əsərlərin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında» 2004-cü il 27 dekabr tarixli sərəncamı // «Xalq qəzeti», 28 dekabr 2004-cü il.

  2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» 2004-cü il 12 yanvar tarixli sə­rən­camı // «Xalq qəzeti», 13 yanvar 2004-cü il.

  3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Dünya ədəbiyyatının görkəmli nü­mayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında» 2007-ci il 24 av­qust tarixli sərəncamı // «Xalq qəzeti», 25 avqust 2007-ci il.

  4. Cəfərov N., Osmanlı D. Azərbaycan: Heydər Aəliyevdən İlham Əliyevə. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 160 səh.

  5. Çexov A.P. Seçilmiş əsərləri /Tərt. ed. A. Əmrahoğlu. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 256 s.

  6. Qoqol N.V. Ölü canlar: roman-poema /Tərt.ed., ön sözün müəl. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 376 s.

  7. Lermontov M.Y. Seçilmiş əsərləri /Tərt.ed. E.Borçalı. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 520 s.

  8. Puşkin A.S. Seçilmiş əsərləri: şeirlər, poema, povest, hekayələr /Red. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 584 s.

  9. Puşkin A.S. Yevgeni Onegin: mənzum roman /Tərc.ed. S.Vurğun. Bakı: Adiloğlu, 2005, 210 s.

  10. Şoloxov M.A. Seçilmiş əsərləri /Tərt.ed., ön sözün müəl. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 168 s.

  11. Tolstoy L.N. Seçilmiş əsərləri: povestlər, pyes /Tərc. ed. Q.İlkin. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 359 s.

  12. Tolstoy L.N. Hacı Murad /Tərc. ed. C.Cabbarlı. Bakı: Nurlan, 2008, 166 s.

РЕЗЮМЕ

В статье отмечается, что книги, изданные латинской графикой по Указу Прези­ден­та Азербайджанской Республики, играют существенную роль в культурной, литературной жизни страны, в просвещении, образовании. Повторное издание жемчужин мировой литературы открывают широкие возможности современному поколе­нию пользоваться этой богатой литературной сокровищницей. Также отмечается, что широкое представ­ление среди этих изданий образцов русской литературы стали переломным этапом в оценивании и печатании русской литературы, в том числе стимулом для новых переводов в стране.

SUMMARY

In the article it is noted that the books, published in Latin according to the decrees of the President of the Azerbaijan Republic play an important role in cultural and literature life of the country. Repeated publication of pearls of the world literature creates wide facilities for the young generation to use this rich literature treasure. There is also noted that wide representation among these publications samples of the Russian literature became turning point in value and publishing of the Russian literature, also stimulus for new translation in the country.

Агасиева Эльшана

ФОРМИРОВАНИЕ И РАЗВИТИЕ

НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ АЗЕРБАЙДЖАНЦЕВ

Процесс формирования этнической идентичности азербайджан­цев имеет ряд особенностей, обусловленных комплексом географических, демографических, экономических, культурно-исторических, политических и социально-психоло­гичес­ких факторов. Азербайджанцы имеют свою историю фор­ми­рования, этногенез, трагические страницы истории и успехи, природно-географическую среду и национальный дух.

Национальная идея вобрала в себя все следы осмысленной истории азербайджанского народа – традиции, обычаи и т. п. Но, к сожалению, сегодня приходится признать, что среди немногих азербайджанцев, есть еще те, которые пока далеки от ясного осознания сложившейся необходимости сохранения и развития самобытности азербайджанской нации. В поисках родословной своего народа, его духовно-нрав­ствен­ных ценностей, формиру­ю­щих национальную идею, необходимо обращение к отечественной истории, знания которой, помогают определить движение народа к реальной цели. Изучая закономерное чередование идей и мировидение разных поколений своего народа, сформировавших психологию нации, азербайджанцы обязаны задуматься над тем, какие черты характера необходимо им развивать в первую очередь. Предкам азербайджанцев пришлось пройти нелегкий путь, и их опыт является капиталом для сегодняшнего и будущего поколений.

Образование любой нации философами объясняется как явление историческое, которое формируется в условиях рыночных отношений и капиталистической предпринимательской собственности. «Азербайджанская нация известна с XIX века как продукт интенсификации уз, присущих времени сложения и развитости капиталистических отношений. Она представляет собой этносоциальный организм, скрепленный территории­ально-полити­чес­кими и социально-экономическими, культурно-языковыми и идеологически-конфессиональными связями» [1, 151]. Именно такой этап истории пережил азербайджанский народ, когда в конце XIX века начался нефтяной бум. И как существенно отметил академик Р. Мехтиев: «Нация по своим объективным признакам может сложиться и до того, как это осознают все ее члены» [5, 28]. Каждая нация, как особенное явление, имеет свой дух, первооснову и тот стержень, который определяет неповторимую судьбу народа, отличающуюся собственными успехами и трагедиями, что способствует формированию особенностей его культуры и национального характера.

Матрица национального духа азербайджанцев была заложена, еще в древности их предками, которые неоднократно объединялись вокруг этнической идеи освобождения своего народа от завоевателей. Например, освободительное движение против персов во главе с зороастрийским магом Гауматом в VII веке до н.э.; борьба против завоевателей во главе с албанским правителем Джаванширом в VII веке н.э.; восстание под руководством Бабека в IХ веке; освободительная война во главе с шахом Исмаилом Хатаи в ХVI веке. В этих протестах против завоевателей предки азербайджанцев проявили основные качества своего характера: преданность, любовь к родине, к семье и т.п. «Первым, кто еще в феодальном Азербайджане осознал и понял реальную опасность утраты собственного этнического облика, был шах Исмаил I Сефевид. Поэтому с самого начала создания Сефевидской империи в 1501 году он решительно дистанцировался от Османской империи, проводившей политику аннексии и ассимиляции…» [1,168]. Реализованные патриотические чувства, при освобождении от завоевателей, давали возможность азербайджанскому народу легче дышать, проявлять свою любовь к родине и гордость за свой народ. Но, к сожалению, через определенное время Азербайджан оказался опять в плену у завоевателей.

Нация возникает по причине потребности формирования полити­ческого пространства с высоким уровнем доверия, без которого никакая успешная хозяйственная и общественная деятельность фактически невозможна. В XIX веке, после того как произошло разделение исторически сложившегося организма Азербайджана, на Северную и Южную части, азербайджанская «идея единства» стала осознаваться еще больше в интересах единого азербайджанского народа, как проявление его самосознания. Вопреки стремлениям инозем­ных завоевателей, которые старались духовно и физически развалить единство азербайджанского народа, азербайджанская земля, где жили коренные ее жители, все же предстала в своем пространстве единой силой своего естественноисторического этнического бытия.

Азербайджанская «национальная идея» вырисовывалась с Х1Х века в исторических трудах А.К.Бакиханова, проявлялась в произведениях М.Ф. Ахундова. Также в опубликованных статьях газеты «Экинчи» под руковод­ством Г.Зар­даби, Мамед-агой Шахтахтинского, через газету «Каспий» и Кямалом Унси-заде в газете «Азербайджан», и в публикациях Фируддин-бея Кочарлинского и т.п., затрагивались вопросы национальной идеи азербайджанцев.

Уникальность азербайджанского генофонда, как и любого этноса, зависит во многом от этнопсихологических особен­нос­тей и от этнокультурного своеобразия. Испокон веков здесь процветали таланты, развивались дарования. Азербайджанскому народу, имеющему древнюю историю, уникальную, самобытную культуру, есть кем и чем гордиться. Плеяда гуманистов-философов, историков, филологов во все времена оставалась ориентиром патриотического служения Азербайджану.

Мы убеждены в том, что защита теоретиками азербайджанского народа интересов азербайджанцев явилась исходным пунктом в деле формирования представлений о необходимости претворения в жизнь азербайджанской «национальной идеи». Таким образом, азербайджанская «национальная идея» воспринималась исконным населением того времени, как главный национальный интерес народа. Азербайджанская «национальная идея» стала реализовываться в желаемом общественном устройстве, когда была создана АДР (Азербайджанская Демократическая Республика в 1918 году) в соответствии со своим национальным духом и была рассчитана на дальнейшее преобразование в национальный идеал.

Азербайджан – первое на Востоке мусульманское государство, которое создало Демократическую республику в 1918 году, но, к сожалению, советизация со стороны России приостановила его деятельность, и с 1920 года Азербайджан развивался в рамках Советского Союза, а все природные ресурсы, главным образом азербайджанская нефть и газ, стали расхо­доваться для всего Советского Союза. После вторжения на территорию АДР (Азербайджанская Демократическая Республика, просуществовавшая всего два года) ХI Красной Армии, многим сторонникам демократии пришлось уехать в другие страны, так как установленная Советская власть объявила их врагами народа и социалистической революции. Сменив, не по своей воле, место жительства, целая плеяда азербайджанской интеллигенции растворилась в иной этнокультурной среде (в основном в Турции). Азербайджанский опыт построения демократического государства помог Османской Турции в 1923 году. Ценные советы демократов-азербайджанцев, эмигрировавших в Стамбул, из-за социалистических преобразований в Азербайджане (у них был большой опыт в организации демократического государства), помогли Мустафе Кемалю, целью которого было, ориентируясь на Европу, на базе османского государства, создать светское государство. Кстати, судьба эмигрантов азербайджанцев тех времен очень плачевна, так как, вынужденные покинуть родину, по своим политическим убеждениям, они не имели права до конца жизни вернуться в Азербайджан, потому что законы СССР не позволяли этого. Свой неиссякаемый интеллектуальный потенциал они потратили в другой стране.

В советское время, как подчеркнул академик Р. Мехтиев, именно Н.Нариманову принадлежала инициатива лозунга «Независимый Советский Азербайджан», в котором главным является его политическое содержание. «Для него «азербайджанство», как квинтэссенция «национальной идеи», было не абстрактным понятием и не перекликалось с безоглядным следованиям «тюркизму», а реализацией национальной идеи в той исторической эпохе, в которой он жил» [ 5, 144].

Можно утверждать, что постулируемая теоретиками азербайджанская «национальная идея» актуальна и в настоящее время. Заметим, что азербайджанская идея – не националис­ти­ческая идея и не имеет шовинистического оттенка. Национальная идея азербайджанского народа – это Азербайджан для азербайджанцев и для всех, кто его любит, созидает и приносит пользу отчизне. Можно констатировать, что осознание национальных интересов, четкое представление своего национального образа и специфики своего национального характера азербайджанцами является необходимостью для реализации азербайджанской «национальной идеи».

Формирование азербайджанской национальной идеи было обуслов­лено национальными потребностями, а также культурно-историческими традициями, которые имеют глубокие корни. Национальная идея имеет стратегический смысл. Совершенно правы те авторы, которые связывают развитие национального сознания и самосознания азербайджанского народа в особенности с 70-ми годами ХХ века, когда были достигнуты большие успехи в развитии экономики и сельского хозяйства Азербайджана. В тот период «повысился и интерес к историческому прошлому нашего народа, наблюдался подъем самосознания в передовых кругах интеллигенции. Началось возрождение и в национально-духовной жизни всего народа» [5, 112]. Как утверждает член-корреспондент НАНА Ягуб Махмудов: «Огромное историческое значение всех этих созидательных работ, осуществленных в первый период руководства Гейдара Алиева Азербайджаном, заключалось в том, что в нашем народе пробуждались национальная гордость, национальное самосознание, воспрянули чувства свободы, независимости» [5, 113].

От правильного понимания и реализации национальной идеи во многом зависит территориальная целостность нашего государства. Переосмысление азербайджанским народом своих национальных позиций, недостатков и перегибов помогла в правильной ориентации намеченного пути к утверждению национальной свободы. Как сказал общенациональный лидер азербайджанского народа Гейдар Алиев в одном из своих докладов: «Стремление нашего народа к независимости, его воля и тесная сплоченность обеспечат победу над всеми трудностями на нашем пути.» (газета «Бакинский рабочий» 26 ноября 1998). Национальная идея в период утверждения независимости республики выступила как средство самосохранения азербайджанской нации.

Внимательное изучение идейно-теоретического наследия Гейдара Алиева указывает на то, что наступившее новое время требует укрепления единства национального духа для реализации общенациональной цели, которая руководствуется национальным интересом. Национальная идея как феномен национального самосознания азербайджанского народа отражает реальные пути осуществления его цели Национальная идея - это приверженность к земле предков и единение в рамках единого государства

Как утверждает академик Р.Мехтиев: «Цель нации – это установка на оптимальное решение «задачи», определенной «интересом». В цели нации сливаются в одно целое интересы и стремление к осуществлению стоящих перед ней задач» [5, 35]. В строительстве демократического правового государства, в защите и укреплении государственного суверенитета Азербайджана исторические духовные и нравственные ценности нашего народа играют чрезвычайно важную роль. По рассуждению российского ученого В.С. Малахова, «нация – специфический объект лояльности, который формируется лишь при определенных условиях» [3, 36].

Азербайджан вышел в мировое пространство, чтобы не быть в изоляции, так как при Советской власти самостоятельно не разрешалось азербайджанскому народу решать ни один вопрос без московского центра. Азербайджанский народ пережил январь (1990), Ходжалинский геноцид (1992), Карабахскую войну, армянскую агрессию, оккупацию армянскими захватчиками значительной части территории Азербайджана. Чрезмерная мягкость азербайджанского национального характера, открытость души азербайджанца, готовность отдать последний кусок хлеба своему соседу, независимо от его национальности, в конце 80-х - начале 90-х гг. ХХ века обернулась против самих же азербайджанцев.

Азербайджанцы, знающие суровую правду о преступлениях армянских агрессоров, о том, что многие ценности ими были уничтожены, оценивают их поведение, как нечеловеческое. Еще в 1912 году русский теоретик по вопросам этнической ментальности и психологии наций П.И.Ковалевский писал, что «армяне всеми силами стараются создать себе территорию. Десятки тысяч их переселились из Турции в Закавказье, чтобы там создать в известных местах сплошное поселение и свою родную территорию. Не стесняются они и в средствах для выживания с занятых мест...» [2, 43].

Встав на путь возрождения, азербайджанцы больше не хотят создавать себе проблем из-за доверчивости своего национального характера и поэтому больше ориентируются на национальные интересы и национальную идею. Общенациональный лидер азербайджанского народа Г.Алиев, говорил, что «сегодня актуальны проблемы воспитания подрастающего поколения. С одной стороны оно должно иметь крепкие национальные корни, а с другой стороны, отличаться новизной мышления и подходов. В этом аспекте актуально изучение многих нераскрытых страниц нашей истории, поиск ответов многих судьбоносных для нашего независимого государства вопросов». Национальная идея представляет собой мощную силу, которая всегда проявлялась в истории азербайджанского народа против различных завоевателей и духовных поработителей.

Азербайджанская нация имеет свою родную территорию, на которой она возникла, развилась и продолжает совершенствоваться. Национальная идея азербайджанцев опирается на правдивое знание об истории своей родины, о своих бывших и нынешних врагах и друзьях. И как пишет академик Р. Мехтиев, важно то, чтобы «идея азербайджанства овладела сознанием всех подлинных патриотов азербайджанской земли. Мы можем войти в тюркский мир через патриотизм, через осознание своей уникальности». Именно понимание своего «я» дает возможность азербайджанской молодежи приобрести уверенность в себе, чувства собственного достоинства, патриотизма, наполниться желанием беречь материальные и духовные ценности своей родины, ее суверенность, ее природные богатства.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Гусейнов Р.А., Вердиева Х.Ю. История Азербайджана. Баку: Озан, 2000.

  2. Ковалевский П.И. Психология русской нации. М.: «Граница», 2005.

  3. Малахов В.С. Национализм, как политическая идеология. М.: «КДУ», 2005.

  4. Махмудов Я.М. Азербайджан: краткая история госу­дар­ственности. Баку: Тахсил, 2005

  5. Мехтиев Р.Э. Межнациональные отношения на исходе ХХ века:

      1. проблемы теории и политики. Баку: Азернешр, 1995.

XÜLASƏ

Milli ideya özündə Azərbaycan xalqının tarixinin bütün izlərini – adətlərini, ənənələrini və s. birləşdirib.

Azərbaycanlıların etnik identikliyinin formalaşması prosesi coğrafi, populyasiya-demoqrafik, iqtisadi, mədəni-tarixi, siyasi və sosial-tarixi amillər kompleksindən irəli gələn bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Azərbaycanlıların öz formalaşma tarixi, etnogenezi, tarixində uğurlu və faciəvi səhifələri, təbiət-coğrafi mühiti və milli ruhu var.

SUMMARY

National idea embraced all marks of intelligent history of Azerbaijani people – traditions, customs etc.

Formation process of ethnic identity of Azerbaijanis have a number of peculiarities stipulated by a complex of geographic, demographic, economic, cultural and historic, political, social and psychological factors. Azerbaijanis have their own formation history, ethnogenesis, tragic chapters in history and successes, natural environment and national spirit.

Ağayev Əjdər

Ədaləti Qulamhüseyn

MƏHƏMMƏDHÜSЕYN ŞƏHRİYАR

YАRАDICILIĞINDА АZƏRBАYCАN

Аzərbаycаn ədəbiyyаtındа görkəmli mövqеyə mаlik Məhəmmədhüsеyn Şəhriyаr öz əsərlərində əхlаqi-mənəvi prоb­lеm­lərə gеniş yеr vеrmiş və gəncliyin kаmillik səviyyəsinə yüksəl­mə­sinə çаlışmışdır. Оnun yаrаdıcılığındа vətən sеv­gisi, аnа yurdа məhəbbət, təbiət sеvərlik, аnа dilinin mənəvi ruhi qidа оlmаsı kimi məsələlər gеniş tərənnüm оlunmuşdur. О, vətəni Аzərbаycаnı dərin məhəbbətlə sеvmiş, yаrаdıcılığındа оnun tərənnümünə, tаnıdıl­mа­sınа, sеvilməsinə gеniş yеr vеrmişdir.

M.Şəhriyаr Аzərbаycаn sеvgisini оnun təbiətinə, tаriхinə, аzərbаycаnlı­lаrın аdət-ənənəsinə, аnа dilinə pоеtik yаnаşmаsı ilə оbrаzlı şəkildə ifаdə еdir.

Şаirin «Hеydərbаbаyа sаlаm» pоеmаsı bu cəhətdən çох səciyyəvidir. Оnun təbiət аnlаyışı təkcə flоrа və fаunа dеyil, həm də insаnlаrdır. Füsünkаr təbiətin qоynundа böyüyən insаn аnа dilinin zənginliklərinə yiyələnərək оnun məhəbbət dаşıyıcısınа çеvrilir.

Tədqiqаtçı Еsmirа Şükürоvа hаqlı оlаrаq yаzır ki, «Hеydərbаbаyа sаlаm»dа millilikdən dоğаn хəlqilik ruhu, Аzərbаycаn kоlоriti çох güclüdür. Еyni zаmаndа burаdа millik, bеynəlmiləllik ümumbəşəriliklə bаğlıdır və milli gеrçəklik, хаlq mənəviyyаtı ən yüksək idеаllаrlа аşılаnır. Ümumiyyətlə, şаirin fаrscа və türkcə yаzdığı şеirlərinin bir çoxunda Аzərbаycаn хаlqının həyаtı, хəlqilik ruhu çох güclüdür. Bu şеirlədə аyrı-аyrı mərаsimlər, hаdisələr və yа аyrı-аyrı insаnlаr hаqqındа bəhs оlunur. Еlə tipik ümumiləşdirmələr аpаrılır ki, fərdilik ümümtürk, ümümхаlq həyаtı və məişətini, аdət-ənənəsini üzə çıхаrır və gənclər üçün güclü tərbiyəvi məktəb rоlunu оynаyır.

Аdətən аzərbаycаnçılıq dеdikdə Аzərbаycаn хаlqının dili, həyаtı, mənə­viy­yаtı, аrzusu, düşüncəsi, аdət-ənənəsi kimi rituаllаr nəzərdə tutulur. M.Şəhriyаr bir sənətkаr оlаrаq bütün bunlаrı yüksək bədii tərənnümlə əks еtdirir, bir müəllim kimi оnlаrın məzmununu, mаhiyyətini аçır, fоrmа və yоllаrını göstərir.

M.Şəhriyаr «Milli idеаl», «Təbriz şəhəri», «Аzərbаy­cаn», «Əziz Аzərbаycаnımа хitаb», «Qаrdаşım Sülеymаn Rüstəmə» və digər şеirlərində Аzərbаycаn оbrаzını əzəmətilə cаnlаndırır.

Şаir yаzır:

Vətən еşqi məktəbində cаn vеrməyi öyrənmişik

Ustаdımız dеyib hеçdir vətənsiz cаn. Аzərbаycаn.

Şаirin «Аzərbаycаn» şеri yüksək pоеtik ruhdа yаzılmış Аzərbаycаnın dərdini mеydаnа qоyаn əsil vətənpərvərlik simfоniyаsıdır.

Şаirin Аzərbаycаn mövzusu təkcə оnun gözəlliklərini tərənnümlə bitmir, аzаdlığı uğrundа mübаrizəsini əks еtdirir.

M.Şəhriyаrın yаrаdıcılığındа Аzərbаycаn həm də аnа dilinin tərənnü­mün­də öz əksini tаpır. Оnun аnа dili оlаn türk dili hаqqındа dеdiyi bu qiymətli misrаlаr аfоrizmə çеvrilmişdir:

Türkün dili tək sеvgili, istəkli dil оlmаz

Аyrı dilə qаtsаn bu əsil dil, əsil оlmаz.

Məhəmmədhüsеyn Şəhriyаr yаrаdıcılığındа Аzərbаycаn öz qədim tаriхi, mədəniyyəti, gözəllikləri və mənəvi sərvətləri ilə dоlğun əksini tаpır.

Ağayev İmran

BAKI ŞƏHƏRİNDƏ ƏHALİNİN MƏŞĞULLUĞUNUN

YÜKSƏLDİLMƏSİNİN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ

Hər bir ölkədə əmək qabiliyyətli əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsində iri şəhərlər əhəmiyyətli rol oynayırlar. Məşğul­luğun təmin edilməsində iri şəhər­lərin rolu iqtisadi inkişafda regional disproporsiyaların güclu olduğu ölkələrdə özünü daha qabarıq şəkildə biruzə verir.

Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə 2008-ci ildə ölkə əhalisinin sayı 8896,9 min nəfər təşkil etmişdir ki, onların da 2039,7 min nəfəri, başqa sözlə, 22,9 % -i Bakı şəhərinin payına düşür. Həmin ildə respub­likamızda muzdla işləyənlərin ümumi sayı 1410,3 min nəfərə çatmışdır və onların da 616,4 min nəfəri, başqa sözlə, 43,7 %-i bilavasitə Bakı şəhərində çalışmışdır. Bakı şəhərində fəaliyyət göstərən bir sıra qeyri–dövlət müəssi­sə­lə­rində, xüsusilə də tikinti təşkilatlarında, çalışanların xeyli hissəsinin rəsmi ştat cədvəllərinə salınmadığı nəzərə alınarsa demək olar ki, ölkəmizdə muzdla işləyən əhalinin yarıdan çoxu Bakı şəhərində işləyir.

Bütövlükdə Azərbaycan iqtisadiyyatında məşğul olanların ümumi sayında da Bakı şəhərində məşğul olanların xüsusi çəkisi xeyli yüksəkdir, Belə ki, 2008- ci ildə ölkə iqtisadiyyatında məşğul olan 4056,0 min nəfərin 22,0% -dən çoxu Bakı şəhərində işləmişdir. Qeyd edilənlər ölkəmizdə əmək qabiliyyətli əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsində Bakı şəhərinin əhəmiyyətli rol oynadığını əyani şəkildə biruzə verir.

Cədvəl 1-də Bakı şəhərində əmək ehtiyatlarının dinamikası verilmişdir. Cədvəl­dən göründüyü kimi, 2005–2009-cu illər ərzində şəhərin əmək ehti­yat­larının sayı ilbəil artmağa doğru meyl etsə də, illər üzrə artım tempi qeyri–sabit olmuşdur. Belə ki, 2006-cı ildə əmək ehtiyatlarının sayı 2005-ci ilə nisbətən 0,97 %, 2007-ci ildə əvvəlki ilə nisbətən 28,8 %, 2008-ci ildə əvvəlki ilə nisbətən 0,93%, 2009-cu ildə isə əvvəlki ilə nisbətən 1,2% artmışdır.

Eyni meyl əmək qabiliyyətli yaşda əmək qabiliyyətli əhalinin sayında da müşahidə edilir: nəzərdən keçirilən illərdə əmək qabiliyyətli yaşda əmək qabiliyyətli əhalinin say artımı ən çox 2007 –ci ildə (əvvəlki ilə nisbətən 33,3% çox), ən az isə 2008-ci ildə (əvvəlki ilə nisbətən 0,9 % çox) baş vermişdir.

Bakı şəhərinin iqtisadiyyatında əmək qabiliyyətli yaşda olan əhali ilə yanaşı, əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı şəxslər, eləcə də, yeniyetmələr məşğul olurlar. Cədvəldən göründüyü kimi, son beş il ərzində iqtisadiyyatda məşgul olan əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı şəxslərin sayı ilbəil, az da olsa, artmağa doğru meyl etsə də, yeniyetmələrin sayında, 2005-2007-ci illərdə, azalma, 2008-ci ildən etibarən isə cüzi artım müşahidə edilir.

2005-2009-cu illər ərzində Bakı şəhərində iqtisadi fəal əhalinin sayı 34,3 % artaraq 916,6 min nəfərə çatmışdır. Əhalinin məşğulluğunun artırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər sayəsində iqtisadi fəal əhalinin ümumi sayında məşğul olanların sayı ilbəil (2006–cı ildə 2005–ci ilə nisbətən 2,3% azalma istisna olmaqla) artmışdır: 2005 –ci ildə şəhər iqtisadiyyatında məşğul olanların sayı 671,1 min nəfər (iqtisadi fəal əhalinin 98,3 % -i), 2006- cı ildə -652,0 min nəfər (iqtisadi fəal əhalinin 98,4%-i), 2007-ci ildə -884,9 min nəfər (iqtisadi fəal əhalinin 98,6% -i),2008 –ci ildə 892,6 min nəfər (iqtisadi fəal əhalinin 98,7% -i), 2009-cu ildə-903,3 min nəfər (iqtisadi fəal əhalinin 98,5% -i) təşkil etmişdir.

Cədvəl 1

Bakı şəhəri üzrə əmək ehtiyatlarının dinamikası

İ l l ə r

2005

2006

2007

2008

2009

1.Əhalinin sayı (ilin sonuna), cəmi, min nəfər

2. Əmək ehtiyatları, cəmi (min nəfər) o cümlə­dən: əmək qabi­liy­yətli yaşda əmək qabiliyyətli əhalinin sayı iqtisadiyyatda məş­ğul olan əmək qabiliy­yə­tli yaş­dan yuxarı şəxs­lər iq­tisadiyyatda məşğul olan yeniyetmələr

3. İqtisadi fəal əhali, cəmi (min nəfər)

4. İqtisadi fəal əhalinin ümumi sayından məşğul olanlar, cəmi (min nəfər)

o cümlədən:qeyri – dövlət müəssisələrində, cəmi

onlardan: fərdi sektor

xüsusi bələdiyyə

xarici investisiyalı və müştərək müəssisələr

sərbəst məşğul əhali

dinə xidmət edən şəxslər

5. Rəsmi qeydiyyatdan keçmiş işsizlərin sayı ( nəfər )

6.Əhalinin iqtisadi fəallı­ğının səviyyəsi (%)

7. Məşğulluğun səviyyəsi ( % )

8. İşsizliyin səviyyəsi (%)

1873,1

1112,7

987,2

88,7

36,8 682,4

671,1

288,4

61,4

105,9

0,96

40,9

78,1

1,1

10141

60,3

98,3

1,7

1892,0

1123,5

997,2

89,7

36,6

662,3

652,0

291,3

62,0

106,9

0,98

41,3

78,9

1,1

10243

58,9

98,4

1,6

1917,0

1447,9

1329,6

88,9

29,4

897,6

884,9

447,8

96,5

171,6

1,2

39,1

138,6

0,6

12633

62,0

98,6

1,4

2039,7

1461,3

1341,6

90,0

29,8

904,2

892,6

451,6

97,6

173,0

1,35

39,29

139,8

0,65

11655

61,9

98,7

1,3

2074,7

1478,4

1357,8

90,5

30,1

916,6

903,3

457,1

98,7

175,1

1,37

39,76

141,5

0,66

13215

62,0

98,5

1,5

Azərbaycanda həyata keçirilən iqtisadi islahatlar sahibkarlığın inkişafı üçün əlverişli hüquqi – iqtisadi mühitin yaradılmasına imkan vermişdir. Bunun nəticəsidir ki, Bakı şəhərində həm sahibkarlıq strukutrlarının, həm də bu strukturlarda çalışanların sayında artım müşahidə edilir. Belə ki, əgər 2005 –ci ildə şəhər iqtisadiyyatında məşğul olanların cəmi 43,0%-i ( 288,4 min nəfər) qeyri – dövlət müəssisələrində çalışırdısa, 2006 –cı ildə onların sayı 44,7 %-ə (291,3 min nəfər), 2007 - 2009 –cu illərdə 50,6%-ə ( müvafiq olaraq, 447,8 min nəfər, 451,6 min nəfər və 457,1 min nəfər) çatmışdır.

Qeyri-dövlət müəssisələrində məşğul olanların arasında xüsusi sektorda işləyənlər üstünlük təşkil edir. Belə ki, 2005 və 2006 cı illərdə qeyri-dövlət müəssisələrində məşğul olanların 36,7%-i, 2007-2009 cu illərdə isə - 38,3%-i məhz xüsusi sektorda işləmişlər.

2005-2009-cu illərdə fərdi sektorda işləyənlərin sayı mütəmadi olaraq artmışdır: 2005 –ci ildə bu strukturlarda işləyənlərin sayı 61,4 min nəfər (qeyri –dövlət bölməsində çalışanların 21,3%-i), 2006-cı ildə - 62,0 min nəfər (21,3%), 2007-ci ildə -96,5 min nəfər (21,5%), 2008-ci ildə -97,6 min nəfər (21,6%), 2009 –cu ildə -98,7 min nəfər (21,6%) təşkil etmişdir.

Azərbaycanda mövcud sosial –siyasi sabitlik xarici investisiyaların ölkəmizə axını üçün münbit şərait yaratmışdır. Buna görə də ölkəmizdə, o cümlədən Bakı şəhərində xarici investisiyalı və müştərək müəssisələr yaradılmış və fəaliyyət göstərirlər. 2005 –ci ildə bu müəssisələrdə 40,9 min nəfər məşğul olmuşdur ki, bu da həmin ildə qeyri –dövlət sektorunda çalışanların 14,2%-nə bərabərdir. 2006-cı ildə qeyd edilən strukturlarda çalışanların sayı bir qədər artmış ( təqribən 1,0%), 2007-ci ildə əvvəlki ilə nisbətən azalma olsa da (5,3%), 2008- ci ildən yenidən artım baş vermişdir.

Bələdiyyələr hələ yenicə formalaşmağa və fəaliyyətlərini təşkil etməyə başladıqları üçün burada çalışanların sayı o qədər də çox deyildir. Bununla yanaşı, bu strukturlarda çalışanların sayı ilbəil artmaqdadır. Belə ki, 2005-ci ildə bələdiyyələrdə 0,96 min nəfər işləyirdisə, 2009 –cu ildə onların sayı 42,7% artaraq 1,37 min nəfərə çatmışdır.

Sərbəst məşğul olan əhalinin sayında hər il artım müşahidə edilir: 2005 –ci ildə onların sayı 78,1 min nəfər (qeyri –dövlət bölməsində çalışanların 27,1%-i) təşkil etmiş, 2006 –cı ildə 78,9 min nəfərə ( 27,1%), 2007-ci ildə 138,6 min nəfərə (31,0%), 2008-ci ildə 139,8 min nəfərə ( 31,0%) və 2009 –cu ildə 141,5 min nəfərə (31,0%) çatmışdır.

Cədvəl 1-dən göründüyü kimi, Bakı şəhərində əhalinin iqtisadi fəallığının səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir və son illər, demək olar ki, sabittdir. Belə ki, 2005 –ci ildə əhalinin iqtisadi fəallığının səviyyəsi 60,3%, 2006 –cı ildə 58,9 %, 2007 –ci ildə 62,0 %, 2008- ci ildə 61,9% və 2009-cu ildə 62,0% təşkil etmişdir.

Rəsmi statistikaya görə Bakı şəhərində işsizlik mövcud olsa da, onun səviyyəsi o qədər də yüksək deyildir və son illər azalmağa ( 2009-cu il istisna olmaqla) doğru meyl edir: 2005 –ci ildə şəhər üzrə işsizliyin səviyyəsi 1,7%, 2006 –cı ildə 1,6%, 2007 –ci ildə 1,4 %, 2008 –ci ildə 1,3% və 2009 –cu ildə 1,5% olmuşdur.

Araşdırmalar göstərir ki:

• Bakı şəhərində məşgulluğun səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün mövcud olan

potensialdan tam istifadə edilmir;

• bir sıra hallarda istehsalın həcmini azaltmış müəssisələrdə öz hesabına müddətsiz məzuniyyətə göndərilmiş insanlar məşğul olanların sırasına aid edilir;

• qeyri- dövlət müəssisələrində işçilər iş vaxtından artıq işlədilir, bu müəssisələrdə çalışanların xeyli hissəsi ştat cədvəlinə salınmır və s.

Azərbaycanın regionlarının inkişafının mövcud vəziyəti və inkişaf perspektivləri nəzərə alınarsa demək olar ki, yaxın gələcəkdə də əhalinin məşgulluğunun təmin edilməsində Bakı şəhəri önəmli rol oynayacaqdır. Belə vəziyyət Bakı şəhərində məşğulluğun səviyyəsinin yüksəldilməsi məqsədi ilə mövcud olan potensialdan daha səmərəli istifadə edilməsini və bunun üçün kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edir.

Fikrimizcə, Bakı şəhərində məşğulluğun səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün aşağıdakı istiqamətlərdə tədbirlərin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun olardı:

• fəaliyyətini təmamilə və ya qismən dayandırmış, hələ də dövlət mülkiyyətində olan iri müəssisələrin, xüsusilə də maşınqa­yırma müəssisələrinin, fəaliyətinin bərpa və inkişaf etdirilməsi üçün onlara Dövlət Neft Fondundan uzun müddətli və aşağı faizlə kreditlərin verilməsi, bu müəssisələrin mənfəətlə işləməsi təmin edilənə qədər onların özəlləşdirilməsinin təxirə salınması;

• qeyri-dövlət bölməsinə daxil olan təsərrüfat strukturlarında yeni iş yerlərinin açılmasını stimullaşdırmaq üçün onlara müəyyən müddət ərzində ( məsələn iki il müddətinə) vergi güzəştlərinin müəyyən edilməsi;

• kiçik və orta müəssisələrin, xüsusilə də istehsal sahələrində, formalaşması və inkişafı üçün əlverişli hüquqi-iqtisadi mühitin yaradılması; yeni yaradılan bu tipli müəssisələr üçün vergi güzəşt­lərinin müəyyən edilməsi, məsələn, fəaliyyətlərinin ilk üç ilində onların mənfəət vergisindən azad edilməsi;

• qeyri-dövlət sahibkarlıq strukturlarında işçilərin qeydiy­yatdan kənar işlədilməsinin qarşısının alınması üçün sərt tədbirlərin tətbiq edilməsi;

• iş axtaranlara kömək məqsədi ilə əmək yarmarkalarının mün­təzəm olaraq təşkil edilməsi;

• qeyri-dövlət sahibkarlıq strukturlarında mövcud əmək qanunvericiliyinə riayət edilməsinə nəzarətin gücləndirilməsi, işçilərin həddindən çox işlədilməsinin qarşısının alınması;

• gənclərin işlə təmin edilməsi üçün xüsusi Dövlət Proq­ramının hazırlanması və onun həyata keçirilməsinə ciddi nəzarət edilməsi;

• qeyri-leqal miqrasiya prosesinin qarşısının alınması üçün müvafiq tədbirlərin görülməsi, bu sahədə mövcud olan qanun­vericiliyin təkmilləşdirilməsi;

• məşğulluğun səviyyəsinin yüksəldilməsi üzrə tədbirlərin hazırlanmasında, həyata keçirilməsində dövlət və qeyri – dövlət orqanlarını strukturlarının fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi;

• iş qüvvəsinin bölünməsinin və yenidən bölünməsinin çevik, səmərəli sisteminin yaradılması;

• ali, orta ixtisas və peşə təhsilinin əmək bazarının tələblərinə uyğun təkmilləşdirilməsi;

• alternativ iş yerlərinin ( qısa iş həftəsi, iş günü və s.) yaradılması və s.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan statistik göstəricilər, Bakı, 2008

  2. Azərbaycan statistik göstəricilər, Bakı, 2009

  3. Azərbaycan reqionları, Bakı, 2008

  4. Azərbaycan reqionları, Bakı, 2009

  5. Bakı şəhərin üzrə ərazi məşğulluq programları 2005-2009

РЕЗЮМЕ

В данной статье описывается текущая ситуация, структура и динамика занятости населения города Баку. Рассматриваются тенденции увеличения уровня занятости в городе Баку и выдвигаются конкретные предложения.

SUMMARY

Present situation, structure and dynamics of the employment of the population is commented in the article in Baku city. Increase of the level of employment in Baku city is put forward and concrete offers are proposed in this article.

Аllаhvеrdiyеvа Fəridə

MÜRƏKKƏB SİINTАKTİK BÜTÖVÜN KОMPОNЕNTLƏRİ АRАSINDА SİNTАKTİK ƏLАQƏ VАSİTƏLƏRİ

Ədəbi dilin məqbul normaları vardır və dilçilyin bir sıra sahələri bu norma­ları dilin ümumi qayda və qanunlarının hərtərəfli tədqiqinə əsasən aydınlaşdırır, müəyyənləşdirir, qanuniləşdirir və dəqiqləşdirir. Üslubiyyаt isə bu normaların həm müstəqil, həm də şərti məqsədəuyğunluq əsasında istifadəsi mümkün olan variantlarını müəyyənləşdirir və tədqiq edir.

Üslubiyyаt səslərin, sözlərin, ifadələrin, cümlələrin və eləcə də bütün qrаmmatik qaydalarını məhz məna və təsir qüvvəsi cəhə­tindən ölçülüb biçilməsi və hansının daha üstün məqsədə uyğunluğunu müəyyənləşdirmək yolları aydın­lаşdırılır.

Beləliklə, dil vаhidlərinin funksiоnаl əlaqələri, qarşılıqlı əvəz­olunma imkan­ları, məna paralelizmi, sinonimliyi və bunların müxtəlif nitq sahələrinə pаylаn­mаsı məsələləri, еləcə də məqsə­də­uy­ğunluq əsаsındа istifаdəyə görə ifаdə vаsitələrinin sistеmi üzrə fоrmаlаşаn üslublаr üslubiyyаtın mövzusunu təşkil еdir.

Üslubiyyаtın əsаs tədqiqаt mənbəyi tаm mətndir. Mətn və оnun nəzəriyyəsi dilçilikdə böyük yеr tutur.

Mətn nədir, bu və yа bаşqа cümlələr birliyi mətndirmi? Mətnin sərhədi və оnun bаşqа dil vаhidləri və səviyyələri ilə əlаqəsi nеcədir?

Mətni yаlnız dilçilik dеyil, həmçinin digər еlm sаhələri, məsə­lən, ədəbiyyаtşünаslıq, üslubiyyаt, sоsiоlоgiyа dа tədqiq еdir. Bu sаhələrdən hər biri mətnə öz vəzifələrinə uyğun оlаrаq оnun öyrənilməsini müхtəlif üsullаrın tətbiq еtməklə müvаfiq nöqtеyi-nəzərdən yаnаşır.

Bu bаrədə, K.Аbdullаyеvin mаrаqlı fikri vаr: «Mətnin bütün mənаlаrını аşkаrlаmаq mmkün dеyil, о «sоnsuzluğа аçılmış» və hеç bir охucu, hеç bir mövzu, hеç bir еlm оnun bizim аnlаmımızdа mənаcа аçılmаsı prоsеsini dаyаndırа bilməz» (1,s.281). Həmin yаnаşmа mətnin hərtərəfli öyrənilməsinin pеrspеk­tivlərini yаrаdır.

Dilçilikdə mətnə hаzır məhsul, nitq əqli prоsеsin nəticəsi kimi bахılır. «Mətn» termininin bir neçə işləm növü var. "Mətn" anlayışı, danışanın fıkrinə əsasən, özlərində bitmiş mənanı ehtiva edən bir və yaxud bir neçə cümlədən ibarət hər hansı bir söyləmi (diskursu) təyin etmək üçün işlənir.

Mətn müəyyən konkret uyğun məlumatın maksimal dərəcədə səmərəli ötürülməsi prosesini əldə etmək üçün müəyyən sintaktik çərçivədə yaradılır ki, bu da onun bütövlüyünü şərtləndirir. Həmçinin, mətnə, I.R.Qalperinin sözləri ilə desək, daxili təşkilat­lan­ma xasdır. Bu onu sintaqmatik səviyyədə bir struktur tama çevirir. Lakin bütöv olmaq üçün mətn həm də daxilən əlaqəli olmalıdır (3, s.139).

Mətndaxili əlaqələr, onların struktur, semantik parametrləri mətn dilçiliyi üçün önəmli əhəmiyyət kəsb edir. Diçilik tədqiqat­larındа tam dil vahidlərinin mahiyyət etibarilə ayrılması meyarı olan qrammatiklik anlayışının özü müasir mətn dilçiliyində əlaqəlilik anlayışından asılı vəziyyətə salınmışdır. Belə yanaşma çərçivəsində təbiidir ki, əsas diqqət mətndəki formal əlaqə vasitələrinə yönəlir.

Mətnin tərkibində onun ayrı-ayrı tərkib hissələrinin, yəni kompo­nentlərinin bitkinliyi nisbi xarаkter daşıyır. Buradan təbii olаraq belə çıхır ki, eyni cümlə modelinə mətn tərkibində və tərkibdən kənarda müxtəlif cür yanaşmaq lazımdır.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, hər hansı bir münasibətdə olan obyekt, bir-biri ilə əlaqəsi olmayan obyektlərlə eynilik təşkil еtmir. Оbyektləri bir-birinə yaxınlaşdırmaq, bir çoxluq içində əritmək bu obyektlər dəyişməz, transformasiyaya uğramamış şəkildə qaldıqda mümkün olmur. Beləliklə, yalnız mətn tərkibindəki komponentlərin qarşılıqlı münasibəti bu komponentlərin hər birinin semantik transformasiyası üçün güclü təkan verir.

Lakin mətn komponentlərinin semantik-qrammatik qarşılıqlı əlaqəsinin növlərinin təhlilinə keçməzdən əvvəl kompozisiya və kəmiyyət planları ilə bağlı əməliyatlar aparmaq, mətnin kompozisiyasını müəyyənləşdirmək lazımdır.

Bunu isə mətn komponentlərinin ötürdükləri informasiyanın vacibliyindən аsılı оlаrаq mətn quruluşunda nə şəkildə yerləş­dirilməsi ilə müəyyənləşdirmək mümkündür. Bundan əlavə, mətnin tərkibini kəmiyyət planında müəyyənləş­dir­mək lazımdır. Bu cür ilkin əməliyyatlardan sonra, mürəkkəb lingvistik hadisə olan mətnin daxili mexanizminin təhıilinə keçmək olar.

Makrotekstin tərkibində işləm məqamına malik olan mətn düzənli quruluşa malikdir. Struktur-kompozisiyа planında hər bir mətnin "ətə-qana" gəlməsi, canlanması üç mərhələdən keçir: 1) başlanğıc mərhələ; 2)orta mərhələ; 3) son mərhələ. Bu bölgü əsasən mikrotekstin, yəni frazafövgü birliyin quruluşuna aiddir.

Makrotekst də öz kompozisiyasına malikdir və kompozisiya başlıq, mətnin özü, özünəməxsus proloqun və epiloqun yerləş­dirilməsi, mətnin yazılma məkanı və s. аmillərlə formalaşır.

Mikrotekstin malik olduğu mikrokompozisiyanın mahiyyəti müəyyən mənada mübahisəli məsələdir. Bəzi müəlliflər, məsələn, O.I.Moskalskaya kompozisiya məsələlərindən danışarkən mətn deyil, məhz abzas terminindən istifadə edir (4, s.183). Belə ki, onun fikrincə, məhz abzas bilavasitə kompozisiya səviy­yə­sinin vahididir. Bu sonuncu müddəa ilə razılaşmaq çətindir. Əlbəttə, kompozisiya formal plana aid hadisədir. Digər tərəfdən biz mətnin və abzasın münasibətindən danışarkən onu məzmun və formanın plan müna­sibəti kimi müəyyənləşdiririk. Əgər bu mövqedən yanaşsaq, оnu kоmpazisiyanın əlaməti kimi qəbul edirik. Amma bütün bunlаrla yanaşı, kompozisiya abzasın quruluşuna məhz mətn vаsitəsilə yeridilir. Kompozisiya ölçüləri öz-özlüyündə məhz mətn yaradаn struktur vаhidlərdir. Ilk növbədə məzmunun özü öz ifadəsinin üsul və prinsiplərini müəyyənləşdirir. Başqa tərəfdən, əgər kompozisiya yalnız abzasa aid olursa, o zaman qəbul еtməliyik ki, kompozisiyanın başlanğıc, orta və son mərhələ kimi ayırdığımız mərhələləri prinsip etibarilə şifahi nitqə aid edilə bilməz. Amma bununla yanaşı, biz görürük ki, möhkəm kоmpozisiyon qaydalarla yaradılan mətn həm yаzılı, həm də şifahi nitqdə işləm məqаmınа malikdir. Təbii ki, kompozisiyanın yalnız mətnin yazıdakı ifadəsinə, yəni аbzаsа aid еdilməsi onun, yəni kompozisiyаnın şifahi nitq sferasından mexaniki şəkildə təcrid olunması deməkdir ki, bu da qеyri-düzgün yanaşmadır.

Mətn kоmpоnеntlərinin fоrmаl əlаqə vаsitələri аrаsındа sintаktik parallelizm prinsipinə əsaslanan söz sırası təkrarının özünəməxsus yeri var. Söz sırasının mətn yaradıcı potensiyasına 18-ci əsrin filosof-qramatistləri toxunaraq, burada obrazlılıq amilini struktur sаhəyə nisbətən önə çəkmişlər. Bu barədə N.Xomski özünün «Kartezian dilçiliyi» əsərində bəhs edərkən həmin filosof­-qrammatistlərdən Dyu Marsenin mətndə söz sırasına «konstruksiya» terminini, bu sözlər arasındakı mövcud münasibətlərə isə «sintaksis» terminini tətbiq etmək təklifi haqqında məlumat verir. Lakin mənaca eyni olan müxtəlif konstruksiyaları ayıran müəllif onların mətndə funksiyaları, eləcə də onların müəyyən kontekst cərcivəsində digər cümlələrlə əlaqə yaradılmasında rоlu haqqında fikir söyləmir (2, s.295). Daha sonralar sintaktik təkrarların müxtəlif aspektdə həm dil, həm də üslubiyyаt baxımından tətbiqinə bir çox elmi əsərlər həsr olunmuşdur.

Göstərildiyi kimi, mətn üç hissədən ibarətdir. Başlanğıc mərhələsi mətnin ümumi mövzusunun mübadilə aktına daxil edilməsidir. Onun tərkibi mətnin mövzusunun dolğunluğu ilə bağlıdır. Başlanğıc mərhələsinin əlamətdar cəhəti onda olan cümlənin maksimal semantik-qrammatik tamlığı və ya belə tamlığa olan meylidir. Bu başlanğıc cümlə geniş konteksdən mümkün qədər asılı olmur. Onu mətnin kəskin başlanğıcı kimi adlandırmaq olar.

Adətən başlanğıc cümlələrdə əvvəlki cümlələrdə özünü göstərən, adların substitutu kimi çıxış edən qrammatik hallara yer olmur.

Bu substitutların sırasına ilk növbədə işarə əvəzliklərini daxil etmək olar. Beləliklə, başlanğıc mərhələni təmsil edən tərkib kom­po­nentində, yəni cümlədə və yaxud cümlələrdə əksər hallarda ətraf mühitin, canlı аləmin real elementinə işarə edən denotatlar toplaşır. Bu ümumi qanunauyğunluqdur. Əgər belə olmazsa, o zaman mətni makromətndən ayırmaq olmaz. Bundan başqa, başlanğıc mərhələ eyni zamanda giriş kimidir və elə bir struktur- məzmun örnəyidir ki, mətnə daxil olan bütün digər cümlələr ona uyğunlaşmağa can atır.

Mətnin orta mərhələsi başlanğıc mərhələdə əsası qoyulan ümumi məzmunun açılışına xidmət edir. Orta mərhələ mətnin ən vacib informasiyasının ötürülməsinə keçidi hazırlayır. Bu mərhələ mümkün olduğu qədər başlanğıc mərhələ vаsitəsilə təqdim edilən abstrakt girişi konkretləşdirməyə xidmət edir. Mətnin son mərhələsi eyni zamanda həm mətnin sərhədinin işarəsi, həm özünəməхsus müəyyən bir mövzunun, tekstboyu təqdim edilən məlumаtın nəticəsinə dönür Bu sonluq bir tərəfdən mövzunun konkret­ləş­diricisi kimi özünü göstərə bilir, digər tərəfdən mövzunun ümumi abstraktlaşmış səciyyəsini ifаdə еdə bilir.

Bu sahədə çalışan bir çox tədqiqatlar mətni ümumi semantik və formal əlaqələrlə birləşən iki və daha çox cümlənin birliyi kimi qəbul edir və bu şəkildə müəyyənləşdirmə zamanı onlar əslində tekst terminin ilkin leksik mənasından (textum-latınca) - birləşmə mənasından çıxış etmiş olurlar.

K.Аbdullаyеv mətni bu şəkildə müəyyənləşdirməyi təklif edir: «Zaman və məkanda təşkil olunmuş bir bütövü nəzərdə tutan hər hansı bir cümlə ardıcıllığını mətn kimi qəbul etmək mümkünür» (1, s.281).

О.I.Mоskаlskаyа yazır: «Mətn dilin əməliyyаtı, ona uyğun olaraq cümlə isə onun sintaktik vahididir, mətn yazılı və şifahi ola bilər; istər Xayki olsun, istər Homer dastanı, o xüsusi növ ədəbi-bədii mətnə daxil olur. Üslubiyyаtın tədqiqat obyekti hər hansı bir fraza deyil, məhz mətn sayılır. Mətn funksional semantik anlayışdır və ölçüsü müəyyən edilmir». (4, s.183).

Mətnin daxili tamlığı oxuyucuya mətnin özü tərəfindən qavranılır. Bu onun vahidləri arasında üç əlaqə yolu ilə pаradiq­matik, sintaqmatik və inteqrativ yollar ilə həyаtа kеçir.

Bеləliklə, mətnin əsas xarakteristikası - kоmmunikativ funksionallıqdır. Mətnin əsas xüsusiyyəti onun tam, əlaqəli və məlu­matlı olmasıdır. Mətnin həcmi müəllifdən, janrdan və digər amil­lərdəm asılı olarаq müхtəlif olа bilir. Mətn şifahi və yаzılı оlur. Mətnin əlaqəli və yadda qalan olmasını təmin etmək üçün emosi­onal, estetik təsir yaradan müxtəlif növ ifadələr böyük rol oynayır.

Mətn bir sıra komponentlərin müəyyən şəkildə qurulmuş qarşılıqlı əlaqəsindən yaranır. Mətn öz tərkibindəki komponentlərin sayınа görə sadə və mürəkkəb növə ayrılır.

Sadə mətnləri yalnız başlanğıc və sonluq funksiyasına ayırmaq olar. Mürəkkəb mətnlər üç mərhələli kompozisiya quruluşuna malikdir.

Komponentlərin mətndaxili əlaqələrinin cəmi bir sıra аmillərin köməyi ilə reallaşır. Bunlardan biri komponentlərin struktur əlaqəsidir. Başqa bir əlaqə üsulu kimi məntiqi sintaktik üsul da var. Bu üsul mətndaxili əlаqələrin iki əlaqə növünü verir: zəncirvari və paralel.

Mətnyaradıcı аmil kimi ilk nöbədə məhz təkrar1arı qeyd etmək lazımdır. Eyni sözün, yaxud söz qrupunun, ifadənin təkrar olunmasına təkrir deyilir. Misralar, yaxud cümlələr eyni sözlə başlayırsa, başqa sözlə, təkrar olunan sözlər başlanğıcda gəlirsə, belə təkrirlər anafora adlanır (eyni başlanğıc). Təkrar olunan söz və ifadə axırda gəlirsə bu epifora adlanır.

Komponentlərin bir-biri ilə struktur bağlanma üsullarından biri də paralelizmdir. Bu komponentlərin eyni cür yerləşməsi və onların bir-birini təqib еtməsidir. Paralel konstruksiyalarda təzaddan dа istifadə edilir. Bir-birinə zidd iki аnlаyış və yа vəziyyətin qаrşılаşdırılmаsınа təzаd dеyilir (bunа аntitеzа dа dеyilir).

Couns Kerrinin "Rəssamın gözü ilə" rоmаnındа qəhrəmаn оnun həyаtındа аrvаdı Rоzаnın və sеvgilisi Sаrаnın оynаdığı rоlu bеlə qаrşılаşdırır: Sаrа was a menace and a tonic, my best enemy; Rozzie was a discase, my worst friend (J.Cary. The Horses Mouth). Bеlə pаrаdоkslu uyğunlаşmа bu üçlüyün dərin ziddiyyətli əlаqəsini аçmаq üçün yахşı zəmindir.

Əksinə pаrаllеlizm-хiаzm dlаnır. Хiаzmın əsаs хüsusiyyəti оdur ki, оnun ikinci kоmpоnеnti birinci kоmpоnеntə münаsibətdə invеrsiyаyа uğrаsın.

Mətnin təsir gücünü аrtırаn vаsitələrin biri də invеrsiyаdır. Invеrsiyа lаtıncа –yеr dəyişmə dеməkdir. Mətnin, ifаdənin bədii təsirini аrtırmаq məqsədilə sözlərin qrаmmаtik аrdıcıllığının pоzulmаsınа invеrsiyа dеyilir. Bir qаydа оlаrаq sözlər qrаmmаtik аrdıcıllıqlа sırаlаnır. Sözlərin sırаsının pоzulmаsı qrаmmаtikаnın tələbi bахımındаn nöqsаn sаyılmаsınа bахmаyаrаq müəllif sözlərin sırаsını bəzən billə-bilə pоzur –invеrsiyа yаrаdır. Mübtədа хəbərdən, tаmаmlıq хəbərdən, sözönü isimdən, təyin təyin оlunаndаn аyrılır. Bеləliklə, ifаdənin bədii təsiri аrtır

When night Darknes the sons.

Of. Belial flown with insolence & wine (7, s.93).

Burаdа ifаdənin təsir gücünü аrtırmаq təqsədi ilə mübtədа və хəbər təyin və təyin оlunаn аyrılıb.

Mətndə nəzərə çаtdırılаcаq hаdisənin hiss, həyəcаnın qəsdən əslində оlduğundаn dаhа güclü, qаbаrıq vеrilməsinə mübаliğə (bəzən də hipеrbоlа) dеyilir.

Şеkspirin ХLVIII sоnеtinə nəzər sаlаq.

Al days are nights to see thee

And nights bright days when dreams do so thee me.

(W.Shakespeare Sonnet XLVIII) (8, p. 321).

Sеvgilisini görməyəndə günün qаrаnlıq gеcəyə çеvrilməsi pоеtik şişirtmədir və şаirin аyrılıq həsrətini ifаdə еdir.

Mətn еlə bir kоmpоnеntlər çохluğudur ki, оnun еlеmеntləri müəyyən şəkildə qаrşılıqlı оlаrаq əlаqələndirilir. Mətnin kоmpоnеntləri kimi аyrı-аyrı bitkin cümlələr özünü göstərir. Mətnin işləm məqаmının mövcudluğu о zаmаn mümkün оlur ki, оnun tərkib kоmpоnеntləri müəyyən dəyişikliyə məruz qаlsın. Mətnn kоmpоnеntlərinin qаrşlıqlı əlаqəsini təhlil еtmək üçün mətnin kоmpоzisiyаsını müəyyənləşdirmək lаzımdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev K. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif, 1999, 281 s.

  2. Н.Хомский. Аспекты теории синтаксиса. Пер.с.анг.и с предисл В.А.Звегинцев. М. Изд-во Московского Университета. 1972, 259 с.

  3. Гальперин И.Р. Текст как объект лингвистических исследований. Москва, 1981, 139 с.

  4. О.И.Москальская. Грамматика текста. Пособие по грамматике нем.яз.для инт-тов и фак-ов иност.яз. М. Высшая школа. 1981. 183 с.

  5. Byron, George Gordon “Childe Harold’s pilgrimage”. M., 1956, 327 p.

  6. Dickens Charles “A Tale of two cities – Oxford” Oxford University, press. 1987, 120 p.

  7. R.Frost “A Collection of critical essays”. New-York. Inc. 1962, 205 p.

  8. Shakespeare William. Sonnets. Engravings by Vladimir Favorsky. M., Progress publishers, 1965, 321 p.

SUMMARY

The article deals with the the text Composition in functions. Firstly I analysed the composition of the text, plot and its related features. The text linguistics learns the relations between parameters and the structure of the text. Text is a unit which its componentsare related mutual.

РЕЗЮМЕ

В статье говорится о тексте и его композициях. Вначале я раскрыла композиции текста, план и структуру. Внутритекстовые отношения, их структуры, семантические параметры изучает языкознание текста. Текст такая структура где все элементы в своем роду взаимосвязыны.

Алиев Октай

НАЦИОНАЛЬНЫЕ И МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ ЭТНИЧЕСКИХ ЧИСТОК И ГЕНОЦИДА:

CASE-STUDY – ХОДЖАЛЫ И СРЕБРЕНИЦА

Вспышки армянского национализма на территории Азербайджана и сербского национализма в Югославии в 80-90-х годах ХХ века, сопровож­да­ющиеся интенсивными и упорными межэтническими конфликтами, потрясли мир, так как в начавшихся военных действиях этнофундаменталисты стали прибегать к тем бесчеловечным способам, которые пришли в вопиющее противоречие с международном правом, особенно, с международным гуманитарным правом.

С этих позиций изучение этнических чисток и геноцида, как незакон­ных инструментов ведения войны, в контексте допущенных армянскими и сербскими вооруженными силами в ходе военной кампании в Карабахе и Боснии грубейших нарушений международного гуманитарного права несомненно имеет практическое значение.

В начале ХХ века заявил о себе агрессивный армянский национализм, который приступил к широкомасштабной этнической чистке мусульман Южного Кавказа. Речь идет о «зачистке» армянскими военизированными подразделениями с помощью военных частей вначале в царской России, а затем в Советской России, значительных по площади районов нынешней Армении, заселенной тогда азербайджанцами. Эта фаза широкомасштабной этнической чистки привела к физическому уничтожению или изгнанию коренного населения – азербайджанцев с территорий Зангезурского уезда, обширной зоны вокруг озера Гёкча (нынешний Севан), из большинства других районов, которые стали частями Армянской ССР.

С окончанием «холодной войны» в истории Европы, связанной с этническими чистками, открылась новая драматическая глава, показавшая всему миру способность к реализации, казалось бы, захороненного явления. В этой поистине «черной» главе человеческой истории неожиданное «воскрешение» политики этнических чисток вначале ошеломило авторов гуманистической версии становления человечества в эпоху глобализации и развития интеграционных процессов, расширения зоны демократии и прав человека, ослабления роли национального государства. Цивилизованный мир, международное сообщество, региональные европейские организации, призванные содействовать решению задач безопасности, не смогли своевременно увидеть реанимацию политики этнических чисток, своеобразным сигналом для действия которых явился новый этап изгнания азербайджанцев из своих исторических мест проживания в Советской Армении. Приблизительно 150 тыс. азербайджанцев, являвшихся коренными жителями Армении стали объектами бесчеловечных по характеру и массовых по форме этнических чисток, проведенных армянскими националистами при преступном попустительстве частей Советской Армии, дислоцированных в Советской Армении.

Окрыленные успехом этнической чистки, в которой армянские бандформирования участвовали вкупе с представителями официальных органов власти Армении, и безмолвием мировых центров по защите демократии и прав человека, армянские националисты, уверенные в своей безнаказанности, устроили совместно с солдатами Советской Армии резню мирного азербайджанского населения в азербайджанском городе Ходжалы (Карабах).

Геноцид азербайджанцев – мирных жителей карабахского города Ходжалы – это позорная страница в истории Армении, идеологи которой на протяжении уже почти ста лет «борются» за признание мировым сооб­щес­твом «геноцида армян в Османской империи» в 1915 году. Собственно говоря, та легкость, с которой армяне в Ходжалы пошли на убийства мирных людей, свидетельствует о полном отсутствии морали у армянских политиков и их авгуров, занятых фальсификацией истории армян и сопредельных с ними народов.

Возникает вопрос – можно ли одновременно представляться миру жер­твой геноцида и прибегать к широкому использованию в конфликте таких недозволенных инструментов ведения войны, какими являются крупномасштабные этнические чистки и акты геноцида? Казалось, кому, как не Армении, стоять на страже исполнения четырех Женевских Конвенций (1949г.) и Конвенции «О преступлении геноцида и наказании за него» (1948г.). Следует отметить, что на национальном уровне политико-правовую и историческую оценку этническим чисткам и сопровождающим их актам геноцида, организованным армянами против азербайджанского населения, дана в официальных государственно-правовых документах Азербайджанской Республики (АР). 23 февраля 1993 года был издан указ Президента АР Гейдара Алиева «О раскрытии зверств против азербайджанцев и увековечении памяти жертв армянского терроризма» [1]. 18 декабря 1997 года был издан другой важный указ Президента Гейдара Алиева «О массовой депортации азербайджанцев из своих историко-этнических земель на территории Армянской ССР в 1948-1953гг.»[2]. В ряду указов президента Г.Алиева особое значение имеет документ «О геноциде азербайджанцев» от 26 марта 1999 года[3].

Однако, свою оценку геноциду в Ходжалы должно дать международное сообщество. В этом плане начались определенные подвижки, связанные с инициированием обсуждения вопроса о геноциде в Ходжалы в региональных организациях и в парламентах отдельных стран. Так, например, в письменной декларации №324 члены Парламентской Ассамблеи Совета Европы (ПАСЕ) из Албании, Азербайджана, Болгарии, Великобритании, Люксембурга, Македонии, Норвегии и Турции заявили, что «28 февраля 1992 года армяне вырезали население Ходжалы и полностью уничтожили город» и обратились к Ассамблее с призывом признать резню в Ходжалы частью «геноцида, проведенного армянами против азербайджанского населения»[4].

Следует отметить, что Ходжалы – это не только место диких преступ­лений армянского этнобандитизма. Безнаказанность армянских преступлений в Ходжалы повлекла за собой новую, еще более масштабную трагедию, вписавшуюся в страницы мировой истории региональных конфликтов. Речь идет о том, что сразу же после совершения Ходжалинских преступлений армянские этнофундаменталисты приступили к реализации нового этапа этнических чисток в Карабахе, захватив семь районов Азербайджана, которые никогда не были объектами территориальных претензий армянских политических лидеров. В Азербайджане же появилась миллионная армия беженцев и перемещенных лиц. Поэтому геноцид в Ходжалы нельзя рассматривать в качестве проблемы, изолированной от всего контекста трагических событий в Карабахе и от преступных акций армян. Геноцид мирного населения Ходжалы – это преступные действия армян, приведшие к возникновению национальной и международной проблемы беженцев и перемещенных лиц из Карабаха, не нашедшей до настоящего времени, своего решения. Ходжалинский геноцид привел к тому, что имидж Армении как «многострадальной» страны и армян – извечных мучеников на международной арене - сильно померк. Это все чаще и чаще понимают политические лидеры Запада, не желающие стать инструментом в руках армянства в реализации давно обанкротившегося плана создания «Великой Армении».

Вместе с тем геноцид Ходжалы стал как бы прелюдией к новому этапу этнических чисток и геноцида и в других частях Европейской периферии. И, конечно же, идеальным пространством для проведения результативной политики этнической чистки вновь стали Балканы, а точнее, территория разваливающейся Югославской федерации.

Сербы, начав практиковать масштабные этнические чистки в Хорватии в 1991г. (взятие частями ЮНА г.Вуковара и очистка его от хорватского населения) и не получив своевременного отпора от международного сообщества, перенесли этот запрещенный способ ведения войны против мирного населения противника на территорию Боснии и Герцеговины, а также в Косово. Международное сообщество в лице ООН, европейские организации – ЕС, СБСЕ, НАТО и др. предприняли меры, чтобы остановить наступательные военные действия сербов, которые, пользуясь своим военным превосходством, выполняли двуединую задачу: уничтожали слабые силы сопротивления противника (хорватов, боснийцев-мусульман, косовских албанцев) и выходили на «простор», где уже отработанным способом проводились этнические чистки «чужого», мирного населения. Таким образом для сербов освобождались земли, которые должны были позже, за столом дипломатических переговоров, «воссоединиться» с территорией Сербии и составить вожделенное для сербских националистов «Большое» сербское государство.

В итоге этнических чисток и постоянных перемещений населения, в зависимости от хода военных действий, по всей территории Боснии и Герцеговины численность беженцев и перемещенных лиц в стране к концу боснийской войны приняла катастрофические масштабы. Из восточной части Боснии сербами было изгнано 800 тысяч мусульман, из Средней Боснии – 500 тысяч хорватов [5, 317]. К концу боснийской войны сербы также пополнили ряды беженцев: из Средней и Западной Боснии бежало 800 тысяч человек. Показатели самих боснийских мусульман сильно расходятся с выше приведенными: 1 миллион 800 тысяч мусульман стали беженцами или перемещенными лицами (из общего количества мусульман в соответствии с переписью населения 1991 года – 1,9 млн человек). При этом были убиты от 100 до 130 тысяч мусульман [10, 63].

Вскоре и хорватским сербам пришлось столкнуться с этническими чистками и их поистине трагическими последствиями. Свыше 300 тысяч сербов за короткий срок было изгнано хорватской армией из хорватских областей Славонии и Краины в августе 1995 года.

Казалась бы, кровопролитные войны в Боснии и Хорватии должны были преподнести поучительный урок сербским националистическим лидерам относительно тяжелых последствий этнических чисток для всех конфликтующих сторон. Однако уроки, извлеченные из политики этни­ческих чисток, реализованных в конфликтных процессах на постюгославском пространстве в 1991-1995 годах, как показало время, были плохо усвоены.

Спустя всего 3-4 года после боснийской войны, в Косово против местных албанцев Белград вновь прибегает к старому способу ведения борьбы с сепаратистами: этническим чисткам. С декабря 1998 года по март 1999 года с помощью армии и сил безопасности в Косово была проведена масштабная этническая чистка, приведшая к исходу 1 миллиона косовских албанцев. При этом 10 тысяч косоваров были убиты или пропали «без вести». Начавшаяся «гуманитарная катастрофа» спровоцировала ответную реакцию международного сообщества в виде «гуманитарной интервенции» НАТО в Союзную Республику Югославию[7, 98]. Вновь «бумеранг» этнических чисток возвратился назад, к сербам. После вторжения сил НАТО в Югославию и активизации Освободительной Армии Косово начался исход 200 тысяч сербов из Косово (из общего числа – 300 тысяч), большинство из которых были вынуждены найти убежище на территории Сербии [8, 181].

В период ведения активных военных действий на территории бывшей Югославии и после завершения фазы вооруженного противостояния ряд западных аналитиков и ученых-балкановедов обратили внимание на феномен политики этнической чистки, ставшей инструментом для достижения сербскими лидерами своих националистических целей.

По мнению авторитетного английского ученого Сабрины Рамет, объяснение сербского феномена, связанного с практиковавшимися на Балканах этническими чистками, возможно через понимание нижесле­дующих социально-политических факторов: появление развитого национализма, сербского типа, не признающего принципа равноправия наций и особенностей социальной структуры сербского общества, в котором большое место занимали жители, ведущие сельский образ жизни [9, 197]. Следует отметить, что значительная часть исследователей феномена предрасположенности к этническим чисткам разделяют точку зрения С. Рамет и полагают, что такое видение проблемы в общем и целом объясняет живучесть изучаемого явления в Балканском контексте.

В трагической главе этнических чисток как в бывшей Югославии, так и в бывшем СССР, отмеченное явление, по мнению исследователей, укла­дывалось в рамки сознательной, спланированной политики националистов. Этнические чистки являлись целью войны, а не ее результатом, и это утверждение аналитиков подтверждается признаниями преступников, «севших» на скамью подсудимых в Гаагском международном трибунале. Вместе с тем, если рассматривать этнические чистки в бывшей Югославии как повторяющиеся явления, то придется согласиться с мнением тех исследователей, которые считают, что они (т.е. чистки) являются логическими последствиями национализма и политической культуры, взращиваемыми в регионе на протяжении более ста лет.

Международный режим того времени сыграл немаловажную роль в культивировании политики этнических чисток. Сербские лидеры-наци­она­листы убедились в том, что с помощью использования военной силы и при индифферентном отношении международного сообщества можно добиться существенных результатов в «строительстве» Великой Сербии.

Взятие армией генерала Р.Младича городка Сребреницы в июле 1995 года в восточной Боснии показало, что уступки мирового сообщества, ООН, ЕС ведут к одному результату – усилению сербской агрессивности, достигшей к 1995 году наивысшего уровня – той точки агрессии, которая приводит к шоку. 11-13 июля 1995 года сербские силы, пройдя кордон сил ООН, не оказавших им никакого сопротивления, захватили Сребреницу. Было зверски замучено и убито от 8 до 10 тысяч мусульман. Падение Сребреницы и геноцид, устроенный сербами над мусульманами, отмечается как одна из самых мрачных страниц послевоенной Европы и участия ООН в урегулировании конфликта в Боснии. Ответственный по правам человека в ООН, известный политик Тадеуш Мазовецкий назвал эту сербскую акцию «очень серьезным насилием над правами человека в грандиозном масштабе». Сразу же после своего заявления в знак протеста против безответственной политики ООН Т.Мазовецкий ушел в отставку [8]. Действительно, Сребреница была сценой из ада, написанной на темных страницах истории человечества. Касаясь вопроса международных послевоенных этнических чисток, актов геноцида на постюгославском пространстве и на южном Кавказе в 90-х годах прошлого века, можно отметить следующее.

Международный суд в Гааге по иску «Босния и Герцеговина против Сербии и Черногории» объявил в начале 2007 года, что Сербия как государство не несет прямой ответственности за геноцид в Боснии и Герцеговине. Вместе с тем, суд указал, что Белград «оказывал значительную военную и финансовую поддержку Республике Сербской» [11]. Суд поста­новил, что Белград не использовал своё влияние на боснийских сербов для предотвращения геноцида в Сребренице и тем самым нарушил свои международные обязательства.

По мнению судей Международного суда, Белград в недостаточной степени сотрудничает с Международным Трибуналом по бывшей Югославии и он должен активизировать процесс поимки лиц, совершивших военные преступления и преступления против человечности.

Следует отметить, что после такой серьезной уступки со стороны Международного Суда Белград в августе 2008 года арестовал и выдал Трибуналу по бывшей Югославии военного преступника – бывшего политического лидера боснийских сербов Р.Караджича. Но на свободе по сей день остается другой организатор геноцидов мусульман в Боснии и Герцеговине – генерал Р.Младич.

Возникает вопрос – удовлетворены ли боснийцы, понесшие тяжелые человеческие потери в период конфликта, отмеченным решением Международного суда, в котором они искали справедливую позицию по наказанию не только конкретных лиц, но и государство, несущего прямую ответственность за грубейшие нарушения Женевских конвенций 1949 года и Конвенции «О предупреждении преступления геноцида и наказания за него». Ведь известно, что в Боснии сербами были совершены свыше 10 крупномасштабных актов геноцида против боснийцев, а этнические чистки мусульманского населения были организованны на 70 процентах территории республики.

Имея в виду беспрецедентно брутальный характер сербской агрессии в Боснии главный обвинитель Международного Трибунала по бывшей Югославии Карла дел Понте отмечала: «Некоторые из инцидентов показали средневековую дикость и расчетливую жестокость сербов, которая выходила за рамки законной войны» [12].

В заключение хотелось бы особо отметить, что поскольку вопрос о геноциде в Ходжалы приобрел международный характер, то в расследовании этого случая геноцида мирного населения, наряду с азербайджанскими правоохранительными органами могли бы участвовать и международные судебно-следственные структуры, созданные “ad hoc” в системе ООН. В этом контексте особое значение имело бы и создание специального между­народ­ного трибунала, способного расследовать и воздать «должное» криминальным элементам в лице политиков и военных чинов, участвовавших в организации и исполнении военных преступлений и преступлений против человечности в Ходжалы. Создание такого трибунала имело бы самое серьезное значение для предупреждения возможных случаев массовых убийств или геноцида гражданского населения при возникновении межэтнических конфликтов в таком беспокойном регионе Европы, каким является многоэтнический Кавказ.

Следует подчеркнуть, что демократизация власти и политической жизни, строительство и развитие демократических институтов, культиви­рование таких ценностей, как права человека и национальных меньшинств, отказ от территориальных приобретений путем войн – все это широкая основа и предпосылки для утверждения в массовом сознании демократических ценностей и соответствующей им альтернативы развития стран, допустивших грубые нарушения международного гуманитарного права.

ЛИТЕРАТУРА

  1. О раскрытии зверств против азербайджанцев и увековечивания памяти жертв армянского терроризма. Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 23 февраля 1993 года.

  2. О массовой депортации азербайджанцев из своих историко-этнических земель на территории Армянской Республики в 1948-1953 гг. // Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 18 декабря 1997 года.

  3. О геноциде азербайджанцев // Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 26 марта 1998 года.

  4. Recognition of the Genocide Perpetrated Against the Azeri Population by the Armenians. .26.04.2001

  5. Гуськова Е.Ю. История югославского кризиса (1990-2000) М.,2001

  6. Kongres bosanskomuslimanckih intelektuala – Saraevo, 1994

  7. Алиев О.А. Феномен этнических чисток и контексте вооруженных конфликтов в бывшей Югославии// Ученые записки БСУ (серия общественно-политическая) 2007, №1-2

  8. Мазовецкий Т. Доклад Генеральному Секретарю ООН. Сайт: http://www.haverford.edu/reld/sells/reports/mazowescku.html

  9. Ramet S.P. Nationalizm and the Idiocy of the Countryside: The Case of Serbia, Ethnic and Racial Studies N1,1996

  10. Silber L. And Little A. The Death of Yugoslavia, Penguin Books, Hormonds worth, 1996

  11. Решение о геноциде разочаровало Боснию

http://newsvote.bbc.co.uk/mpappa/pagetools/print/news.bbc.co.uk/hi/russian/internation8/14/2008

  1. http://www.crimesofwar.org/onnews/news-melosevic2.html

XÜLASƏ

Məqalədə Bosniya və Hersoqovina və Qarabağda etnosiyasi müharibə - etnik təmizləmə vasitələri və dinc əhaliyə qarşı törədilən soyqırım aktları nəzərdən keçirilir. Məqalədə Srebrenisa və Xocalıda mütəşəkkil cinayətkarlar tərəfindən törədilən soyqırım aktı şərh edilir. Müəllif qeyd edir ki, Avropanın göstərilən ərazilərindəki etnik təmizləmə və genosid başlayan bu müharibələrin nəticəsi yox, məqsədidir.

Müəllif hesab edir ki, beynəlxalq birlik hərbi əməliyyatlar zamanı təcavüzkarların beynəlxalq humanitar hüququn kobud surətdə pozulmasına səbəb olan fəaliyyətinin qarşısını almalıdır.

SUMMARY

The article deals with the tools of conducting of etnopolitical – ethnic purges and acts of genocide against civil population on the territory of the Bosnia-Herzegovina and Karabakh. The acts genocide in Khojaly and Srebrenicha are analised.

The author claims that ethnic purges and genocide were not results but aim of agressor's activity. Claims that international, community should prevent the agressor's actions violating international humanitarian low.

Aslanova Nailə

CƏFƏR CABBARLI YARADICILIĞINDA İNSAN TALEYİ VƏ MÜƏLLİF

MƏN”-İNİN İFADƏSİ

Müəllifin fərdi “mən”-inin lirik – bədii qəhrəmanlarda təzahürü, mənəvi potensial və imkanların bədii yaradıcılıq vasitəsi ilə realizə olunması, özünü özgələşdirmə tələbatı ilə əlaqədardır. Müvafiq olaraq, romantik yaradıcılıqda dövrün estetik idealı, siyasi hədəfləri, fərdi və ictimai şüur səviyyəsi, sosial siyasi proseslərdə iştirakçılıq səviyyəsi və hadisələrə sirayəti təzadlı məqamları ilə birgə lirik bədii qəhrəmanların simasında əks olunur, müəllifin dünyagörüşünə uyğun şəkildə öz həllini tapır. Göstərilən cəhətlərlə yanaşı, dövrün ideoloji cərəyanları, ictimai rəy və psixologiyasının müəllifin dünya­görüşü, mənəvi keyfiyyətləri və fərdi şüuruna müvafiq şəkildə bədii yaradıcılıqda əksini tapır, qəhrəmanlarının baxış prizmasından dəyərləndirilir. Bu məqamda V.Q.Belinskinin aşağıdakı fikirlərini xatırlamamaq olmur: «Şairin yaradıcılıq fəaliy­yətinin mənbəyi onun şəxsiyyətində ifadə olunan poetik ruhundadır, buna görə də, onun əsərlərinin ruhunun və xarakterinin izahını birinci növbədə şairin şəxsiyyətində axtarmaq lazımdır».

Cabbarlının yaradıcılığında onun taleyini müşayiət etmiş üç müxtəlif (çar Rusiyası, Milli müstəqillik və sovet imperiyası) tarixi dövrün siyasi, ictimai, mədəni təbəllüdatları birbaşa və ya dolayı şəkildə müxtəlif səpgilərdə öz inikasını tapmışdır. Bədii əsərlərdə qəhrəmanların taleyi və əhval ruhiyyəsinə nəzərən hər bir dövrün ictimai mədəni mənzərəsi və bu mənzərənin yazıçının mənəvi durumuna təsirini aydınlaşdırmaq mümkündür. Bu baxış bucağından dəyərləndirsək, Cabbarlının sovet quruculuğunun rəhni olan, saxta realist nikbinliyi əks etdirən xoşbəxt taleyi olan qəhrəmanlardan çox, romantik faciələrdə müəllifin bədbinliyi daha inandırıcı görünür. Antoloji vəziyyət haqqında Hegelin aşağıdakı fikirləri diqqətçəkəndir: «Zira həqiqi şair öz daxili aləmində yaşayır, bütün şəraiti öz poetik fərdiyyətinə uyğun olaraq mənimsəyir və öz daxili aləmini xarici aləmlə, onun şərtləri, tale və konfliktləri ilə necə ən müxtəlif təzahürlə qovuşdursa da, bu materialın təsvirində o həmişə ancaq öz hiss və mühakimələrinin həyatiliyinin müs­təqilliyini ifadə etmiş olur». Bu baxımdan qəhrəmanda müəllifin “mən”-inin mütləq şəkildə ifadəsini axtarmaq qeyri mümkündür. Müəllif mövcud reallıqdan çox gerçəkləşdirə bilmədiyi imkanlarından bəhs edərək, bir çox hallarda olmaq istədiyi “mən”-ini əks etdirir, bəzən isə əksinə, bədii qəhrəmanlar müəllifin daxili hiss və duyğularının bilavasitə tərənnümçüsünə çevrilir. Bu vəziyyət öz növbəsində romantik yaradıcılığın imkanlarının inkişafına, yeni formalar əldə etməsinə səbəb olurdu.

Əsasən, yaradıcılığının realist məqamları tədqiq olunan Cabbarlının insan taleyinə baxışı bütövlükdə, həssas, emosional və romantik mahiyyətə malik idi. Romantik sənətkarın lirik qəhrəmanına xas olan qiyamçı əhval-ruhiyyə, fərdi psixoloji hisslər gah taleyə, ilahi yaradana qarşı çevrilir, gah da ictimai sosial xarakter kəsb edərək nadanlara, ədalətsiz hakimlərə və mövcud sosial norma və qanunlara qarşı çıxır. Romantik qəh­rə­manın əhvalına bədbinlik çökür və onun gələcəyə baxışında, yaradıcılığında inamsızlıq baş qaldırır.

Romantiklərdə bədii lirik qəhrəman obrazlarının (rəssam, şair, bəstəkar, yeni din qurucusu – tanrı elçisi, aktyor və s.) hamısı ictimai səviyyəni üstələmiş, özlərini cəmiyyətdən təcrid etmiş, lakin ictimaiyyət üçün ən çox ürək yandıran, çalışan, mübarizə aparan şəxsiyyətlər idi. Cabbarlının bu tip qəhrəmanlarından Elxan, Oqtay, Aydın obrazları həmdə, müəllifin ümumi dünyagörüşü, sosial fəlsəfi görüşlərini öyrənmək, cəmiyyətdə baş verən sosial siyasi hadisələrə münasibətini aydınlaşdırmaq baxımından çox qiymətlidir.

Cabbarlının «Aydın» pyesində eyni adlı qəhrəman kütlə şüuruna qarşı qiyam qaldıran, cəmiyyət üzvlərini cəhalət yuxusundan ayıltmağa çalışan tipik romantik şəxsiyyət obrazıdır. Qəhrəmanın insanlara, hadisələrə, bütövlükdə, həyata baxışı romantik səciyyəli olub gənc Cabbarlının dünyaya baxışını, mənəvi hisslərini ifadə edir. Aydın kütlə şüurundakı aşağılanmanı və iradəsizliyi israrla tənqid edir. Aydının aşağıdakı fikirlərinə diqqət yetirək: «Durun zavallılar! Siz bütün yaşayışı, həyatın bütün gözəlliyini, bütün bu iztirab, bu göz yaşlarını bir qarın çörəyəmi ifadə etmək istəyirsiniz? Sonra yeyib yatmaq, yenə yemək, yenə yatmaq – sizcə həyatmıdır?».

Romantik qəhrəmanın mövcud reallıqdan, onu sıxan və mənliyini aşınmaya məruz qoyan mühitdən çıxış yolu, əslində, bu dövrü yaşayan insanların çıxış yoludur. Əslində, romantik qəhrəmanlar nə qədər irreal və təxəyyülün məhsuludurlarsa bir o qədər də real və sosial gerçəkliyin konkret tarixi hadisələrinin nəticəsi və inikasıdırlar. Bu mənada, bu dövrü yaşayan insanların, həmçinin müəllifin hansı reallıqla üzləşdiyi, mövcud gerçəklik və imkanları, idealları ilə həyatları arasındakı uçurumun keçilməzliyini anlaya və yollarından sapanları qınaq obyektinə çevirməmişdən əvvəl anlamağı öyrənirsən və bu günki, zamanınla müqayisə edərkən öz vəziyyətinə, daxili duyğularına və yaşadıqlarına aydınlıq gətirirsən… Romantik qəhrəman öz istək və saf arzularını realizə olunmamasına alışmalı, həm daxili vüqarını və mübarizlik əzmini qorumalı, həm belə bir məkanda və zamanda mənəvi bakirliyini hifz etməli, həm də digərlərinə nümunə olmalı, onların davranışlarını sövqedicilərlə yönləndirməlidirlər. Bu baxımdan qəhrəmanların «qəmli və ələmli həyatlarını» (Məhəmməd Hadi) reallıqdan təcriddə «öz xəyalları ilə uğraşdıq­larını» (Məhəmməd Hadi) realistcəsinə tənqid etməkdənsə, anlamaq, və, bəlkə də, təqdir etmək, zənnimizcə, daha uyğun olardı. Reallığın mən və səndən asılı olmadığını dərk etdikdən sonra bütün bunların baiskarı irreal qüvvəyə qarşı qiyam edən romantik bəzən nə istədiyini özü də anlamır. Bütün insanlar demək olar ki, eyni ssenariylə idarə olunan ömür yoluna malikdirlər: Hamı istəyindən və iradəsindən asılı olmayaraq doğulur, maddi tələbatlarını ödəyir, səhər işə (dərsə və ya hara isə) axşam evə qaçır, yatır, fiziki istəklərinə və onu süsləndirən psixoloji halətləri və ictimai rəyi ödəyən birisinə yar olur, sonra övlad qayğısı, qocalıq, və nəhayət dünyasını dəyişir. Bu yeknəsəklik və ümumilik əslində romantikləri bezikdirir və onlar özlərinin yaratdıqları, qanunlarını cızdıqları bir dünya arzu edirlər. Hamıdan fərqlənmək, özündə məhz özünü görmək xülyası romantiki ilahiyə pənah gətirməsini, yeganə həmfikir, sirdaş kimi ona yavuqlaşmasını əsaslandırır… Lakin, bu dostluq uzun çəkmir. Cabbarlının «Aydın» pyesindəki qəhrəmanın düşdüyü tipik vəziyyət onun bütün dünyaya, ictimai və mənəvi qadağalara, hətta romantik lirik qəhrəmanın son anda sığındığı Allaha qarşı yönəlir. Qəhrəman arzulara sipər olan adətlərə, azadlığı hüdüdlaşdıran qanunlara qiyam edir: «Adət! Qanun! Böyüklüyə çəkilmiş zəncir… Dühalar düşməni, zəkalar, iradələr qatili. Adət! Öz varlılığını görənlər, göstərmək istəyənlər heç bir adətə, qanuna baş əyməməlidirlər. Məni ancaq arzularım idarə edir. İnsan arzusu qarşısında heç bir şey durmamalıdır. Budur mənim prinsipim! Mən bütün qanunları, bütün adətləri ayaq altına atıb qara torpaqlar kimi tapdalıyıram!». Sonra qəhrəman onu bu hala salan, psixoloji durumuna təsir edən əsas səbəbi açıqlayır. Məlum olur ki qəhrəmanı həm də onun inikas etdirdiyi müəllifi allahdan, dindən döndərən, mənəvi və hətta fiziki intihara sövq edən bu səbəb çox kiçik lakin böyük işlərə qadir metaldır. «İnanmıram heç bir şeyə: Allaha da, imamlara da! Quran, kitab hamısı yalandır. Hakim bir qüvvə varsa o da altundur Hamı ona tapınır. Hamı ona pərəstiş edir!».

Romantik sənətkarların özlərinin prototipləri kimi yaranan lirik-romantik qəhrəmanlar sənətkarın fərdi-psixoloji hisslərinin, əhval-ruhiyyəsinin, arzularının, siyasi görüşlərinin ifadəçisi kimi çıxış edirlər. Bu romantik, lirik qəhrəmanlar mənəvi inkişaf səviyyəsinə, ümummədəni dünyagörüşünə görə yaşadıqları dövrü qabaqlasalar da, onunla ayaqlaşmağa vadar edildiklərindən qiyamçı əhval-ruhiyyəli olurlar, fərdi şüur ictimai təfəkkürün, kütlə şüurunun səviyyəsindən yuxarıda dayandığı üçün mövcud cəmiyyət, kütlə tərəfindən anlaşılmır, təklənir, bədbinləşir, lakin mübarizliyini itirmirlər. «Bütün bəşəriyyətə qarşı, bütün adətlərə, qanunlara qarşı…Bütün kainata, aya, günəşə, ulduzlara, hətta tanrının özünə, bu mənəvi jandarmaya qarşı üsyan qaldırılmalıdır. Yer üzərində hakim, məhkum, zalım, məzlum kəlmələri durduqca bəşəriyyət bir gülər üz görə bilməz».

Azərbaycan romantiklərindən, Hüseyn Cavid, Məhəmməd Hadi və Cəfər Cabbarlı yaradıcılığında insan taleyi rəngarəngliyi, mürəkkəbliyi və fəlsəfi məqamların zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Onların romantik qəhrəmanları yaşadıqları sosial gerçəklik və tale ilə mübarizələrində fəlsəfi münasibətləri və filosofluqları ilə seçilirlər. Hüseyn Cavidin bütün tarixi və lirik qəhrəmanları, Məhəmməd Hadinin lirik – məni, Cəfər Cabbarlının Aydın, Oqtay, Elxan, Gültəkin obrazları sosial gerçəkliyə müəlliflərinin münasibətini əks etdirmə baxımından diqqətçəkəndirlər. Müəllifin özünüifadə aktı lirik ədəbi qəhrəmanda labüd olmasa da, gözləniləndir. Bu baxımdan romantik yazarların bədii qəhrəmanları keçirdikləri hisslərin təsviri baxımından nə qədər özünəməxsusdurlarsa, bir o qədər oxşar və ümumidirlər. Cabbarlının romantik arzularının ifadəçisi olan lirik mən-i «öz xütbəsində oturub xəyalı ilə uğraşan» Hadi qəhrəmanlarından və onu qəbul etməyən kütləni tərk edərək göylərə pənah aparan Cavid qəhrəmanlarından fərqli olaraq daha dözümlüdürlər. Oqtay Eloğlu mübarizəsinin məramını təkidlə anladır: «Mən bir mübarizəm, cəbhəm bu! Yolum, görürəm, çox ağır. Fəqət mən bu dərin uçurumları keçəcək, keçilməz dağları, sıldırım qayaları çeynəyib parçalayacaq və bu keşməkeşlər arasında alınmış bu rəngarəng həyatın tanrısı olacağam».

Romantik sənətkarların özlərinin təcəssümünə çevrilən qəhrəmanları sosial ziddiyyətlər zəminində “yaşamaq uğrunda“ mübarizə apararaq, bu yolda mənəviyyatını qurban verməyə hazır olan sosial kütlə daxilində təklənir, o, bütün eybəcərliklərə, zülmə, ədalətsizliyə qarşı tək mübarizə aparır. Bu səbəbdən romantik qəhrəmanların əksəriyyəti topluma münasibətdə əsəbi və küskün olurlar. Cabbarlının Oqtay obrazı məhz bu məqamlara görə, onu əhatə edən obyektiv gerçəklik həqiqətlərini, saxta zahiri cəlbedici həyat kimi qavrayaraq onu qəbul etmək istəmir. Obyektiv həqiqətlərin subyektiv dəyərləndirilmədə həlli reallığa adekvat olmaya bilər. Lakin, ədəbi qəhrəman ideal dünya haqqındakı arzularını hər şeydən üstün götürərək, romantik utopiyasını görünən aləmə qarşı qoyur. «Bütün həyatını süni görünüşlərlə keçirən, varlığı məchul bəşəriyyət! Nə istəyirsiniz bu sünilikdən? …Elə bir həyat qurulmalıdır ki, orda hər söz bir qanun, hər şey bir həqiqət olsun. Hər şey göründüyü kimi deyil, olduğu kimi görünsün. Dünya qaran­lıqdır, qoy qaranlıq görünsün!».

Cabbarlının romantik qəhrəmanları müəllifin daxili arzuları və məqsədlərinə müvafiqləşir, daxili tərəddüdlərinin qəhrəmanlarının taleyinə sirayəti sezilir.

Romantik ədəbiyyatda lirik Mən obrazı «ideal mən», «real mən» və «sosial mən»- in birlikdə istək və arzularını əks etdirir, bəzən isə onların bir-biri ilə qarşıdurmasını ehtiva edir. İnsanın real mən-i ilə sosial mən-i arasındakı ziddiyyətlər sosial gerçəkliyin təsiri ilə baş verir. İctimai münasibətlərin mənimsənilməsi zəminində şəxsiyyətin sosial mən-i mühüm məziyyətlər kəsb edir. İctimai proseslərin subyektinə çevrilən şəxsiyyət ətrafına fəal dəyişdirici münasibət göstərir, şüurlu fəaliyyət subyektinə çevrilir, Mənlik şüuru şəxsiyyətin digərlərinə münasibəti, sosial yönəlişləri, özünə verdiyi qiymətdə, iddia səviyyəsində üzə çıxır. Lirik qəhrəmanın tərbiyə edilməsində sosial amillər aparıcı rol oynayır. Bir-biri ilə qarşılıqlı şərtlənən sosial amillər içərisində konkret tarixi şərait, ictimai siyasi münasibətlər romantik qəhrəmanın həyata baxışını formalaşdırır. Müəllifin qəhrəmanı gələcək xülyalarını öz ümidgahına çevirərək yaşama stimulu arayır. Amma romantik qəhrəman üçün gələcək nə qədər parlaq və işıqlıdırsa, bir o qədər də müəmmalı və ümidsizdir. Gələcəyin müəmması onun real gerçəklikdən təcrid olunması, idealın mücərrədliyi ilə bağlıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən bəzən gözləmələr özünü doğrultmaya, ümidlər puça uğraya bilir. «Vəfalı Səriyyə»də qəhrəmanın mütəəssirliyi buna misaldır: «Amma heyhat! Ey dövrani-zalım! Ey taleyi-bivəfa! Bumu illər ilə intizarı olduğum istiqbal? Bumu illər ilə həsrət çəkdiyim səadət! Beləmi günləri mən xəyalımda bəslə­yirdim?».

Cabbarlının fikrincə cəmiyyət üçün əsas meyar insan və insani dəyərlər olmalıdır. O, ümumbəşəri əxlaqi ideallara şübhə və inamını bədii obrazlarda inkişaf etdirərək pozitiv həllinə cəhd edir. Cəmiyyətin sosial-mənəvi tələbatlarını motivləşdirən dəyərlər və hədəflər məcmusunun təməlində insana məhəbbət və ümumbəşəri sevgi idealı durur. Bunun müqabilində milli və dini ayrı-seçkilik və fərqlər rasional düşüncəyə malik insanlar tərəfindən rədd edilmişdir. Azərbaycan romantizmində Cabbarlı qəhrəmanları daha «hübbülbəşər» (Məhəmməd Hadi) xarakterə malikdir. Cabbarlıya görə, insan üçün din, irq, milliyyət, cinsiyyət və s. mənsubiyyətindən əvvəl ilk göstərici insaniyyətdir. O, qəhrəmanının dilindən bunu belə ifadə edir: «Mən xüsusi bilmərəm. Məzlum hansı millətdən olursa olsun, məzlumdur. Ona kömək edilməlidir». Ədib romantik fəlsəfi görüşlərində insan üçün din məfhumunun hüdudlarını «ləğv» etməyə çalışır. «Siz ey min-min qəbilələrə, millətlərə, irqlərə ayrılmış məzlum bəşəriyyət» deyərək qəhrəmanının timsalında insanlığın bir-birinə qarşı mübarizəsinin mahiyyətini dərk etməyə çalışaraq, dini təfriqəçiliyin mənasızlığı və lüzumsuzluğunu qəbul edir. Qəhrəmanın romantik qiyamı dini siyasi məqsədlərini realizə edilməsi üçün ən əlverişli vasitəyə çevirmiş missionerlərlə yanaşı dinin yaradıcısına qarşı yönəlir. Zahirən mömin cəmiyyətin tapındığı, pərəstiş etdiyi Allaha inamın əsasında mənəvi tərəflərdən çox maddi amillərin olduğunu yəqinləşdirən, inanc və ibadətlərin səmimiliyinə inamını itirən qəhrəmanın allahdan üz döndərməsi, bu mənada, anlaşılandır. Məhz bu məqamlara görə Cabbarlı qəhrəmanı Elxanın şəxsində Allahdan üz döndərir. «Get, məni asacaq din naşirlərinə söylə ki, mən deyirəm: yoxdur Allah, yoxdur Allah! Bu dinlərin hamısı güclülərin mizrağını daldalamaq, bu Allahü-Əkbərlər, bu gurultulu canlar gücsüzlərin iniltilərini, fəryadlarını ötmək, boğmaq, susdurmaq üçündür».

Qeyd etmək lazımdır ki, Romantizm cərəyanında Allah və din anlayışına münasibət birmənalı olmamışdır. Bir çox hallarda romantik ədəbiyyatda teizm və ateizm arasındakı həddi müəyyən etmək qeyri mümkün olur. Praqmatizmə görə, Allah ona görə mövcuddur ki, biz ona inanırıq. Kantın fikrincə, biz Allaha ona görə inanırıq ki, bunu bizim əxlaqımız tələb edir. Nitsşe qeyd edirdi ki, Allah ideyası insanların xeyrinədir. Bu mənada Allah olmasaydı belə, onu uydurmaq lazım gələcəkdi.

Ümumiyyətlə, tədqiqatçılar dinin dərin köklərə malik olub qanunauyğun hadisə kimi meydana çıxdığını qeyd edirlər. Bu köklər ilk növbədə insanın təbiətində və psixologiyasındadır. Çünki intellektinin və qabiliyyətinin inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq hər bir insanın nəinki anlamaq, dərk etmək, həm də sadəcə inanmaq tələbatı var.

Dinin yaranmasının qneseoloji (idrakı) əsasları rasional biliyin dərk edə bilmədiyi hadisələr zamanı dərinləşir. Dünya insana sonsuz mürəkkəb hadisələri ilə insan idrakına sirr və möcüzə kimi görünür. Bu səbəbdən yalnız zəkaya arxalanaraq onları açmaq, inamla verilənləri iqrar, və yaxud inkar etmək insana müyəssər olmayıb. Psixoloqlar göstərirlər ki, «fövqəltəbii məsələlər insanı ağılsızlaşdırır», o, özünü həlledilməz məsələlər qarşısında gücsüz sayır.

Dinin səbəbləri sosial sahədə də üzə çıxır, belə ki, cəmiyyətdə həmişə bərabərsizlik, ədalətsizlik hökm sürüb və insanlar bütün cəhd və arzularına baxmayaraq onları aradan qaldıra bilməmişdilər. Ədalətsizlik hissi və dünyanın natamam olması, ölümdən sonrakı həyat haqqında fikirlərin yaranmasına səbəb oldu. Real həyatın problemləri və çətinliklərilə mübarizədə dəstək tapa bilməyən insanlar o biri dünyaya müraciət edir və ümidlərini fövqəltəbii qüvvələrə bağlayırlar. Bütün bunlara inanaraq insan təsəlli tapır və son nəticədə taleyinə boyun əyir.

Nəhayət, dinlə siyasət arasında mühüm və dəyişməz əlaqə vardır. Müxtəlif siyasi qüvvələr bir qayda olaraq, öz məqsədləri üçün birbaşa və ya dolayı yolla dindən istifadə edir, onun cəmiyyətdəki rolunu və təsirini möhkəmləndirir.

«Od gəlini» pyesində Elxan dinin məhz siyasi əsaslarını, hakim dairələrin siyasi vasitə kimi dindən sui-istifadə etməsini tənqid atəşinə tutur. O, sui-qəsdlər və imperialist maraqlarını din pərdəsinə bürüməyin əleyhinədir. «Qoy hər kəs özü öz yaşayışının tanrısı olsun. Artıq yetişməzmi? Din adına törətdiyiniz bu qədər qırğınlar, tökdüyünüz bu qədər qanlar yetməzmi? Neçin insanlığı bir-birindən ayırıb bir-birinə çeynədirsiniz? … Mən bu gün bütün istilalara, müharibələrə, qırğınlara əsirliyə, köləliyə, cəbrə, istibdada, altunlara, hökumətlərə, qanunlara, dinlərə, allahlara bütün əski varlığa qarşı üsyan bayrağı qaldırıram». Cabbarlı insanların dinlərə parçalanmasının səbəbini qəhrəmanın simasında araşdırmağa cəhd edir.

Cabbarlıda olduğu kimi Melvill yaradıcılığında da dinə bu tip yanaşmalar sürəkli nəzərə çarpan məqamlardandır. Analoji olaraq, Melvill insanın dinə bağlılığının məqsədliliyini açır. «Mobi Dik» -də «Allaha inan, özün isə yanılma» çağırışında müəllif insanın allaha inamının qneseoloji, psixoloji, ideoloji və sosial köklərinin fəlsəfi təhlilini personajlarının dili ilə onların həyat hekayələrindən gətirilmiş nümunələrlə verməyə cəhd edir. Belə personajlardan olan, «Mobi Dik»in əsas qəhrəmanlarından biri Bibliyanı demək olar ki, əzbər bilən, bütün vəziyyətlərə dair ondan sitatlar gətirən qoca dindar Vildada görə, «Din bir şeydir, bizim real dünyamız başqa şey. Real dünya dividentlər ödəyir» Bibliyanı daim üstündə gəzdirən, Əhdi - ətiqin ehkamlarından sitat gətirərək matrosları əldən düşənə qədər işlədən qoca Vildadın itaət etdiyi din özü üçün deyil, təbəələr üçün ibrətamizdir. Bibliyadan «İnam olan yerdə özünüzə qızıl yığmayın» kəlamını xatırladan, xəsis qoca, bundan sonra matroslara çox az qənimətlə kifayətlənməyi tövsiyə edir. Lakin bu kəlamı özünə şamil etmədiyi aydınlaşır. Demək, din təkcə inam mənbəyi, təsəlli istinadgahı olmaqla bahəm özünəaldanışdır.

Cabbarlı yaradıcılığında Milli tarixi qəhrəmanların prototipləri romantikləşdirilir, və müəllifin ideoloji düşüncələrinin ifadəsi üçün əlverişli obraza çevrilir. Müəllifin «Od gəlini» əsərində Milli tarixi qəhrəman Babəkin obrazı kimi yaratdığı Elxan yadelli işğalçıların dini yaymaq pərdəsi altında vətənində törətdiyi özbaşınalıqları təbəə psixologiyasına xas səbirlə qəbul edə bilməzdi. O, (burada Elxan nəzərdə tutulur. - N.Aslanova) ərəblərin dini pərdə altında, əslində, İslamdan sui-istifadə edərək işğalçılıq məqsədlərinin həyata keçirilməsinə qarşı haqq mübarizəsi aparırdı. «Mən üzümə bir din qalxanı çəkib cahangirlərin cəlladlığını qəbul edə bilmirəm» Babək – Elxanın mübarizəsi milli varlıq, vətən və azadlıq uğrunda idi. Vətənpərvər qəhrəman üçün bu ali hədəf ümmət məfhumundan yüksəkdə dayanır və dini inancın milli varlıq və heysiyyatı üstələməsinə yol verə bilməzdi.

Yeri gəlmişkən, təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, milli tariximizdə müstəsna yeri olan Babək şəxsiyyətinə münasibət müasir dövrümüzdə birmənalı deyildir. Bəziləri «islam dininə» qarşı mübarizəsini əsas götürərək onun milli qəhrəman kimi şanına xələl gətirirlər. Cavanşiri alban (və ya qeyri azərbaycanlı), şah İsmayıl Xətaini sünni-şiə təfriqəçisi, Koroğlunu mif və ya türk feodallarına qarşı mübarizə aparan kürd oğlu … kimi təqdim etsək ... bugünkü milli mübarizəmizdə kimlərdən və necə örnək almalıyıq. Bu baxımdan, tarixi soykökə münasibətdə Cavid, Cabbarlı və eləcə də, əksər romantiklərin təəssübkeşlik hissi, xalq ruhunu, keçmiş irsi bədii, fəlsəfi tədqiqat obyektinə çevirmək cəhdi təqdirəlayiqdir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Cabbarlı C. Seçilmiş əsərləri, 4 cilddə; I c, 2005, 328 s, II c, 2005, 288 s, III c, 2005, 286 s. IV c, 2005, 385.

  2. B.Q.Belinski. Seçilmiş əsərləri, B., 1979,

  3. Гегель, Эстетика, Т-3, М., Искусство, 1971, стр-499.

SUMMARY

J.Jabbarli’s creative activity reflects political, social, cultural problems of 3 different historical periods (Tsar Russia, National Independence and Soviet Empire) accompanying directly and indirectly in different styles.

The prominent Azerbaijanian romantics H.Javid, M.Hadi and J.Jabbarlı literary activities draw attention by the human fortune with its variety, complexity and the abundance of the philosophical details. Their romantic heroes are varied by the social reality they lived and at the struggles with the destiny, their philosophical attitudes and philosophies.

Jabbarli’s romantic heroes adapt to the author’s internal (moral) dreams and aims. It is also noticed that his internal hesitations penetrate into his heroes’ destiny.

Lyrical “I” character reflects “ideal-I”, “real-I” and “social-I” ’s together willings and dreams, sometimes here includes their contradictions with each other.

The contradictions between human’s “real-I” and “social-I” occur by the influence of the social reality.

In this way the concrete historical situation, social, political attitudes formulate the human’s outlook to the world.

Note that the lyrical – I who is the expressor J.Jabbarli’s romantic dreams is more patient than M.Hadi and H.Javid’s heroes.

РЕЗЮМЕ

В творчестве и судьбе Джафара Джаббарлы прямо или посредственно произошли изменения в тот исторический период общественно- историчес­кой и культурной жизни страны, которые сопровождались тремя разными изменениями (царская Россия, национальная независимость и советская империя). Тема человеческой судьбы в творчестве азербайджанских роман­тиков Гусейна Джавида, Магомеда Гади и Джафара Джаббарлы привлекает своё внимание многокрасочной сложностью и философским богатством. Их романтические герои отличаются философским отношением к социально-реальной действительности. Романтические мечты героев Джаббарлы и внутренняя мечта и цель самого автора осуществляются, его внутренние сомнения охотно передаются другим.

Автор статьи указывает, что взаимосвязанные друг с другом соци­альные факторы в конкретно исторических, общественно-политических условиях формирует мировоззрение романтических героев.

Ахундова Алла

ОРАНТА НАХИЧЕВАНСКАЯ

Одним из самых древних и, тем не менее, самых современных иконно­графических образов Богоматери является Оранта. Принято считать, что Оранта происходит от латинского слова Oranis «молящийся», что образ этот имел корни в раннехристианском храмовом искусстве, и что сформировался он в Средние века. Оранта получила распространение на иконах и в живописи Византии и Древней Руси в IX-XIII веках.

Богоматерь Оранта изображалась в рост с поднятыми до уровня лица руками и повернутыми от себя ладонями.

Имя Оранты – Богоматери ежедневно и неоднократно произносится с телеэкранов современной Украины с уверением, что она, Оранта, молится за всех украинцев и всю Украину. Символика украинской Оранты – три крестоцветных узора на гербе и на других государственных символах этой страны.

А вот изображение нашей Оранты, скопированное мной из первого тома «Мифологии тюрков» - изданного в 1989 году в Анкаре типографией Тюркского исторического общества. (картинка № 1).

Это изображение женщины-богини с поднятыми руками, в которых два крестовидных виноградных трилистника, привязанных к стволу. Кому-то оно покажется, из-за обнаженного тела, не имеющим отношения к христианству, даже раннему… Но это было бы ошибкой. Обнаженное женское тело с подчеркнуто материнской грудью на фоне орла и Оранта? Да! Это Оранта – Ананур! Матерь света. Святая мать. И само это изоб­ражение имеет прямое отношение к городу Анкара, который в священных Четьях-минеях, житиях святых, назывался Анкура или Анкира, и не исключено, что это герб древней Анкары. А коврик с изображением города и парящим над ним орлом назывался, да и сейчас называется «орлец». Такой «орлец» подстилается под ноги архиерею в тех местах, где он останавливается во время богослужения.

И вообще образ Орла – это первохристианский символ Бога, озира­ющего с высоты небес своим зорким оком всю земную жизнь людей. Вспомним Древний Египет с его орлом, несущим в лапах иероглиф мира и покоя (жизни и смерти).

А тот факт, Анкара, Анкура, Анкира–была центром первохристианских, первоапостольских общин, и называлась Галатейской, подтверждается не только сохранившимися, слава Богу, на территории современной Турции, храмами, но и текстами священного писания («Послание апостола Павла к галатам») и литографическим снимком второго листа рукописи пандекта (греч. словарь, энциклопедия, букв. «собрание всего») монаха Антиоха, который я предлагаю обозреть. Там четко прописано церковно-славянским пись­мом «монастырь Атталины, града Анкуры Галатийского) (картинка № 2).

Четьи-минеи неоднократно называют древнюю Анкару и Каппадокию исходной точкой для святой равноапостольной Нины, крестившей Иберию (Грузию), где традиция Оранты сохранилась. (картинка № 3)Житие крестившего Армению священномученика Григория (Парфянина), объеди­нено с житием римских монахинь Рипсимии и Гайании, а с ними 37 дев, замученных и истерзанных царем Тирдатом. Сбежавшие из Рима христианки Рипсимия и Гайания, по текстам житий, работали, жили и прятались в одном винограднике со Святой Ниной, да и тот священный крест, врученный Святой Нине самой Божьей Матерью, был сделан из двух прутиков виноградной лозы, перевитых прядью собственных волос Нины, решившей идти именно в Иберию, так как это был удел Богородицы, который она не успела посетить и поручила это Нине.

Тема виноградной лозы, креста из виноградной лозы или листьев, виноградных гроздей, часто повторяющаяся в орнаментах крестовых камней албанских храмов, очень важна для нас.

Одна, наша нахичеванская Оранта официально датируется первым веком, другая – третьим (картинки № 4-5).

…Мне было семь лет, когда я впервые увидела этот храм. Он и тогда уже был разрушен, но не так, как сейчас… Была цела еще противоположная стена, по которой мы, дети, лазали, находили в стенах гладко отполи­рованные углубления, по форме напоминающие или полые сферы, или кув­ши­ны, в которых, как сказывают, хранились сокровища.

Старики говорили, что храм разграблен и разрушен не менее тысячи лет назад. Однако люди приходили – кто в поисках все тех же земных сокровищ, а кто в поисках надежды и веры.

Много лет спустя я узнала, что пустые кувшины огромных размеров замуровывали в угловую кладку стен, чтобы усилить акустический эффект при песнопениях и молитвах…

Фитили обгоревших светильников сюда приносили люди. Чаще женщины, конечно. Им всегда есть о чем попросить, как и тогда, когда я впервые увидела этот храм. Тогда только-только кончилась война, и многие просили о воскрешении погибших, о возвращении пропавших без вести, об исцелении искалеченных, о скорейшем заживлении ран… Кто жаловался на бесплодное чрево, а кто просил о пресечении изобилия его… Кормить то детей было некому и нечем.

Именно тогда, в 1946 году, над воротами находился каменный барельеф, изображавший могучее дерево и двух стоявших справа и слева от дерева женщин. У одной из них в руках был крест, другая держала в руках книгу. Обе женщины с открытыми лицами, но в покрывалах.

Этот барельеф, венчавший архитрав надвратного камня с тремя крестами, был совершенно целым, словно ни время, ни люди не могли его разрушить.

Видела я этот барельеф и позже, уже в пятидесятых годах. Посещавшие этот храм мусульманки, жительницы деревни Кюкю, подходя к воротам, целовали надвратный камень с крестами, входили во двор, трижды обходили вокруг отверстой то ли могилы, то ли алтаря, зажигали фитили и подходили к глубокой закопченной нише, и, подобрав камешки, начинали как бы втирать их в стену. На отвесной, совершенно ровной стене некоторые камушки оставались, как приклеенные. И это означало, что загаданное вами желание исполнится…

Тогда, в сороковых и пятидесятых, весь двор храма был заставлен и устлан десятками совершенно целых хачдашей – крестовых камней.

Это был удивительный храм, а самое удивительное, что в это христианское святилище приходили люди другой веры, и, выходя из ворот храма, выходили попятную, дабы не осквернить неподобающей позой или жестом святого места, как выходят и сегодня из церквей христиане. Посещали этот храм и жители других деревень Верхнего и Нижнего Ремешина, в окрестностях которого я видела немало каменных крестов разной формы. Приезжали из Шахбуза, Норашена и Нахичевани.

Через эту деревню Кюки шла дорога в Грузию, и я видела своими глазами и караваны, которые шли через деревню мимо этого храма к загадочному озеру Ганлы-Гель, куда однажды отвезли и меня. Видела я и настоящих дервишей, совершавших свои странствия, когда их принимали в доме моего деда Мир-Насира, слушала их экстатические песнопения, тогда для меня малопонятные.

Этот храм жители называли «пир», «Газар-Вянк», а одна древняя старушонка в споре с молодыми женщинами при мне назвала это святилище Ананур, и кивала при этом именно на барельеф, где были изображены у могучего дерева две святые женщины.

Подтверждением того факта, что на барельефе надвратного камня были изображены святые женщины в покрывалах –чаршабах, как их называли, оказался и рассказ Рухкюль Мамедовой, опубликованный в книге «Азербайджан мифоложи мэтнэлери» (Азербайджанские мифологические тексты), изданной в Баку в 1988 году издательством «Элм», Академией наук Азербайджанской ССР, Институтом литературы им Низами, текстовой номер 220, стр. 119-120. Вот его русский перевод:

«Говорят, в старинные года в Норашене у одной женщины детей не было. Вот она и дала обет у святилища Вянк, что возле деревни Кюкю, что если будет у нее ребенок, забеременеет она, то и разожжет она огонь там. Вот эта женщина, с этим-то обещанием, прихватив с собой пустую колыбельку, пришла в святилище Вянк. В колыбель вместо ребенка камень положила, да и принялась качать. Всю ночь качала она одной рукой колыбель, да и задремала. И видит во сне, женщина в черном покрывале подзывает ее и говорит:

- Дочь моя, зачем ты здесь?

Женщина отвечает, не беременею я, детей нет, потому и пришла.

А та, что в черном покрывале, и говорит:

- Не горюй отныне. Суждено тебе будет. Ступай, дам я тебе дитя.

Вздрогнула женщина, проснулась. Озирается, а никого не видно. Прихватила с собой колыбель с камнем, и той же ночью вернулась она домой.

И сказывают, что в тот же день женщина эта забеременела, и в положенный срок, по сказанному, родила дитя».

В рассказе Рухкюль Мамедовой, записанной фольклористами Академии наук, указан точный адрес храма. Но называется он Вянг – что значит «храм», и «пир», что значит «огнище». И в этом нет ничего странного. Ибо первые христианские храмы возводились на месте древних зороастрийских священных огнищ. Поэтому бесплодная женщина обещает зажечь огонь, если ее молитва будет услышана. А в сновидении она видит не ангелов, не дэвов, а женщину в черном покрывале, изображение которой как хранительницы и владелицы этого священного места бедняжка могда видеть только на барельефе. Опущены ев ее рассказе кресты и слово Газар оставим на совести или самой рассказчицы, или записывавших, или редакторов, учитывая время выхода книги, 1988-й год.

А теперь я предлагаю прочитать несколько цитат из жития святой равноапостольной Нины – все, что известно о святом кресте из виноградных лоз, который вручила Нине сама Матерь Божия.

«До 458 года от Р.Х. крест святой Нины хранился во Мцхетском соборном храме. Потом же, во время гонений на христиан, которые учинили огнепоклонники, крест был взят из Мцхета неким монахом Андреем и был перенесен в область Тарон (Тарон сегодня находится на территории Турции, у озера Ван, там действительно есть христианский монастырь, но нет Газар-Вянк), бывшей тогда единоверной с Грузией, и первое время хранился в церкви святых апостолов, которая называлась Газар-Вянк...

Отсюда, вследствие гонений персов, от вражеских поруганий крест святой Нины много раз был укрываем в горах или в храме Святой Троицы, который стоит на горе Казбек, или в крепости Ананур в старинном храме Божией Матери (Ананур существует и сегодня в Грузии).

В 1749 году Роман, митрополит грузинский, уходя из Грузии в Россию, тайно взял крест Нины и вручил его царевичу Бакару Вахтанговичу, находившемуся тогда в Москве. И еще лет пять крест этот хранился в селе Лысково Нижегородской губернии, в имении князей грузинских, потомков царя Вахтанга, переселившихся в Россию в 1724 году.

Князь Георгий Александрович, внук Бакара, в 1801 году поднес крест святой Нины императору Александру Павловичу, который благоизволил тотчас же эту святыню возвратить Грузии. С тех пор этот символ апостольских трудов святой Нины хранится в Тифлисском Сионском Соборе».

Если у кого то могут возникнуть сомнения в том, что название храма в деревне Кюки Газар Вянк просто совпадение с другим одноименным храмом, то не оставляет никакого сомнения тот факт, что все хачдаши этого храма, включая собственно и архитрав, - с тремя крестами, посвящены Святой Троице, и на каждом из этих камней присутствует образ Божьей Матери –Оранты. Это или целиком фигура женщины с поднятыми руками, в коих два креста, или две руки с крестами, обращенными к срединному кресту, и виноградный орнамент только подтверждает связь этого храма с житием святой равноапостольной Нины.

Но что же в этом случае означало изображенное на барельефе между двумя женщинами дерево? Судя по рисунку, каким его запомнили все жители Кюки, и посетители из других мест, и я сама, это был могучий кедр. С этим деревом связана весьма интересная история про хитон Христа, который был после распятия куплен у римского воина и спрятан под могучим кедром в Мцхета. После долгих скитаний хитон попал к персидскому шаху Аббасу, который, в свою очередь, подарил его русскому царю Михаилу Романову. Но это выходит за пределы заявленной темы.

… Последний раз я видела этот храм в 1990 году, в декабре. К сожалению, я опоздала ровно на месяц. В ноябре 1990 года в Кюки беспрепятственно приехали на грузовиках граждане Армении и вывезли из Вянга и надвратный камень с ключевым барельефом, и восемьдесят хачдашей с Орантой. Местные жители приняли их приезд за вторжение и побоялись нос из дома высунуть. Никто не заступился за храм, в который 1600 лет ходили их предки.

Когда я в декабре в Шахбузе обратилась к местным властям с вопросом, как это могло произойти, они только развели руками. И пожаловались на то, что местные горе- кладоискатели распилили двух каменных баранов, родовой фетиш племен Аг-Коюнлу. Ни одной фотографии еще месяц назад стоявших во дворе хачдашей, ни ключевого надвратного камня с барельефом. Ни одной фотографии этого храма не было и в Нахичеванском музее. Почти шепотом мне объяснили, что смотрительницей этого храма была какая-то девочка-десятиклассница, которую зачислили на эту должность, столь малооплачиваемую, что даже постеснялись назвать сумму. Поговорив с юной смотрительницей, я узнала, что она никогда не была в храме и ни разу его не видела.

Поверьте, рассказывая все это, я испытываю физическую боль. Но где же еще, если не здесь, в Славянском Университете, с кем, если не с вами могу я поделиться скорбными своими исследованиями.

Я уверена, что украденный надвратный камень с барельефом и те восемьдесят хачдашей с Орантой сейчас находятся в Армении, скорее всего, в Эчмиадзине, где их демонстрируют иностранным ученым гостям как реликвии самой древней армянской церкви, о которой у Александра Анненского, опиравшегося на собственно армянские исторические источ­ники, в его книге «История Армянской церкви» сказано следующее:

«Неизвестно, как долго здесь продержалось христианство, несомненно одно – к IV веку во всей Армении не было известно ни одной христианской общины, ни одного епископа».

На мой запрос, отправленный на сайт Эчмиадзина о том, существует ли в армянской иконографии образ Божьей Матери – Оранты был получен ответ:

«Oranta is an element of orthodox iconography that is not used in the Armenian Church. (Оранта – элемент православной иконографии, который не используется в Армянской церкви)».

Значит, прав был Александр Анненский, говоря о серьезных отличиях армянской церкви от греческой и других восточно - христианских церквей, из-за чего ее даже подозревали в неправославии. Но возникает вопрос – зачем армянам нахичеванская Оранта, если они даже не скрывают того, что она неприемлема в их иконографической традиции?

В то время как монастыри и храмы Кавказской Албании чаще всего строились во имя Богородицы Ананур, что было продолжение древнего почи­тания женщины, хранительницы очага, и созвучно теме рождения младенца, и таких храмов, таких крестов с Орантой было великое множество. Они повсеместно встречаются в албанской храмовой архитектуре, как обладающие силой помогать бездетным обрести наследника.

Отказ от сохранения албанских первохристианских храмов на терри­тории современного Азербайджана – это отказ от своей собственной, древней истории, отказ от пятисот лет истории страны до принятия ислама. Это отказ от таких древних городов, как Габала, Шеки, Нахичевань, других столиц и культурных центров Кавказкой Албании. Это отказ от целого тысячелетия своей истории.

Не следует забывать, что в 1836 году все храмы Албанской автокефальной церкви, были переданы Армянской церкви, и это я считаю роковой, трагической ошибкой. Именно с той поры началось бесконтрольное присвоение древних храмов, возведение новых с использованием албанских хачдашей – без всякого религиозного смысла, а только потому, что тот или иной хачдаш подходил по размеру или форме.

Армянское письмо, изобретенное Месропом Маштоцем в начале пятого века нашей эры и основанное на северо-арамейской буквице, стало появляться на албанских хачдашах 3-4 века.

Сегодня, в ответ на эту фальсификацию, на руинах все тех же албан­ских храмов и возведенных из их древних камней поздних армянских, стали появляться граффити уже наших варваров мусульман, выбивающих на камнях полумесяц и звезды.

Страсть оставлять письменные свидетельства своего пребывания родилась не сегодня. Достаточно взглянуть на колоссы Мемнона в Египте, на которых выбиты письмена вавилонских и греческих царей, римских императоров и туристов многих тысячелетий.

Солдаты наполеоновской армии использовали в качестве мишеней для пальбы из ружей и пушек величайшую загадку земной цивилизации –Сфинкса.

И сегодня грабят музеи древнейшей культуры Ирака и расстреливают изваяния Будды в Афганистане. В восьмидесятых годах я видела своими глазами, как на руинах древней Пальмиры в Сирии с одной стороны, археологи смахивают песчинки кисточкой, а с другой местные грабители выносят статуэтки и золотые украшения, и, когда ученые с благоговением входят, наконец, в раскопанную гробницу, их встречают поваленные и расколотые изваяния с отбитыми носами. Днем вы любуетесь на храня­щуюся под музейным замком статуэтку пальмирской богини, а вечером можно купить точно такую же статуэтку из нефрита на базаре.

Большинство сокровищ Египта мы сейчас можем увидеть в музеях Берлина, Лондона и Парижа, а всякий артефакт, теряя место своего искон­ного назначения, разрывает осмысленную связь предмета с культом, временем, языком и народом.

(Демонстрация фильма и фото)

В 2006 году храм, который вы увидели на экране и фотографиях, был стерт с лица земли по приказу местного нахичеванского Герострата Васифа Талыбова.

Это была его патриотическая месть за уничтожение мечетей в Ереване и на оккупированных территориях. Уничтожен, быть может, самый древний храм первохристиан.

То, чего не сделали века, то, чего не сделали даже заезжие грабители из Армении, сделал местный князек.

А ведь на опорных колоннах Бадамлинского храма Богородицы – если и его не разрушили – барельеф фамильного знака династии Джаванширов – львенок, оборвавший держащую его на привязи веревку.

А пеликан, клюющий змею – значение этого барельефа еще предстоит прочитать…

И, наконец, самый изумительный камень, вставленный в барабан купола с образом святого.

Какого? И когда был высечен этот образ?

Пользуясь возможностью выступить перед столь высоким, серьезным ученым собранием, обращаюсь ко всем, кому дорога историческая память азербайджанцев с просьбой поддержать обращение к президенту Ильхаму Гейдаровичу Алиеву, к первой леди Азербайджана Мехрибан-ханум Алиевой, к Правительству Республики, к Академии Наук Азербайджана.

Суть этого обращения – указ о надлежащей охране сохранившихся первохристианских храмов, о консервации руин, о недопущении разворовывания, вывоза и продажи реликвий, о привлечении историков и археологов к строгой инвентаризации того, что сохранилось. О необхо­димости создания кино и фото архива абсолютно всех уцелевших святилищ и храмов, вне зависимости от того, армянские они или албанские. Об экстренном создании научно-общественной комиссии, полномочной выполнить все поставленные задачи и проследить, как будут исполняться эти задачи.

Разрушение храмов Кавказской Албании нужно немедленно запретить, как преступление перед народом. Надеюсь, наш голос будет услышан.

Кто-то скажет, что проблема разрушаемых и разрушенных храмов Кавказской Албании не актуальна сейчас для Азербайджана. Если ничего не делать сегодня, завтра эта проблема и в самом деле станет не актуальной.

SUMMARY

The Virgin Mary Orant of Nakhchivan" is the author's research of two ancient Albanian (Agvanian) Churches, determining and corroborating the main distinction between them and temples of the Armenian-Gregorian Church, namely, existence of the Virgin Mary Orant’s images.

Film and photographs included in the text of research do not only serve as uncontradicted evidence of this fundamental distinction, but also show the present condition of the most ancient monuments of the Albanian apostolic church in the Caucasus.

The author suggests the attendees of the conference to sign an appeal to the President of Azerbaijan, the Government, as well as to the Academy of Sciences for legislative recognition of ancient Albanian temples as historical heritage of the Republic, and puts forward the program of preservation of this unique heritage.

Ашумова Афаг

СИНТЕЗ НАЦИОНАЛЬНОЙ ЛАДОВОЙ ОСНОВЫ С СОВРЕМЕННОЙ ТЕХНИКОЙ КОМПОЗИТОРСКОГО ПИСЬМА В ПОЭМЕ С.ИБРАГИМОВОЙ «İTHAF» ДЛЯ ОРГАНА И ВОКАЛЬНОГО ДУЭТА

В 2002 году органная литература Азербайджана обогатилась талантливым сочинением – поэмой «İthaf» Севды Ибрагимовой. Произведение написано для органа и вокального дуэта (сопрано и баритон). На сегодняшний день С.Ибрагимовой принадлежит большое количество сочинений, которые впечатляют разнообразием и многоликостью жанрового аспекта, выбора исполнительских средств, содержательно-программной направленности. Обновление формы сочинений, усложнение их музыкального языка, поиски необычных тембровых звучаний сочетаются в творчестве современного азербайджанского композитора с прочной опорой на национальные истоки. С.Ибрагимовой наиболее близка сфера романтической образности и стилистики. Ее музыка посвящена родной земле, ее светлой красоте, без которой композитор не мыслит самого своего существования, за чью жизнь и судьбу она ощущает личную ответственность, стремясь найти единомышленников среди слушателей.

Поэма «İthaf» посвящена Узеиру Гаджибейли, великому классику азербайджанской музыки XX века. Музыкально-эстетическая концепция этого выдающегося музыкального деятеля стала нерушимым фундаментом всей композиторской школы Азербайджана. Свой талант, силы и энергию он посвятил делу строительства национальной музыкальной культуры, работе организаторской, педагогической, пропагандистской, научно-исследовательской, композиторской. Творческие заветы У.Гаджибейли продолжили многие поколения азербайджанских композиторов.

Основное содержание поэмы «İthaf» на наш взгляд, составляют размышления о человеческой жизни, о близких людях в образах эмоционально насыщенных и конкретно-выразительных – волевых и энергичных, лирических и просветленных. Богатая палитра душевных переживаний раскрывает внутренний мир «героя». Это произведение воспринимается как посвящение жизни, Родине, родным и близким людям, окружающим каждого из нас. Искренность выражаемых чувств, содержательность замысла, тонкий артистизм в выборе тембрового решения произведения (привлечение вокального дуэта сопрано и баритона), логичность композиции целого – все это определяет эстетические достоинства поэмы «İthaf» для органа С.Ибрагимовой.

В творческую задачу автора входило воплощение «пульса» жизни, богатства лирических чувств – глубоких и возвышенных, гражданских по своей природе, активного начала во имя утверждения светлого идеала. Внутреннее непрерывное развитие в поэме ведет к заключительной кульминации, в которой сливаются в едином апофеозном звучании орган и вокальные голоса. Ее точная профессиональная работа ощущается в контрапунктической технике, основанной на четкой выверенности вертикали при подключении вокального ансамбля в каждую единицу музыкального времени.

В сфере формообразования поэмы угадываются особенности сонатного строения, однако использование традиционных схем здесь достаточно необычно и неожиданно. Избегая классической сонатной структуры, композитор, вместе с тем, сосредоточил свое внимание на выделении стилевых качеств сонатной драматургии – динамичности, действенности, масштабности, которые позволяют подготовить выход к кульминации и насытить развитие сквозным движением.

Поэма «İthaf» для органа С.Ибрагимовой является достаточно крупным произведением, показательным с точки зрения круга музыкальных образов и принципов их воплощения и развития. Драматургический замысел произведения обнаруживается в «чередовательном» сопряжении лирики и героики, в переходах от страниц лирического просветления к активно драматической напряженности. Все стороны содержания раскрываются в процессе развития, которое вскрывает заложенные в лирических и драматических мотивах свойства, и их борьбой определяется весь «путь» движения формы. Следует обратить внимание на то, что именно эти свойства, заложенные в образном характере тематических элементов, в методе развития музыкального материала, весьма типичны для общих музыкально-содержательных свойств жанра инструментальной поэмы. Композитора привлекала возможность построения одночастной композиции, свободной от формальных канонов. Эта явно общеромантическая направленность воплощена в поэме С.Ибрагимовой ярко и последовательно.

Особенности интонационного и гармонического языка поэмы «İthaf» для органа определяются ее своеобразным ладотональным строем. В своем произведении С.Ибрагимова свободно использует принципы современного композиторского письма, самобытно взаимодействующие с нормами национального ладового мышления автора.

В общем замысле цельной одночастной композиции отчетливо сказалась внутренняя музыкальная логика, отразившая некоторые черты стиля композитора. Последние, в свою очередь, связанны с выдвижением на первый план мелодического начала, опорой на интонации народной песенности.

Поэму «İthaf» открывает вступительный раздел, где постепенно кристаллизуются основные тематические зерна последующего Allegro. Ладовой основой вступления является звукоряд лада Чаргях с тоникой ми. Композитор мастерски синтезирует принципы интонационного развертывания, характерные для ладовой системы Чаргях, с особенностями атонального строя. Таково настойчивое утверждение тоники Чаргях постоянным подчеркиванием нисходящего движения к ней. Своеобразное претворение получают в этой мелодии элементы народно-песенного творчества – характерные секвентные последования, приемы полутоновых опеваний основного звука. От фольклорных традиций идет и необычайная пластичность, гибкость ритмического рисунка мелодии.

Новая фаза динамического нарастания подводит к основному разделу поэмы – Allegro moderato. Напряженная, неустойчивая тема главной партии сочетает в себе порыв огромной силы. В ее основе находятся лаконичные импульсивные мотивы, сплетающиеся в линию большого динамического подъема и размаха. Тесно связанное с особенностями народной музыки мелодическое мышление С.Ибрагимовой в данном фрагменте отличается инструментальным складом. Об этом свидетельствует широта диапазона мелодии, регистровая «разбросанность» ее отдельных оборотов, экспрессивная заостренность интонации. Через жанровую характерность токкаты композитор воссоздает традиционный образ энергии, неутомимого движения, «пульса» жизни.

Смещение действия в иную плоскость подготавливает звучание побочной партии. Разителен ее контраст с наступательной музыкой главной партии: иной тип фактуры изложения, иное, мягкое звучание органа, иной – светлый лирический характер. Плавно льющаяся мелодия покоряет прелестью своей мечтательной лирики, ласковой грацией интонационной линии, красочным колоритом гармонических последований и прозрачной ясностью тематической ткани. Мелодика побочной партии носит преимущественно диатонический характер, в ней почти отсутствуют ладовые альтерации ступеней, способные активизировать, обострить интонационное движение, сделать линию эмоционально более напряженной. Светлое поэтическое настроение дополняет и ладовая окраска темы – Раст с тоникой ми бемоль, синтезированный с гармонической тональностью – Es dur.

Разработка начинается с интонационного материала вступительного раздела. Именно здесь выявляется достаточно ярко интонационная взаимосвязь вступления и первой темы Allegro, их произрастание из начальной «повелительной» секунды. Музыкальные образы разработки выражают в своем развитии внутренние переживания в их непрерывном движении. Важную динамическую функцию при этом выполняет ритм, нагнетающий особую степень напряжения. Будучи монолитной, разработка в то же время состоит из ряда внутренних подразделов, в некоторых случаях отграниченных в фактурно-тематическом отношении. Пульсирующий ритм то отступает, то вновь с упорством закрепляется на гребне кульминационного подъема, где его твердит плотная масса аккордов. После внезапного замедления темпа в верхнем регистре на фоне остинатного ритмического рисунка звучит выразительный мотив, напоминающий народные инструментальные наигрыши деревянно-духовых инструментов. Следующая волна динамического нарастания венчается низвергающимися мотивами на фоне звука до. Нисходящая линия здесь образована секвенцией короткого интонационного звена, вычлененного из тематизма вступительного раздела. После небольшого переходного эпизода начинается реприза сонатного аллегро, которая носит зеркальный характер.

Песенная лирическая тема побочной партии открывает репризу поэмы. Утверждается светлая ясная тональность C dur. Еще шире разливается задушевная песенно-романсовая мелодия в исполнении вокального дуэта сопрано, баритона и органа. Выразительная «говорящая» мелодия развивает характерные интонации побочной партии allegro. В органическом синтезе традиционно народного и романтически приподнятого лирического высказывания заключается особая красота данной темы. Частое возвращение к исходному интонационному обороту влечет за собой его вариантное развитие, которое становится основным способом подачи музыкального материала. Диалогичность фактуры значительно обогащает полифоническое развитие темы. Вдохновенная мелодия постепенно растет, «расцветает», устремляясь к кульминации. В мелодическом росте этой музыки при большом crescendo достигается высокая устойчивая кульминация – проведение темы в партии органа в тональности Des dur. Она целиком основана на многократных повторениях уже знакомой попевки, цепь ее секвентных проведений образует протяженную интонационную линию с характерным вращением вокруг опорных звуков.

Далее звучит вариант темы главной партии, сплавленный из начального секундового восхождения и «вращающегося» мелодического оборота. В дальнейшем изложении главной партии можно услышать отзвуки мелодии вступления. Почти непрерывное движение шестнадцатыми, уплотнение органной фактуры динамизирует музыку, придает ей более энергичный и размашистый характер. Драматический эффект заключается не только в нарастающей силе звука, он коренится в использовании богатейших возможностей органа. Имею в виду блестящие виртуозные пассажи, контрастную перекличку регистров, внутреннее противодействие между органной педалью и рассыпающимися звонкими фигурациями и т.п.

Но вот звучность слабеет и начинается кода. Вслед за быстро отзвучавшей, стремительной музыкой плавно, не спеша распевается голосами вокального ансамбля и органом лирическая мелодия, которая складывается из мотивов побочной партии. Яркость сопоставления достигается тональным сдвигом – переходом из cis moll в Des dur. Лирическая мелодия складывается из мотивов побочной партии. Поэма заканчивается ослепительно светлой, многократно повторяющейся каденцией, утверждающей ладотональную сферу Des dur (Раст ре бемоль). Величавый облик коды вызывает ассоциации с послесловием действия, в котором воздается хвала жизни.

Поэма «İthaf» С.Ибрагимовой – произведение большой силы художественного воздействия, значительности содержания. Замысел поэмы, лирической по своей драматургической концепции, определил своеобразную трактовку одночастной композиции. Она представляет собой замечательный образец взаимосвязи и перевоплощения мотивов, при помощи которых достигается редкое единство целого. Поэма «İthaf» для органа С.Ибрагимовой относится к числу лучших достижений азербайджанской органной музыки, созданных за последние годы.

ЛИТЕРАТУРA

  1. Абасова Э., Мамедов Н. Мугамы и азербайджанский симфонизм (макомы, мугамы и современное композиторское творчество). Международная научно-теоретическая конференция. Ташкент, 1978, 10 – 14 июля, 257 с.

  2. Ялийева С. Бястякарын уьурлары: Севда Ибращимова щаггында.// «Гобустан» jurnalı, №4, 1985, с. 65-66.

  3. Браудо И. Об органной и клавирной музыке. Л.: Музыка, 1976, 150 с.

  4. Мазель Л. Вопросы анализа музыки. М.: Советский композитор, 1978, 350 с.

  5. Цуккерман В. Анализ музыкальных произведений. Вариационная форма. Учебник для музыкальных вузов. М.: Музыка, 1974, 244 с.

SUMMARY

The Sevda Ibrahimova`s poem «İthaf» for organ is among the best achievements of the Azerbaijani organ music created over the past years. The idea of the poem, lyrical in its dramatic conception, defined an original interpretation of this one-part composition. It is a remarkable example of the relationship and transformation of motives, by which achieved a rare unity of the whole. Sincerely express feelings, constructive idea, delicate artistry in the selection of tonal works of solutions (involving vocal duet soprano and baritone), the logic of the whole composition - all this determines the aesthetic qualities of the poem «İthaf» for organ S. Ibragimova.

XÜLASƏ

S.İbrahimovanın orqan üçün «İthaf» poeması azerbaycan orqan musiqisinin son illərdə yaradılmış ən gözəl nailiyyətlərdən biridir. Poemanın öz dramaturji konsepsiyasına görə lirik olan əsas ideyası birhissəli kompazisiyanın özünəməxsus şərhini müəyyənləşdirir. Bu şərh, nadir tam birliyin əldə edilməsinə kömək edən motivlərin dəyişmə qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirən gözəl nümunədir. İfadə olunan hissələr səmimiliyi, niyyətin dolğunluğu və əsərin tembr həllinin seçimindəki zərif artistizm (soprano və bariton vokal duetinin cəlb olumnası), tam kompozisiya məntiqi – bütün bunlar poemanın estetik məziyyətlərini təmin edir.

Babayeva Məryəm

RƏŞİD BEHBUDOVUN AZƏRBAYCAN

MUSİQİ MƏDƏNIIYƏTİNDƏ ROLU

Rəşid Behbudov Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin parlaq simalarındandır. Rəşid Behbudovun bənzərsiz mahnı ifaçılığı üslubu, səhnə və ekran obrazları, təşkilatçısı və bədii rəhbəri olduğu Mahnı Teatrı – bütün bunların hər biri böyük sənətkarın yaradıcı­lığı­nın şaxələri olmaqla, həm də milli musiqi ifaçılığı sənətində açdığı yeni yolun başlanğıcıdır.

Rəşid Behbudovun yaradıcılıq simasını səciyyələndirərkən, ilk növbədə, onun repertuarını, ifaçılıq üslubunun xüsusiyyətlərini, fəaliyyət sahələrini xarak­terizə etmək lazımdır. Bu baxımdan R.Behbudovun yaradıcılığında Azərbaycan və dünya xalqlarının mahnılarının ifası, bəstəkarların mahnı və romansları, klassik opera ariya və ariozoları qeyd olunmalıdır. Zəngin repertuar seçimi, əsərlərin janrından və həcmindən asılı olmayaraq, təfsir xüsusiy­yətlərinə eyni ciddiliklə yanaşma R.Behbudovun sənətkarlığını xarakterizə edən cəhətlərdir.

Eyni zamanda, R.Behbudovu müğənni kimi tanıdan və sevdirən onun zəngin tembrli səsi və ifaçılığıdır. Buna görə də R.Behbudovun məhz səs tembrinin öyrənilməsi, onun ifaçılıq xüsusiyyətlərinin araşdırılması, milli və klassik ənənə­lər baxımın­dan əsaslandırılması da həlli vacib məsələlərdən olub, tədqiqat obyekti kimi aktuallıq kəsb edir.

R.Behbudova həsr olunmuş elmi və publisistik yazılarda müğənninin yaradı­cılıq portreti nə qədər dərindən işlənilsə də onun ifaçılıq üslubunun xüsusiyyətləri elmi əsaslara söykənərək, hələ tam dərinliyi ilə açılmamışdır. Bizə elə gəlir ki, musiqişünaslıqda bu boşluğun aradan qaldırılmasına böyük ehtiyac vardır. Məhz bu səbəbdən biz bu mövzuya müraciət etmişik.

R.Behbudovun bir müğənni kimi sənətinin qaynaqları dərin və çox şaxəlidir: bir tərəfdən, o, Azərbaycan xanəndəlik sənətinin, bilavasitə Qarabağın musiqi ənənə­ləri ilə sıx bağlıdır. Onun atası Məcid Behbudov Qarabağ xanəndəlik məktəbinin parlaq nümayəndələrindən biri, muğam və xalq mahnılarının gözəl ifaçısı, gözəl pedaqoji istedada malik ziyalı bir insan olmuşdur. Məhz atasının rəhbərliyi altında Rəşid Behbudov əsil sənətkarlıq məktəbi keçmişdir. Bu da onun öz yaradıcılığında zəngin xalq mahnı irsinə müraciət edərək, onların özünəməxsus tərzdə ifaçılıq təfsirini yaratması üçün bir özül olmuşdur.

R.Behbudovun ifaçılıq üslubu italyan vokal məktəbinin səciy­yəvi üslub xüsusiyyətlərini özündə ehtiva edir. Rəşid Behbudovun ifaçılığı vokal üslubun əsaslarına dayaqlanır. Belə ki, o, dövrünün görkəmli müğənnilərindən – D.Andquladze və başqalarından vokal dərsləri almış, opera səhnəsində təcrübə keçmiş, vokal ifaçılığının sirlərini dərindən mənimsəmişdir. Bütün bunlar onun ifaçılıq üslubunda qeyri-adi bir vəhdətdə təmsil olunmuş, onun yaradıcı­lığının şaxələrində öz əksini tapmışdır.

R.Behbudovun zəngin çalarlı səs tembri öz keyfiyyətinə görə baritonal tenordur. Həm elmi ədəbiyyatda, həm də dövrü mətbuat səhifələrində çıxan məqalələrdə Rəşid Behbudovun səs tembri lirik tenor kimi göstərilir. Lakin onun oxuduğu musiqi nümunələrinin təhlili, səs yazılarının öyrənilməsi sübut edir ki, onun səs tembri özündə tenor və bariton səslərinin xüsusiyyətlərini birləşdirirdi. Onun səs diapazonunun həm tenor, həm də bariton səslərinə məxsus çərçivəni əhatə etməsi də bunu deməyə əsas verir.

Rəşid Behbudov musiqi mədəniyyəti tarixinə geniş yaradıcılıq ampluasına malik sənətkar kimi daxil olmuşdur. Rəşid Behbudov yaradıcılıq sahələrinin, ifaçılıq xüsusiyyətlərinin araşdırılması onu aktyorluq istedadına malik müğənni kimi səciyyələndirməyə imkan verir. Rəşid Behbudovun yaradıcılıq üslubunda bu iki istedadın qar­şılıqlı əlaqələndirilməsi, onun tükənməz yaradıcılıq fantaziyası ilə qovuşdurularaq, qeyri-adi bir sənətkarlıq nümunələrinin üzə çıxmasına səbəb olurdu.

R.Behbudovun yaradıcılıq simasında müğənni və aktyorluq istedadı vəhdət təşkil edir. Bu da onun ifaçılıq üslubunun əsas keyfiyyətlərindən biridir. Müğənni R.Behbudov aktyor R.Behbudov anlayışından ayrılmazdır. Onun bütün yara­dıcılığı boyu bu keyfiy­yətlər yanaşı inkişaf etmiş və bu vəhdətdən təkrarolunmaz musiqili səhnə və kino obrazları meydana gəlmişdir.

R.Behbudovun istər solo, istərsə də ansamblın əhatəsində (səhnə əsərlərində və ya konsertlərdə) ifa etdiyi musiqi əsərlərində müğənnilik və aktyorluq qabiliyyəti üzvi surətdə qovuşmuş şəkildə üzə çıxırdı ki, bunun da kökləri bir tərəfdən, xalq ifaçılığı sənəti ilə, digər tərəfdən, vokal və estrada üslubunun əsaslarını dərindən və yaradıcı şəkildə mənimsəməsi ilə bağlı idi. Bu da onun axtarış­larının nəticəsi kimi Mahnı Teatrının fəaliyyətində öz real təcəs­sümünü tapdı.

R.Behbudovun yaradıcılığı geniş və zəngin olmuşdur. Onun repertuarı sənətdə ilk addımlarından xüsusi zövqlə tərtib olunurdu, proqram məntiqlə düşünülürdü. Onun repertuarının əsasını opera ariyaları, dünya xalqlarının mahnı­ları, estrada mahnıları, klassik romanslar, xalq mahnıları təşkil edirdi.

R.Behbudovun repertuarındakı mahnılar janr xüsusiyyətlərinə görə müx­təlif­dir: lirik, vals, marş, məzəli mahnı janrları, əmək mahnıları, mərasim mahnıları, romanslar, xalq mahnıları, ariyalar, ariozolar, dünya xalqlarının mahnı­ları.

Rəşid Behbudovun səsyazıları onun ifaçılıq sferalarının fərqli xüsusiy­yət­lərini üzə çıxarmağa imkan verir. Qeyd etmək lazımdır ki, əgər xalq və bəstəkar mahnılarının ifası zamanı Rəşid Behbudovun səsində muğamdan gələn intonasiya sərbəstliyi və axıcılıq özünü göstərirsə, opera partiyalarının ifasında akademik belkanto üslubu önə çıxır. Lakin bu zaman da Rəşid Behbudovun özünəməxsus aktyorluq istedadı onun ifaçılıq tərzinə də sirayət edərək, yaratdığı obrazlara canlı həyati cizgilər aşılayır.

R.Behbudovun ifaçılıq üslubunun əsas istiqamətlərindən biri xalq mahnı ifaçılığıdır.

Xalq mahnıları əsrlər boyu mövcud olub, nəsildən-nəslə ötürülərək yaşadılır. Xalq mahnılarının toxunulmaz gözəl bir abidə kimi təsəvvürlərdə yaşaması, həqiqətən də onlar bizim tarixi yaddaşımızın dəyişməz təcəssümü olduğunu sübut edir. R.Behbudovun ifasında bu xalq mahnıları dövrlə bir ahəngdə səslənməyə başlamış, zamanın tələblərinə cavab verən musiqi irsinin zəngin inciləri kimi insanların zövqünü oxşamış, gözəllik hissi aşılamışdır. Onlar təkcə azərbaycanlıları deyil, müasirlərimizi, bütün dünyanı valeh etmişdir.

Müğənninin xalq mahnılarına müraciəti, qədim xalq mahnılarını yeni təfsirdə həyata qaytarması, estrada səhnəsinə çıxarması, təkcə azərbaycanlıların deyil, bütün dünya xalqlarına təqdim etməsi musiqi ifaçılığında, xüsusilə estrada sənətində yeni bir istiqamət yaratmışdır. R.Behbudovun xalq mahnı ifaçılığının əsas cəhətləri sadə və səmimi ifadə tərzi, xalq dilinə maksimal yaxınlıq, xalq ifaçılığından gələn cəhətlərin kamera-vokal ifa tərzi ilə qovuşdurulmasından ibarətdir.

R.Behbudovun opera ifaçılığı üslubu öz əksini musiqili-səhnə əsərlərində yaratdığı obrazlarda: Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettasının ekran versiyasında Əsgər rolunda və Fikrət Əmirovun “Sevil” operasında Balaş rolunda tapır. Bu sahəyə, həmçinin, ayrı-ayrı opera ariyalarının və romansların ifasını da aid edirik.

Müğənninin opera ifaçılığı üslubu qabarıq hiss olunan akademik tərzli olub, estrada ifaçılığından məhdud çərçivəsi ilə fərqlənir. Müğənni opera və operetta ariyalarının ifasında sərbəstliyə yol verməyərək, səsini bir növ qapalı çərçivəyə salır, muğam avazları üzərində gəzişmələrdən, zəngulələrdən çəkinir. Bu sahədə qüsursuz təmiz belkanto üslubu üstünlük təşkil edir. Bədii ifadə tərzində təbiidir ki, müğənninin dəst-xəttinə, ifaçılıq manerasında xas olan sərbəstlik, səmimilik, təbiilik özünü göstərir. vokalın musiqili nitqə çevirən cəhətlər özünü qabarıq büruzə verir.

Rəşid Behbudov bir müğənni kimi kamera-vokal ifaçılığa üstünlük vermişdir. Bununla belə, onun opera ifaçılığı ilə kamera-vokal ifaçılıq üslubunu müqayisə etsək, onlar arasındakı fərqli cəhətləri müşahidə edə bilərik. Bu, xüsusilə obrazların ən incə detallarla işlənilməsində, əhval-ruhiyyənin yaradıl­masında özünü büruzə verir. Opera üslubunun cizgiləri kamera-vokal əsərlərin təfsirində də özünü göstərsə də, burada ciddi akademizm daha çox öz yerini səmimi etiraf ifadə edən oxuma tərzinə verir.

Eyni zamanda, kamera-vokal əsərlərin ifası zamanı milli intonasiyalara yer verilməsi özünü qabarıq göstərir ki, bu xüsusiyyət onun estrada mahnı ifaçılığına xasdır. Kamera-vokal sahədə o, obrazların detallarının işlənilməsinə, ən xırda, incə çalarların yerində istifadə olunmasına çalışır.

R.Behbudovun bəstəkar mahnılarının ifaçılıq üslubundan danışarkən, qeyd etmək lazımdır ki, o, ifa etdiyi əsərlərdə - mahnı, romans və s. yüksək bədii ustalıqla və qeyri-adi dəqiqliklə məna vurğularını qabardır, müəllif düşüncəsinin dərin qatlarını aça bilir və yaratdığı obrazı canlandırmağı, görümlü etməyi bacarırdı. Onun ifa edərək yaratdığı hər bir mahnı əsil sənət incisinə çevrilirdi.

Rəşid Behbudovun bəstəkarlarla yaradıcılıq əlaqələri çoxcəhətli olmuşdur. Bəstəkar mahnılarının estrada səhnəsinə çıxarılması, musiqili filmlərin yaranması, ekranlarda göstərilməsi, qrammofon vallarına, kompakt disklərə, video lentlərə yazılması, onların dünya miqyasında təbliği və s. bu qəbildəndir.

R.Behbudov ifa etdiyi hər bir əsəri öz yaradıcılıq süzgəcindən keçirərək, onu öz ifaçılıq üslubuna uyğunlaşdırırdı. Daim axtarışda olan müğənni istər bəstəkar əsərlərinə müraciət edərkən, istərsə də yaddaş vasitəsilə şifahi ənənəli musiqi nümunələrini, eləcə də digər xalqların musiqisini mənimsəyərkən, onun daxili ruhunu və sətiraltı mənasını tapmağa çalışır və üzə çıxardığı cizgiləri səs imkanları, diksiyası, mimikası, hərəkətləri, səhnə davranışı vasitəsilə dinləyiciyə çatdırmağa nail olurdu. Beləliklə də onun ifa etdiyi müxtəlif janrlı vokal əsərlərin məzmunu, mənası, mahiyyəti, dramaturji inkişaf xətti aydın şəkildə özünü büruzə verirdi.

R.Behbudovun ifaçılıq üslubunda milli və ümumbəşəri xüsusiyyətlər bir vəhdət təşkil edirdi. Bu vəhdətdə millilik daha önəmli yer tuturdu. Belə ki, müğənninin ifaçılığında məhz milli xüsusiyyətlər daxildən gələn fəhmlə, dərin soy-kökümüzə mentalitetimizə söykənərək, üzə çıxırdı. Bu da onun dəst-xəttinin üzvi xüsusiyyəti kimi müraciət etdiyi hər bir əsərdə (üslubundan, janrından və dilindən asılı olmayaraq) özünü büruzə verirdi. O, özünün dərin milli ifa tərzini beynəlmiləl dinləyici auditoriyasına çatdırmağı bacarırdı. Bu halda da milli xüsusiyyətlər ümumbəşəri mahiyyət kəsb edirdi.

R.Behbudovun ifaçılıq üslubu, ilk növbədə, milli ənənələrə dayaqlanır. Onun ifa etdiyi bütün əsərlərdə - Azərbaycan bəstəkar­larının mahnı və romans­larında, dünya xalqlarının mahnılarında, səhnə və kino yaradıcılığında xalq mahnısının daxi­lin­dəki arxetip, əsrlərin dərinliyindən gələn və bizim şüurumuzda kodlaşdırılmış informasiya özünü büruzə verir. Bu da milli ənənələrin təzahürü kimi, R.Behbudovun yaradıcılığı timsalında onların nəsildən-nəslə ötürülməsinə yol açır. Beləliklə, R.Behbudov varisi və daşıyıcısı olduğu milli ənənələrin yeni şəkildə özündən sonrakı nəsillərə ötürülməsini həyata keçirmiş olur.

Beləliklə, Rəşid Behbudovun ifaçılığı milli mənbələrlə yanaşı, klassik vokal üslubun əsaslarına və müasir estrada janrının xüsusiyyətlərinə dayaqlanır. Bütün bunlar onun ifaçılıq üslubunda qeyri-adi bir vəhdətdə təmsil olunmuşdur.

Onu da deyək ki, Rəşid Behbudovun ifaçılıq üslubunun xüsu­siy­yətləri bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə və təmasda olaraq, R.Behbudovun bənzərsiz yaradıcılıq dəst-xəttini əmələ gətirir. Bu yaradıcılıq sahələrini ayrı-ayrılıqda xarakterizə etməkdə məqsədi­miz yalnız bir qədər sistemləşdirmə apararaq, tədqiqatımızı müəy­yən məcraya yönəltməkdən ibarətdir. Əlbəttə ki, bütün bu xüsusiy­yətləri şərh etmək üçün R.Behbudovun irsinə dönə-dönə müraciət etmək, onun ifaçılıq təfsirinin xüsusiyyətlərini açmaq vacibdir.

Digər tərəfdən, R.Behbudovun yaradıcılığında küll halında üzə çıxan bütün bu ifaçılıq xüsusiyyətləri ondan sonra digər müğənnilər tərəfindən mənimsənilərək, genişləndirilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Bu gün ifaçılıq metodikasından bəhs edərkən, Rəşid Behbudovun adı xüsusi qeyd olunmalı, onun ifaçılıq ənənələri dərindən öyrənilməlidir. Yalnız bu yolla biz həm Rəşid Behbudov sənətini dərindən dərk edib, musiqimizin üfüqlərini genişləndirə bilərik.

Rəşid Behbudovun yaradıcılıq ənənələri, onun ifaçılıq xüsusiyyətləri ondan sonra digər müğənnilər tərəfindən mənim­sə­nilərək, genişləndirilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Bu gün də Azərbaycan musiqisində Rəşid Behbudovun davamçıları yetişir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Анар Весенний голос. / В сб. «Гордость азербайджанского народа». Баку, Шарг-Гарб, 1996, с. 59

  2. Эфендиева И. Гордость азербайджанского народа. / В сб. «Гордость азербайджанского народа». Баку, Шарг-Гарб, 1996, с. 6

  3. Səni tərənnüm edirəm doğma Azerbaycaım! Rəşid Behbudov. “Azerbaijan-İrs” jurnalı. № 8, 2001

  4. Şahverdiyev K. Rəşid Behbudov fenomeni. “Musiqi dünyası” jurnalı, № 2 (3), 2000. s. 14-24

РЕЗЮМЕ

Статья Марьям Бабаевой «Роль Рашида Бейбутова в развитии Азербайджанской музыкальной культуры» посвящена изучения самобытного и оригинального стиля выдающегося певца. Проанализировав музыкальное наследие Р.Бейбутова, автор выявляет направления для исследования творческого стиля певца и систематизирует их как народный, оперный и эстрадный стили, которые тесно взаимосвязаны, а также рассматриваются особенности интерпретации вокальных произведений разный жанров.

SUMMARY

Maryam Babayeva’s article “The role of Rashid Behbudov in Azerbaijan music culture” is devoted to studying the roots of special and original style of the oustanding singer. Analysing R.Behbutov’s musical heritage, the author reveals the directions for research of creative style of the singer and systematizes them as national, opera and variety styles which are closely interconnected, and also features of interpretation of vocal products of different genres are considered.

Babayev Rafiq

BƏZİ İNANCLAR: GÖRÜNƏN VƏ GÖRÜNMƏYƏN TƏRƏFLƏR

(Naxçıvan materialları əsasında)

Mifin “arayış” verdiyi varlıqlar Naxçıvan folklorunda da özünəməxsus yer tutur, heç şübhəsiz ki, təqdimetmədə variantlılıq da, regional xüsusiyyətlər də özünü göstərir.

Naxçıvanda deyilir ki, şeşə bir quşdu. Uşaq olanda şeşə evə girsə, uşaq ölər. Şeşənin başını miras qızılnan kəsib evə gətirsən, uşaq doğulandan sonra diri şeşə də gəlsə uşağa heç nə olmaz ( 2, 50).

Nümunələrdə həm də orası qeyd olunur ki, şeşənin uşağı vurmaması üçün bələyinə iynə-sanjaq taxmalı, uşağın yanında şeşənin adı çəkilməməlidir (2, 42, 46). Hajı Qədir Qədirzadə yazır ki, ayrı-ayrı ərazilərdə şeşəni müxtəlif formalarda təsvir edirlər. Onu «gözəgörünməz ruh», Ordubadın bir sıra kəndlərində «yarasa formalı», Babək rayonunun bəzi kəndlərində «quş» (şeşə quşu) hesab edirlər (3, 154).

Şərurdan toplanmış bir mətndə isə deyilir ki, şeşə sərçə kimi kiçik bir quşdur. Evə girəndə uşaq göyərirmiş. İndi şeşənin kökü kəsilib.

«İndi olmayan» bu quşa mifoloci zaman «şeşə qəyipdən gələn bir quşdu, ənjax gejələr uçur» (1, 145) «arayışını» verməklə özününküləşdirir. O anjaq gejələr uçursa, deməli, şərin tərəfindədir.

Naxçıvanda jin dəyişəyi ilə bağlı mətnlər də maraq doğurur. Onun «mifik mənşəyi», əlamətləri barədə «anket»də sanki hər şey dəqiqdir:

1. Qırxlı uşağı tək qoyanda, jin onu öz uşağı ilə dəyişdirir.

2. Cin uşağı ananın qarnında da dəyişdirə bilər.

3. Jin dəyişəyi həmişə sısqa qalar, nə artar, nə azalar.

Bu gün də bölgədə artmayan, zəif uşaqlara «elə bil jin dəyişəyidi» deyirlər.

Jin dəyişəyini müəyyənləşdirmək üçün mifin «məhək daşı», sınaqlar da köməyə gəlir: «Gərəh onu aparasan qəbirsdandığa. Altı qəbir keçip, yeddinjidə bədəninin yarısınnan azını basdırasan. Əyər uşax qışqırıp ağlasa, bil ki, öz uşağındı. Əyər ağlamasa, bil ki, jin dəyişəyidi. Onda gərəh gözdüyəsən ki, jin dəyişəyi ağlasın, jin də dözmüyüb gəlip öz uşağını götürsün, səninkini də özünə qaytarsın» (2, 51).

Bir çox xalqların mifologiyasında şeytanın, bəd qüvvələrin köməkçisi kimi qəbul olunan pişik Naxçıvan nümunələrində də firiştələrdəndir.

Məlumdur ki, qədim ev pişiklərinin təsviri və onlar barədə ilk məlumata e.ə.II minillikdən başlayaraq yunan mənbələrində rast gəlinir, insanlarla bərabər pişiklərin də qəbirlərdə dəfni aşkarlanır. Bubastis ilahəsi Bast sevinj, şənlik ilahəsi olmaqla pişik başlı qadın kimi təsvir edilirdi (10, 11).

Bir sıra xalqların inanjına görə, pişik şər ruh kimi şeytanın bir üzvü, parçasıdır. Hindlilərdə pişik şeytan, şər ruhdu, yaponlarda da şər ruh kimi qeyri-adi güjə malikdir, bəzən vanpir, qaniçəndir. Bunların əksinə olaraq, çinlilərdə pişik şər ruhları qovandır (10, 11).

Yazılı ədəbiyyata da pişik məhz bu «mifik tərjümeyi-halda» gəlmişdir.

Dünya ədəbiyyatının injilərindən hesab olunan M.Bulqakovun «Ustad və Marqarita» romanındakı kök, qara pişik yeri gələndə maqa kömək edir, hətta alman dilində verilən «başı üzülsün» əmrini bir anda yerinə yetirir (9, 95-100). Oxşar epizodlara bir sıra bədii əsərlərdə və filmlərdə də rast gəlirik.

Naxçıvandan toplanmış nümunələrdə pişiklərin firiştələrin, bizdən yeylərin jinsindən olduğu göstərilir.

Əsas sücetlərdən biri axşam gedib səhər qayıtmadır. Bizjə, axşam getmə qaranlığa, şərəqovuşmadır. Jinlərin toplaşdığı yerdə pişiklərdən biri tütək çalır, bu səbəbdən ona jinlər «Ujtaqulujan» adı veriblər. Ustaqulajana xüsusi hörmət göstərilir. Başqa bir mətndə isə Fərəjullanın pişiyini jinlər sahibinin adı ilə usta Fərəjulla çağırırlar (1, 105).

Deməli, öz əməllərinə və sahiblərinə görə qiymətləndirmə bu sücetlərin mühüm tərkib hissəsidir.

Bir mətndə deyilir: "Bir arvad çox korrux çəkirmiş. Var-dövlət adında birjə pişiyi varmış. Bir gün bu pişih bir boxça gətirir qoyur arvadın qujağına. Arvad açır ki, pal-paltardı, qır-qızıldı. Səhərsi günü genə gətirir. Bir gün, beş gün belə, arvat şüpələnir, bını güdür. Görür ki, pişih getdi bir dağın dalına. Bı da ora gedir. Baxır ki, bıra doludu pişihlərinən. Deməyəsən, bınnar bizdən yeylərdi, pişih donunda adamnarın yanında yaşayıllar. Elə ki, pişihlər arvadı gördülər, bının öz pişiyi yaxın gəlip deyir ki, çıx get bırdan. Arvad evlərinə qəyidir, əmə bir də pişiyi görmür" (1, 105).

Pişiyin öz sahibinə pal-paltar, qır-qızıl gətirməsinin sücetlərdə geniş yer tutması çox maraqlı və düşündürüjüdür.

Başqa mətnlərdə də jinlərin çörəyini yediyi ailəyə yaxşılıq etməsi motivi geniş yayılıb, yeddi arxa dönənə toxunmur, evə bərəkət gətirilir.

"Jin deyir ki, mən sənin çörəyini yemişəm, sizlərdən heç kimə dəymənəm" (1, 98) ifadəsinə tez-tez rast gəlirik.

Bir mətndə isə pişiyin ağasının nərinin, atının, özünün öləjəyini xəbər verməsi (1, 101) də, çörəyini yediyi arvada qır-qızıl gətirməsi kimi mifoloci dünyanın onun üçün müəyyənləşdirdiyi missiya ilə, firiştələrdən olması ilə əlaqədardır.

Mifoloci dünya jinlərə qarşı çox diqqətjil və həssasdır, çox sadə alqoritm saysız-hesabsız mətnlərdə vurulan bər-bəzək hesabına xariqüladə imkanlara və güjə çevrilir.

Əslində məişət çərçivəsində hadisələr elə jərəyan edir ki, "adamlar jinlərlə intim əlaqəyə girə bilirlər" (10, 186).

Naxçıvan nümunələrində jinlərin ailə qayğılarının adamların ailə qayğıları ilə eyniliyi kimi çox qəribə məqamlarla qarşılaşırıq.

"Bir jinin arvadı doğurmuş. Jin isə adam donuna düşür, gəlir kətdən bir mamaça götürür, aparır arvadının yanına. Yolda jin mamaçaya deyir ki, əgər oğlum olsa, sənə özün ağırlığında qızıl verəjəyəm, yox, qızım olsa, səni öldürəjəyəm" (1, 103).

Eyni motivlə, kişilərin doğulan uşağın oğlan olması arzusu ilə nağıllarda, yazılı ədəbiyyat nümunələrində dəfələrlə rastlaşmışıq.Məhz bu, hadisələrə təsir göstərir. Bu mətndə isə görünməmiş iş olur: mamaça jini aldadır, doğulmuş qızı oğlan əvəzinə təqdim edir, Naxçıvanda deyildiyi kimi, bir təlis qızıl alır. Adijə adamın jinə kələk gəlməsi isə xariqüladə güjə malik bu varlığı gözümüzdə adiləşdirir, fağırlaşdırır, yazıqlaşdırır.

Heç nə edə bilməyən jin də mifoloci dünyadan gətirdiyi xariqüladə güjün hesabına anjaq mamaçaya verdiyi qızılı soğan qabığına çevirir.

Jin adi adamlar kimi sevə, əzab çəkə, hətta dərddən ağlaya bilir.

Mətnlərin birində bununla bağlı deyilir ki, jin gözəl bir qıza vurulur. Qız xəstə olduğundan heç kəsə ərə getmək istəmir. Qız ölür. Həmişə qızın otağından ağlamaq səsi gəlir. Demə, bu, qıza vurulan jin imiş. Hər gejə gəlib onu yerində görməyəndə ağlayırmış (4, 23).

Mətnlər başqa bir postulatı da təqdim edir: Jin çobana zəfər toxundurur. Tas quran bu dəhşətli güjə malik varlığı çağırır, qorxudur ki, səni odda yandırıb, suda qaynadaram. Jin qorxur, çobanı bağışlayır.

Od da, su da, məlumdur ki, çox müqəddəsdir, deməli, şər qüvvəni müqəddəsliyin qüdrəti ilə qorxutmaq, diz çökdürmək olar. Ətraf aləmə münasibətdə, inanjlarda çox qabarıq olan bu məsələ mətnlərdə öz geniş əksini tapıb.

Mifoloci mətnlərdə jinlərlə bağlı iki məqam da diqqəti jəlb edir: onların sifətləri çox əjayib olsa da, adam kimi paltar geyər. Anjaq hər şeyi tərsinə edər: get deyəndə gələr, gəl deyəndə gedər.

Yazılı ədəbiyyatda bu əfsanəvi, vahiməli, qeyri-adi imkanlara malik varlıqdan sıx-sıx, ətraflı bəhs olunub. Naxçıvan nümunələrinə əsasən demək olar ki, yazılı ədəbiyyatda müəllif niyyətindən asılı olaraq, daha qeyri-adi, qorxunj təqdim olunan bu varlıq, mifoloci mətnlərdə daha adi, sadə və həyatidir.

Bizjə, bu, onu anlaşılmaz bir aləmdən, "qeyibdən" gələn qüvvə kimi yox, şər qütb, həyatın bir parçası kimi qəbul etmək meylindən irəli gəlir.

Bu baxımdan da əyələr və bizdən yeylərlə bağlı təsəvvürlər xüsusi maraq doğurur. Türkiyə türklərinə görə yardımçı və qoruyuju iyələr, ağ və qara iyələr var; ağ, qara iyələr mələk və jinlər, yardımçı iyələr isə mələklərdir.

Sibir və Altay türklərində də eyni inanj (hər şeyin sahibi var) mövjuddur. Bu, yakutlarda "iççə", digər türk xalqlarında "eçi", "yeçi", "yeyə" adlanır" (7, 5)

Kamil Vəliyev yazır: "Dağlara, daşlara, torpağa, ağajlara sahib olan ruhlar istisnasız xeyirxah ruhlardır, insanlara kömək edirlər. Onlara yizim piy deyilir.

…Xeyirxah ruhlar da yeri gəldikdə insanı jəzalandırır, xəstəlik göndərir və s" (6, 72).

Naxçıvan nümunələrində isə bu bölgü yardımçı, qoruyuju ağ, qara iyələr şəklində yox, bizdən yeylər və əyələr kimi aparılır: "Ənjax əyələrinən bizdən yeylərin arasında fərq var. Bizdən yeylər heş bir şeyin sahabı dəyil. Ənjax əyələr nəyin əyəsidirsə, onun da sahabıdı, özü də onda yaşayır.

…Ənjax bizdən yeylər hər yerdə yaşayıllar. İllah da qərənnix yerlərdə, ağaş altında, su başında yaşayıllar.

Bizdən yeylər həmişə insanın malın oğurruyur, qəzanın, paltarın, düyüsün, yağın aparır. Ənjax əyələr çox xeyirxahdı. Əyər onnarın yanına gələndə səlam versən, sənnən xoşu gələjək, həmişə də sənə kömək eliyəjəh" (1, 51).

Qərbi Sibir tatarlarında meşə əyəsi piçen, piçan, peçan, enperi, urman iyase (10, 316), su əyəsi kazan, Qərbi Sibir tatarları və qazaxlarda su iyesi, tatarlarda kişi-su babası, qadın su anası adlanır (10, 474). Kazan, Qərbi Sibir tatarları, kamuklar suvanası, karaçaylılar sun anası adlarını da işlədirlər (10, 471).

Ağaj və ot əyəsini ereke adlandıran yakutlar onu torpaq əyəsi An darxan xatunun övladı hesab edirlər (10, 669). Yakutlarda atəşin və ojağın sahibi "yiyəjəyi quru odun, yatağı qurumla qaralmış, yastığı köz, yorğanı kül olan" ağsaçlı bir qadındır (8, 517).

Ağaj, ot əyəsinin torpaq əyəsi An darxan xatunun övladı kimi, atəş, ojaq əyəsinin "yiyəjəyi quru odun, yatağı qurumla qaralmış, yastığı köz, yorğanı kül" ağsaçlı qadın kimi təqdimində təsəvvürlər reallıqlara əsaslanır. İlkinlik göz qabağındadır.

Mifin açdığı qapılardan görünənlər isə başqa bir ab-havaya düşmüşlər, nətijədə türklər İslamı qəbul etdikdən sonra belə "issi" sözü sahib, bəzən də Tanrı anlayışında işlənmişdir (8, 516).

Naxçıvan nümunələrində deyilir ki, bı əyələrin içində hamısından üstünü su əyəsidi (1, 51).

Şübhəsiz ki, suyun hər şeyin başlanğıjı (lap qabaqlar allahdan başqa heç kim yoxmuş, yer üzü də başdan-başa suyumuş) olması su əyəsinə belə bir nüfuz, status qazandırıb.

Naxçıvanda Novruzun səhəri Qızlar bulağına gedilir. Suya inam müxtəlif formalarda üzə çıxır. Ordubad rayonunun Tivi kəndində Novruz bayramında keçirilən "su üstü" mərasimində hər kəsin suyun içindən kiçik daşlar götürüb evə gətirməsi, un çuvalına, qovurma küpəsinə və s. qoymaqla il boyu ruzunu, bolluğu təmin etməsi inamı da məhz bununla bağlıdır.

İnama görə, su əyəsi suda, bizdən yeylər isə suyun qırağında yaşayır.

Orası da maraqlıdır ki, Naxçıvan nümunələrində həm Çay qarısı, həm də Çay anası kimi iki ruhla qarşılaşırıq. Çay qarısı imansızdır, adamı yoldan çıxarır, pis yola aparır. Çay anası isə xeyirxahdır adamlara yaxşılıq edir, düz yola aparır.

Kazan, Qərbi Sibir türklərinə, karaçaylara görə, su anasına hörmətsizlik edilsə, quraqlıq olar, xəstəlik gələr. Müxtəlif xalqlarda eyni inanjla qarşılaşırıq. Bu da su əyəsinə sonsuz ehtiramla bağlı mifin qoyduğu qanundur.

Naxçıvanda yayılmış mətnlərə görə, ev əyəsi balajaboy bir kişidi, ağaj əyəsi isə gözə sarı qız donunda görünür. Çay nənəsi qoja arvad jildində olar.

Bədii sözün mifoloci zamandan götürüb-gətirdiyi xeyirxah əyələr və şər qüvvə olan yeylərin keçdiyi yol dünyabaxışın ayrı-ayrı tərəflərini özündə əks etdirir.

Əyələrə ehtiram təbiətə sevgi, məhəbbətlə bağlıdırsa, yeylərdən qorunmaq adamları yamanlıqlardan hifz etmək baxımından mifin yasaqlarıdır. İslamiyyətdən sonra, şübhəsiz ki, görüşlərə dini elementlər əlavə edilmişdir.

O da məlumdur ki, din mifin bətnində böyüyür, lakin qədim mifik görüşlər bəzən şəklini dəyişərək, onun sisteminə daxil olur.

M.Seyidovun yazdığı kimi, azərbayjanlılar islam dinini qəbul etdikdən sonra, onların əski əsatiri, dini və bir çox başqa görüşlərinə, inamlarına, ayinlərinə, mərasimlərinə, o sıradan ağaja tapınmalarına da islam donu geydirilmişdir (5, 94).

Mifoloci araşdırmaların, din tarixi injələmələri ilə də yaxından ilgili olması məsələyə çox həssas münasibət tələb edir (8, 6).

Bu yönümdən dini təsəvvürlərlə yox, daha artıq mifik görüşlərlə bağlı olan məsələlərin görünməyən tərəfləri xüsusi maraq doğurur.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan mifoloji mətnləri (Tərtib edəni, ön sözün və şərhlərin müəllifi A.Acalov). Bakı: Elm, 1988, 196 s.

  2. Azərbaycan folkloru antologiyası. I kitab (Naxçıvan folkloru). Bakı: Sabah, 1994, 388 s.

  3. Qədirzadə Q. İ. Ailə və məişətlə bağlı adətlər, inamlar, etnogenetik əlaqələr (Naxçıvan materialları əsasında). Bakı: Elm, 2003, 368 s.

  4. Naxçıvan folkloru (Tərtib edənlər M.Cəfərli, R.Babayev). Bakı: Nurlan, 2007, 248 s.

  5. Seyidov M.M. Azərbaycan mifik təfəkkürünün qaynaqları. Bakı: Yazıçı, 1983, 326 s.

  6. Vəliyev K.N. Elin yaddaşı, dilin yaddaşı. Bakı: Gənclik, 1987, 280 s.

  7. Makas Z., Kalafat Y. Karşılaştırmalı türk halk inancları (Azerbaycan - Doğuanadolu). Samsun, 118 s.

  8. Öğel B.Türk mitolojisi. 2 ciltdə, I c. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003, 644 s.

  9. Bulqakov M.A. Master i Marqarita. Baku: Azerneşr, 1985, 320 s.

  10. Mifı narodov mira: Gnüiklopediə; V 2-x t. T.2. Sovetskaə gnüiklopediə, 1988, 719 s.

Babayeva Rəsmiyyə

MÜASİR AZƏRBAYCAN-İNGİLİS DİL ƏLAQƏLƏRİNİN

QARŞILIQLI XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Dil əlaqələri ictimai hadisədir. Onun meydana gəlməsi insan birliklərinin tayfa və qəbilələrin yaranma dövrünə təsadüf edir. Tayfa və qəbilələr, millətlər və xalqlar tarix boyu bir-biri ilə qarşı­lıqlı təmasda olmuşdur. Təbiidir ki, insan cəmiyyətinin tarixində böyük rol oynayan iqtisadi, mədəni, dini, siyasi əlaqələr ən mühüm ünsiyyət vasitəsi olan dilin köməyi ilə gerçəkləşmişdir.

Hər bir dilin formalaşması onun daşıyıcısı olan xalqın inkişaf tarixindən, məskunlaşma yerindən, əlaqədə olduğu başqa dillərin təsirindən asılıdır. Ictimai-siyasi prosesdə qohum və qohum olma­yan millətlər arasında müxtəlif səciyyəli əlaqələri ayırmaq mümkün olduğundan dil əlaqələrinin üç növü fərqləndirilir:

  1. qohum dillər arasında;

  2. qohum olmayan dillər arasında;

  3. qarışıq əlaqələr.

Azərbaycan və ingilis dil əlaqələri bu qruplaşdırmanın ikinci və üçüncü qrupunda yer alır.

Qeyd etmək lazımdır ki, dil əlaqələrini başqa şəkildə də səciyyələndirmək olar: 1) eyni sistemli dillər arasında əlaqələr; 2) müxtəlif sistemli dillər arasında əlaqələr; 3) qarışıq əlaqələr.

Göstərilən əlaqə növlərində birinci ikisində əlaqə iki dil arasında da gedə bilirsə, üçüncü növdə, yəni qarışıq əlaqə ən azı üç dilin qarşılıqlı təsirini nəzərdə tutur. Qarışıq əlaqə həm birinci, həm də ikinci növ əlaqəni özündə birləşdirir. Bununla yanaşı, üçüncü növ əlaqə mürəkkəbliyi ilə seçilir. Əlaqədə olan müxtəlif dillərin sayı artdıqca əlaqə nəticəsində dildə baş verən dəyişmələr, dilə olan təsirin formaları da artır. Dil əlaqələrinin bu şəkildə qruplaşdırılmasında da Azərbaycan-ingilis dil əlaqələri ikinci və üçüncü qrupa düşür.

Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin xüsusuiyyətlərini açmaz­dan əvvəl, dil əlaqələri ilə bağlı bəzi məsələlərə də aydınlıq gətir­mək tələb olunur.

Dil əlaqələrinin gerçəkləşmə yolundan asılı olaraq təmaslı və təmassız əlaqələri də bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Dillərin təması onların paralel işlənməsini nəzərdə tutur. Bu zaman ünsiyyət prosesində ana dili ilə yanaşı başqa bir dildən istifadə olunur. Təmaslı əlaqə ikidilliliyin və çoxdilliliyin yayıldığı ərazidə baş verir. Qeyd etmək lazımdir ki, təmaslı əlaqə üçün müvafiq mühit olmalıdır. Belə mühiti müxtəlif dillərin daşıyıcılarının bir ərazidə yaşaması doğu­rur. Məsələn, Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda müxtəlif dillərin daşıyıcıları eyni bir ictimai birlikdə yaşayır. Azərbaycanda rus, ləzgi, avar, talış, tat və s. dillərin Azərbaycan dili ilə təmaslı əlaqəsi mövcuddur. Təmaslı əlaqə dil daşıyıcılarınin bir qismi üçün iki və daha çox dildən istifadə vacibdirsə, digər qisim üçün bu, zəruri deyildir. Məsələn, Azərbaycanda ləzgi, talış, tat və başqa azsaylı millətlər üçün Azərbaycan dilindən istifadə vacibdir. Lakin bu məkan daxilində Azərbaycan dilinin daşyıcıları üçün qeyd olunan dilləri bilmək zəruri deyil. Təmasda olan dillər arasında belə münasibət dilin ictimai funksiyası ilə bağlıdır. Bu məsələni tədqiq edənlər çoxdilliliyin dilin ictimai funksiyasından irəli gəldiyini qeyd edərək, çoxdilliliyi cəmiyyəytin tarixi ilə rabitədə araşdırmağı düzgün sayırlar. Cəmiyyət tarixinin müxtəlif dövrlərində dil əlaqələrinin fərqli şəkildə özünü göstərməsi qeydə alınır.

Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin mövcudluğunu sübut edən əsas amil mü­a­sir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində ingilis dilindən alınmış xeyli sözün ol­ma­sı­dır. Məsələn, vaterpol, vatt, qazlift, qazon, qallon, qol, bunker, buldoq, bluminq, biznes, biznesmen, blok, blokada, beysbol, bar, banknot, banket, ballast, noutbuk, laptop, audiobuk, taymer, şreder və sair. Bu cür alınma sözlərin miqdarı az deyil­dir. Onların istər lüğətlərdə, istərsə də rabitəli mətnlərdə işlənməsinə dair külli miqdarda misallar gətirmək olar. Ingilis-Azərbaycan dil əlaqələrinin öy­rə­nil­mə­si, hər şeydən əvvəl, bu əlaqələrin yaranma səbəblərini, təşəkkül dövrünü, baş­vermə xüsusuyyətlərini aydınlaşdırmağı tələb edir. Təhlil göstərir ki, Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin özünəməxsus cəhətləri və xüsusiyyətləri vardır. Bu əlaqələr istər yaranma, istər inkişaf, istərsə də müasir vəziyyətinə görə müəyyən xü­su­siy­yətləri ilə seçilir.

Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin təşəkkülü XIX əsrin ortalarına təsadüf edir. Məlumdur ki, XIX əsrin ortalarında Bakı dünyanın neft mərkəzlərindən biri kimi şöhrət tapırdı. Neft Bakısı getdikcə diqqəti daha şox özünə cəlb edirdi. Sosialist inqilabına qədər Bakı Rusiya imperiyasının şəhərlərindən biri kimi tanınırdı. Rusiya imperiyasında iqtisadi münasibətlər kapitalist ukladına əsaslanırdı. Bu iqtisadi ukladın başqa ölkələrdən, o cümlədən Böyük Britaniyadan kapitalistlərin Rusiyanın ərazisində müəyyən iqtisadi sahələrə investisiya qoymasına, bu ərazilərdə öz işlərini qurmağa maneçilik törətmişdir. Təbii ki, Azərbaycanın mərkəzi olan Bakıda böyük neft sərvətinin varlığı ingilis kapitalistlərinin də diqqətini cəlb etmişdi. Ingilis kapitalistləri Bakıda neft hasil etmək, Bakıda neft mədənlərini ələ keçirmək üçün Azərbaycana gəlməyə başlamışdır. XIX əsrin sonlarında bu, daha güclü vüsət almışdı. Bakıya xarici kapitalistlərin, onların ardınca ixtisaslı mütəxəs­sis­lərin və böyük işçi qüvvəsinin axını başlanmışdır. Miqrasiya prosesində Azərbaycana müxtəlif millətlərin və deməli, müxtəlif dillərin daşıyıcıları gəlirdi. Bu gələnlər sırasında ingilislərin sayı deyildi.

Azərbaycanda neft sənayesinin, gəmiçiliyin, neft maşınqayır­masının inkişafında ingilis kapitalistlərinin rolu az olmamışdır. Alman, rus və başqa millətlərdən olan mütəxəssislərin və işçi qüvvəsinin Bakıdakı sayının artımı Azərbaycan dili ilə bir sıra dillər arasında əlaqələrin yaranmasına zəmin yaratmışdı. Bakıdakı bir sıra müəssisələrdə, neft mədənlərində ikidillilik və çoxdillilik hakim idi. Təbii ki, ingilislərin rəhbərlik etdikləri müəssisələrdə də belə bir vəziyyət vardı və bu, özünü daha çox Azərbaycan-ingilis dil əlaqələri kimi göstərirdi. Ona görə də XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan-ingilis təmaslı dil əlaqələrinin təşəkkül dövrü kimi qiymətləndirilə bilər. Aydındir ki, həmin dövrdə Bakıda dil əlaqələrində dominant dillər kimi rus və Azərbaycan dilləri çıxış etmişdir. Dominant dil isə onunla əlaqədə olan dillərdən ümumişlək sözlər az alır. Bunun müqabilində sənayedə, fabrik və zavodlarda, neft mədənlərində, tərsanələrdə tətbiq olunan yeni texnika və texnologiya ilə bağlı leksik vahidlərin Azərbaycan dilinə keçməsi sürətlənmişdir. Tanker, kompaniya, petrol, senator, injener, bank, büdcə, valyuta, mil kimi sözlər artıq bu dövrdə Azərbaycan dilinə daxil olub işləməkdə idi. Dilə keçən sözlər dövrün yazılı mənbələrində yer almağa başlamışdır. Məsələn, əsrin əvvəllərində işıq üzü görmüş “Molla Nəsrəddin” jurnalında kompaniya, senator, polis və başqa alınma sözlər qeydə alınır. Nəsələn, “Badkubə - Cənab G-zadəyə: sualınıza ancaq belə cavab verə bilərik: hərçənd senator Çervinskinin idareyi-ruhani barəsindəki layihəsi təsdiq olunmalıydı...”, “mollalığa imtahan tutub sonra polusə qorodovoyları tərəfindən təsdiq olunalar” (Molla Nəsrəddin, 07.04.1906).

Ötən əsrin əvvəllərində neft çıxarılması və neftin emalı ilə bağlı Azərbaycana gələnlər təbii ki, özlərinin yaşayış tərzləri, adət-ənənələri ilə bağlı bir sıra məsələlərin həllinə də çalışmışlar. Belə cəhətlərdən daha çox özünü göstərəni asudə vaxtın təşkili və keşirilməsi ilə bağlı olmuşdur. Azərbaycana gəlmiş adamlar burada öz asudə vaxtlarını yaxşı keçirmək üçün müxtəlif idman oyunlarının təşkili və keçirilməsinə səy göstərirdilər. Nəticədə əsrin əvvəllərində Bakıda gimnastika yarışları keçirilir, futbol oyunları təşkil olunurdu. Basketbol, vaterpol, üzgüçülük, ağır atletika da tədricən inkişaf etməyə başlamışdı. Hər bir idman oyununun isə öz qaydaları və bu qaydaları adlandıran adlar vardır. Bu sözlərin isə əksəriyyəti ingilis sözləri olmuşdur. Həmin sözlər də əsrin əvvəllərində Azərbaycan dilinə keçməyə başlamışdır. Bununla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki, xaricilərin, o cümlədən ingilislərin yaratdıqları müəssisələrin, idman komandalarının çox hissəsi həmin dillərdən olan sözlərlə ad alırdı. “Stella”, “Konqress”. “Senturion”, “Proqress” kimi adlar həmin qəbilədəndir. Əlbəttə qeyd olunan sözlərin sonralar dildə necə mənimsənilməsi məsələnin başqa tərəfinin təşkil edir. Lakin qeyd olunan Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin birinci təmaslı dövrünün olduğunu təsdiq etməyə imkan verir. Bu təsdiq öz əksini ilk növbədə alınma sözlərdə tapır.

Dil əlaqələri prosesində dil sisteminin müxtəlif səviyyələrinə təsir olur və belə təsirin nəticəsi dildə özünü göstərir. Dil əlaqələrinin əsas göstəricisi dilin başqa dildən müxtəlif linqvistik vahidləri alıb öz arsenalına daxil etməsidir. Qohum və onlarla bu ərazidə yaşayan qohum olmayan dillərin qarşılıqlı təsiri əlaqədə olan dillərin hər birinin müxtəlif struktur səviyyələrində özünü göstərir. Dilin təsirə ən tez və ən çox məruz qalan sahəsi onun leksik sistemi, lüğət fondudur. Dillərin təsiri özünü ilk növbədə sözalma ilə göstərir. Ona görə də müxtəlif dillər arasında əlaqənin tədqiqi alınma sözlərin, sözalma prosesinin araşdırılması ilə bağlıdır.

Bir dildə başqa bir dilin sözlərinin qeydə alınıb göstərilməsi dilin tədqiqinin ilk dövrlərinə şamil edilməlidir. Çünki ibtidai-icma quruluşu və bəlkə də bundan da əvvəl hökm sürən dil əlaqələri sözalmanı gerçəkləşdirmişdir. Lakin ədəbiyyatda alınma ilə bağlı ilk fundamental elmi fikirlər L.Blufildin əsərində özünü göstərir. Təsadüfi deyildir ki, alınmaları tədqiq edənlər də ilk növbədə L.Blufildə istinad edir, bu sahəyə dair elmi nöqteyi-nəzərlərin şərhinə onun fikirləri ilə bağlayırlar.

L.Blufildə görə alınmaların aşağıdakı növləri vardır:

1) mədəniyyət anlayışları olan alınmalar;

2) ərazi və ya siyasi yaxınlıq nətıcəsində yaranan təmaslı əlaqə hesabına meydana gələn “daxili” alınmalar;

3) dialektlərdən ədəbi dilə keçən dialekt alınmalar.

Azərbaycan-ingilis dil əlaqələri nəticəsində Azərbaycan dilinə keçmiş ilk alınmalar daha çox mədəniyyət, ictimai həyatın müxtəlif sferaları, o cümlədən idman və müxtəlif texniki anlayışların adlarını bildirən sözlər olmuşdur.

Dilin lüğət tərkibindəki alınmalar həm alınma mənbəyinə, həm də alınma dövrünə görə fərqləndirilir. Müasir ingilis dilində müxtəlif dillərdən alınmalar vardır. İngilis dilindəki alınmaları beş əsas qrupda birləşdirmək olar:

  1. kelt dilindən alınmalar;

  2. latın dilindən alınmalar (ümumiyyətlə latın alınmalarının üç qatı göstərilir. I qat bizim eradan əvvələ təsadüf edib, bizim eranın VI əsrinə qədər bir dövrü əhatə edir, II qat V-VI əsrlərə – xristianlığın İngiltərədə yayıldığı dövrə aid edilir, III qat intibah dövrü ilə əlaqədar XV-XVI əsrlərdə ingilis dilinə keçmiş latın sözləridir);

  3. skandinav dillərindən alınmalar;

  4. qədim fransız (XII-XV əsrlər) və yeni fransız (XVI əsrdən sonra) dilindən alınmalar;

  5. başqa dillərdən (yunan, italyan, holland, ispan, rus, alman, fars və s.) alınmalar.

Qeyd olunan alınma sözlər ingilis dilinə müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif tarixi mərhələlərdə keçmişdir. Hər bir dövr özünə görə tarixi, sosial, iqtisadi, mədəni əlaqələri əhatə edir. Dil elementlərinin qeryi-müntəzəm inkişafı haqqında ümumi qanuna görə dilin daha vacib elementləri təsirə tez məruz qalır. Dildə belə elementlər dilin lüğət tərkibinə daxil olan sözlərdir. Dilin qrammatikası isə kənar təsirə qarşı davamlıdı. Bu və ya digər dilin təsiri tarixi səbəblərlə – müharibələr, ərazinin işğalı, səyahət, ticarət və s. ilə əlaqədardır. Bütün bu hadisələr dillərarası əldaqələri sürət­lən­dirir. Yeni alınma sözlərin intensivliyinin artması müxəlif dövrlərdə fərqlidir. Konkret tarixi şəraitdən asılı olaraq alınma sözlərin sayı artır, ya da azalır. Bir dilin digərinə təsiri dil amili ilə bağlıdır. Qarşılıqlı əlaqədə olan dillərin yaxınlığı, yaxud uzaqlığı bu məsələdə əhəmiyyətli rol oynayır. Yaxın və qohum dillərin bir-birinə təsiri həmişə daha güclü və intensiv olur. Lakin, dilin tarixi inkişaf prsesində dillərarası əlaqədə qohum dillər arasındakı əlaqə çox vaxt dominant səviyyədə olmur. Nəticədə müxtəlif sistemli, yaxud qohum olmayan dillər arasındakı əlaqə ön plana keçir. İngilis dili də müxtəlif dillərlə qarşılıqlı əlaqədə olmuşdur. Bu əlaqələr ingilis dilinə təsir etmiş və bu dildə izini saxlamışdır.

Latın dilindəki alınma sözlərin müəyyən hissəsi bu və ya başqa fonetik cilddə, qrammatik quruluşda və mənada bir çox dillərdə rast gəldiyindən internasional sözlər cərgəsində yer tutur. İnternasional sözlərin əsas hissəsi latın mənşəlidir. Müasir elmlərin çoxunda latın mənşəli terminlər müəyyən çəkiyə malikdir. İngilis dilində latın mənşəli olan alınmalara obliqation, constitution, alibi, microscope, modern, laboratory, proqramm, system, socialism, communism, climatk, raqius, tradition və s. misal ola bilər.

İngilis dilində işlənən titulların böyük əksəriyyəti kinq, queen, earl, lord, lady istisna olmaqla norman-fransız mənşəlidir. Dövlət idarəçiliyi ilə bağlı (people, nation, government, curt) pul münasibətlərini ifadə edən money, property sözləri də fransız mənşəlidir. Ailə münasibətləri bildirən parnet, spouse, cousin, uncle, niece sözləri də həmin qəbildəndir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, o dövrün fransız dili özü alınmalardan xali deyildi. Bu dildə alman alınmaları müəyyən çəkiyə malik olmuşdur. İngilis dilində yer almış blank, blanket, blue, coat, danse, qarden, gay, pocket, ticket kimi sözlər alman mənşəli olub fransız dili vasitəsilə ingilis dilinə keçmişdir.

Normand işğalı dövründə fransız dili ingilis dili ilə müqayisədə hegemon mövqe tutmuşdur. Sarayda, feodal əyanları arasında, dövlət müəssisələrində, məktəblərdə fransız dili əsas yazılı dil kimi istifadə olunmuşdur. Ona görə də fransız dilindən keçən leksik vahidlər bu dildən istifadə edənlərin həyat tərzini, fəaliyyətini, marağını ifadə edən sözlərdir: action – hərəkət, aqruable – razı, beauty – gözəllik, carpenter – dülgər, duke – hersoq və s. Fransız dilindən alınma sözlərin müəyyən qismi zaman keçdikdə ümumişlək leksik laya keçmişdir: face – üz, sifət, gay – şən, hour – saat, ink – mürəkkəb, joy – sevinc, letter – məktub, money – pul və s.

Fransızcadan ingilis dilinə olduqca çox söz keçmişdir. Onların müəyyən hissəsi mürəkkəb sözdüzəltmə quruluşlu olmuşdur. Bununla da, fransız dili ingilis dilinin sözdüzəltmə sisteminə güclü təsir göstərmişdir. Fransız dilinə məxsus alınmaların tərkibindəki sözdüzəldici ünsürlər sonradan ingilis dilində istifadə edilmişdir. Məsələn, acceptable – yolverilən sözündən -able-, difference, excellence, evidence tipli sözlərdən -ence- ünsürlərinin ingilis dilinin sözdüzəltmə sistemində tətbiqini tapmışdır.

Fransız sözlərinin ingilis dilinə keçməsi prosesi müasir dövrdə də davam edir. Yeni keçən sözlər siyasət, idman və asudə vaxtın təşkili sahələrinə aid olur. Müasir ingilis dilinin lüğət tərkibinin üçdə biri roman mənşəli olmasına baxmayaraq bu dil german dili kimi özünəməxsusluğunu saxlamışdır.

Fransız dili vasitəsilə ingilis dilinə keçmiş latın sözləri də az deyildir. Bu dil xarici amillərlə bağlı olmuşdur. Məlumdur ki, XIII əsrin sonlarında və XV əsrin əvvəllərində İngiltərədə kapitalist istehsal üsulu inkişaf etməyə başlayır. Bu dövr ölkədə ingilis dilinin milli dil səviyyəsinə qaldırılması ilə də seçilir. İntibah dövründə yeni ingilis dili formalaşır. Dövrün elmi və bədii əsərləri yalnız ingilis dilində qələmə alınır. Lakin, intibah dövrü antik mədəniyyətə pozitiv münasibəti ilə diqqəti cəlb edir. Ona görə də yeni ingilis dilinə latın, yunan dillərindən sözlər keçməyə başlayır. İngilis dilində olan latın alınma­la­rının üçüncü layı məhz bu dövrlə bağlıdır. Lakin, bu alınmalar artıq şifahi nitqlə, danışıq dili ilə deyil, yazılı dillə keçir. İngilis dilində fəlsəfə, hüquq, tibb terminologiyası da məhz bu cür alınmalar əsasında formalaşmışdır. Yazılı dillə keçən sözlər daha çox terminoloji səciyyəli olmuş, abstrakt anlayışları bildirmişdir. Məsələn, basis, area, crisis, idea, ratio, stimulus. Eyni zamanda fel və sifətlərin də ingilis dilinə keçməsi qeydə alınır: operate, cultivate, educate, admit, permit, affect, senior, junior, minor, interior, exterior və s.

Yunan dilindən alınmış sözlər və sözdüzəltmə vasitələri dünyanın bir çox dillərində, o cümlədən ingilis dilində terminoloji leksikada geniş istifadə olunur, onlar internasional səciyyə daşıyır. İngilis dilindəki latın alınmalarının böyük əksəriyyəti birbaşa deyil, fransız dili vasitəsilə alınmalardır.

XV-XVI əsrlərdə ingilis dilinə latın və yunan dillərindən başqa italyan, ispan və holland dillərindən xeyli söz keçmişdir. Lakin, bu dillərdən alınmış sözlər sayca azdır və onlar mədəni, eləcə də ticarət əlaqələrinin nəticəsidir.

Beləliklə, müasir ingilis dilində alınmalar sayca həm çoxluğu, həm də mənbə müxtəlifliyi ilə seçilir. Bu dildə dünyanın təqribən 50 dilindən alınma sözlər vardır. Bu sözlər müasir ingilis dilinin lüğət tərkibinin, demək olar ki, 70%-ni təşkil edir.

XVII əsrin ortalarında ingilis-fransız dil əlaqələri yenidən güclənmişdir. Bu dövr ingilis dili üçün yeni fransız alınmaları ilə səciyyəvidir. Sonralar XIX əsrdə fransız dilindən daha çox texniki terminlər alınmışdır.

İngilis dilinin özünün çoxəsrlik tarixində bir çox dillərlə qarşılıqlı əlaqədə olmuş, həmin dillərdən söz almışdır. Alınma sözlərin dildə artması çoxlu dub­let­lərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Hər bir dil müəyyən sistem təşkil edir. Dil leksikası da bu sistemin tərkibində öz yerin tutur. Eyni zamanda leksika özü sistem xüsusiyyətinə malikdir. Həmin sistemdə alınma sözlərin də öz yeri vardır. Amma sözlər semantik cəhətdən onlara yaxın sözlərin bir və ya bir neçə mənasını öz üzərinə götürür. Qeyd olunan hadisə yaranan dublet sözlərin, yaxud ifrat yaxın sinonimlərin dildən çıxmasına səbəb olur. Buradan belə nəticə çıxır ki, sözalma heç də həmişə dildə boş olan semantik söz yuvalarının tutulmasını nəzərdə tutmur. Bəzən hadisənin nəticəsi dildə müəyyən səbəblərdən işləkliyini itirən sözlərin əvəzlənməsinə xidmət edir.

Dilin lüğət tərkibində baş verən hər hansı dəyişmə, o cümlədən alınmaların lüğət tərkibində yer alması dildə semantik və üslubi dəyişmələr yaradır. İngilis dilində də tarixən belə bir proses getmiş, dilin lüğət tərkibinə müxtəlif dillərdən sözlər daxil olmuşdur. Ona görə də ingilis dilinin lüğət tərkibində daimi dəyişmələr getmişdir. Bunun müqabilində müasir ingilis dili kənardan sözalmaya qarşı daha davamlıdır. Lakin tarixən belə olmamışdır.

İngilis dili german dillərinin qərb yarımqrupuna daxildir. Ona görə də ingilis dilinin qədim dövrünə aid sözlər digər german dilləri ilə paralellərə malikdir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Ворно, М.А.Кашина, Е.В.Машиневская, В.А.Поторова. Лексикология английского языка. Ленинград, 1955, с. 14.

  2. N.Məmmədov: «Azərbaycan dilçiliyinin nəzəri əsasları». Bakı, 1968, «Ma­arif».

  3. Ə.Dəmirçizadə: «Müasir Azərbaycan dili». Bakı, 1984, «Elm» nəşriyyatı.

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются современное Азербайджана-английское язы­ко­вые связи, некоторые аспекты их развитие в современном этапе, а также ис­тория языковые и другие культурные связи между Англии и Азер­байджанском.

SUMMARY

The article analyses modern Azerbaijan-English langual connection some aspects of their developments in contemporaty phase, also the history of langual and other cultural relations etween England and Azerbaijan.

Bağirov Adil

NAXÇIVAN ƏRAZİSİNDƏ BƏZİ TOPONİMLƏRİN

YARANMA VƏ FORMALAŞMA YOLLARI

Naхçıvan Muхtar Rеspublikası оnоmastik lеksikasının əsas fоndunu tоpоnimlər təşkil еdir. Tоpоnimlər müəyyən tariхi şəraitlə bağlı yaranmış, illər, nəsillər bir-birini əvəz еtdikcə fоrmalaşmış və minilliklərdən zəmanəmizə qədər gəlib çatmışdır. Tarixin özü qədər qədim və zəngin olan bu adlar хalqımızın varlığını təsdiqləyən, milli ünvanını dəqiqləşdirən, keçmişimizdən soraq verən ən etibarlı söz abidələrimizdir.

Toponimlər dilin «tarix kitabı», minilliklərin salnaməsidir. Xalqımızın dili, tariхi, mədəniyyəti, еtnоqrafiyası, еtnоgеnеzi, adət-ənənəsi, sоsial-iqtisadi vəziy­yəti, Vətənin qüdrəti, müqəddəsliyi, ulu babalarımızın ayaq izləri, хalqımızın təfəkkür dünyası özünü bu adlarda yaşadır, dlimizin tariхi lеksikоlоgiyası, lеksik-sеmantik və qrammatik quruluşu öz əksini bu adlarda tapır, bu adlar tarixin bir çох qaranlıq səhifələrinin açılmasında mühüm rоl оynayır. Odur ki, toponimləri хalqımızın tariхi, cоğrafiyası ilə bağlı açıqlamaq, оnları linqvistik cəhətdən tədqiq еtmək, dilimiz, tariхimiz və gələcəyimiz üçün çох vacibdir. Tоpоnimlərin tоplanılması, qоrunub saхlanıl­ması və tədqiqi хalqımızın təşəkkül tarixini öyrən­mək üçün ən qiy­mətli qaynaq, tоrpaqlarımıza göz dikmiş mənfur еrməni millət­çi­lərinin saхta iddialarına qarşı layiqli cavab vеrmək üçün ən kəsərli silahdır.

Naхçıvan ərazisindəki tоpоnimləri tədqiq еtmək üçün bu diyarı hərtərəfli şəkildə öyrənmək, ərazinin tariхini, cоğrafiyasını bilmək, dağ və dərələrini, bərəkətli tоrpaqlarını gəzib dоlanmaq, yur­dun qəhrəmantıq salnaməsini охumaq, rеgiоnun bitki və hеyvanat aləmini dərindən bilmək vacibdir. Naхçıvanda hələ də еlmə məlum оlmayan beynəlxalq əhəmiyyətli maddi-mədəniyyət nümunələri, qayaüstü rəsmlər, petroqlif, heroqlif və piktoqramlar, dağlar, qalalar, insanların ovçuluq mədəniyyəti, təsəttüfat həyatı, peşə və məşğyliyyətindən xəbər verən daş kitabələr çoxdur ki, bunların da hər birinin öz adı, yaranma və formalaşma yolu vardır.

Naхçıvan tоpоnimlərinin maraqlı bir qolunu oykonimlər təşkil edir. Oyko­nimlər tarixin müxtəlif zamanlarında ərazidə baş vermiş ictimai-siyasi hadisələr, tayfa və tayfa birliklərinin yaranması, qəbilə və tayfaların tirələrə bölünməsi, yeni şəhər və kəndlərin salınması, əhalinin məşğuliyyəti, ərazinin relyef quruluşu, bitki və heyvanat aləmi ilə bağlı yaranmışdır. Odur ki, Naxçıvan ərazisində antrоtopоnim, еtnоtоpоnim, hidrоtоpоnim, zооtоpоnim, fitоtоpоnim kimi zəngin adlar sistemi öz ifadəsini tapır, əmələ gəlmə, yaranma yolu, lеksik, sеmantik və qrammatik хüsusiyyətlərinə görə diqqəti cəlb edir. Məsələn:

Oğuzdaşı. 1727-ci ildə Şərur nahiyəsində iki Oğuzdaşı adlı kənd qeydə alınmışdır. Kəndlərdən birində 24, ikincisində isə iki ailə yaşayıb [8, s. 364]. Kənd adları qədim türk oğuz tayfa adı ilə bağlıdır. M.Kaşğarlı «Divanü lüğat-it-türk» əsərində oğuz tayfasını əsas kök kimi götürmüş, tayfanı 22 kök budağa ayırmış və hər kökdən «bir takım oymaklar çıxdığını» yazmışdır [6, s .55-57]. Avrasiyada qədim tarixə və geniş coğrafi areala malik olan oğuzların əsas yurd yerlərindən biri də Naxçıvanın keçmiş və indiki əraziləri olmuşdur. Bu ərazidə oğuzların tarixi izlərini Oğuzkənd, Bəydili, Əyrək, Xələc, Qarahəsənli, Qaraçuğ, Qarxun kimi yer-yurd və kənd adları təsdiqləyir.

Oğuzdaşı adı oğuzdaş tərkib hissələrindən ibarətdir. Burada oğuz qədim türk tayfa adını, daş leksemi isə kəndin daşlı, qayalı, yaxud qiymətli daş (filiz) ilə zəngin olan bir yerdə yerləşməsini bilririr. Oğuzdaşı «daşlı, qayalı», yaxud «qiymətli daş çıxan yerdə yerləşən kənd» anlamı yaradır. Bu adın mənşəyi ilə bağlı belə bir fikir daha inandırıcı görünür: Oğuzdaşı «Daş oğuz» (Dış oğuz) ifadəsinin inversiya olunmuş formasıdır. Oğuzdaşı – «Daş oğuzlara məxsus kənd» mənası bildirir [1, s . 77]. Hazırda Naxçıvan ərazisində Oğuzkənd oykoniminin (Şərur rayonu) və Azərbaycan ərazisində Oğuz rayon adının olması faktı da tarixi kökümüzə, qədim türk etnosuna olan məhəbbətin nəticəsidir.

Oğuzkənd. Şərur rayonunda kənd adıdır. Bu kənd ərazisi tarixən oğuzların yurd yeri olmuş, qədim oğuz türklərinə məxsus salur, bəydili, xələc, qarxun tayfa birləşmələrinə məxsus ailələr ətraf ərazilərdə yaşamışlar. Zaman keçdikcə nəsillər dəyişmiş, ancaq yer-yurd adları özünü qoruyub saxlamışdır. XIX əsrin axırı və XX əsrin əvvəllərində kəndin ərazisi Şərurda çəkilən kanalın mühəndisi A.Şahingireyin malikənəsi olmuş və 1918-20-ci illərə aid mənbələrdə kənd Şahingirey adı ilə qeydə alınmışdır [ 12 ]. Sovet hakimiyyətinin ilk illərindən kəndin ərazisi heyvandarların müvəqqəti yaşayış məskəninə çevirilmiş, tədricən daimi yaşayış məskəni kimi formalaşmış və buraya Sovxozkənd adı verilmişdir. Sovxozkənd hibrid addır. Birləşmənin birinci tərəfi rus mənşəli sovxoz (sov+xoz), ikinci tərəfi isə kənd sözündən ibarətdir. 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin imzaladığı «Naxçıvan Muxtar Respublikası şəhər və rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında»kı Qanuna əsasən ərazinin tarixi adı özünə qaytarılmış və kəndə qədim türk oğuz tayfa adını əks etdirən Oğuzkənd adı verilmişdir. Oğuzkənd «oğuzlara məxsus məskən, yurd yeri» deməkdir.

Qaraхanbəyli. Babək rayоnunda kənd adıdır. Kəndin əsası Qaraхan bəy adlı şəxs tərəfindən qоyulmuş və kəndə onun şərəfinə ad verilmişdir. Zaman keçdikcə Qaraxan bəy şəxs adı etnonimə çevrilmiş və «kəngərlilərin qaraхanbəyli tirəsi tariхən bu kənddə, qızılqışlaq tirəsi isə Bulqanda yaşamışdır» [7, s. 32] Odur ki, Qaraхanbəyli toponiminin kəngərlilərin tayfa adı əsasında yaranması fikri elmi cəhətdən özünü tam doğruldur. Bu faktı Azərbaycan MEA Əlyazmalar İnstitutunda XVII-XVIII əsrlərə aid kəngərlilərin torpaq mülkiyyəti ilə bağlı saxlanılan qəbalə də təsdiqləyir. Qəbalədə (sənəd 12 ) yazılır ki, kənd Məhəmməd bəy Kəngərliyə ata-babadan qalma xüsusi əmlak hesabında idi. 1770 – ci ildə Məhəmməd bəy Şiraza gedərkən Təbrbiz şəhərində kəndi əmlakı ilə birlikdə otuz tümən Təbriz məbləğinə Ağa Nemət Təbrizli adlı bir şəxsin yanında ( girov) qoymuş (satmış), ancaq səfər zamanı vəfat etdiyindən qərarlaşdırılmış vaxtda girov pulu sahibinə çata bilməmişdi. Ona görə Qaraxanbəyli əmlakı zərurət üzündən satışa qoyulmuş alverə əsaslanan qanun üzrə Ağa Nemət Təbrizinin xüsusi əmlakına çevrilmişdi [9, s. 140]. Ağa Nemət Təbrizi də öldükdən sonra 1787 – ci ilə qədərki dövrdə isə sahiblik onun vərəsələrindən (üç övladı olub) asılı bir vəziyyətdə qalmışdı. Bütün bu müddət ərzində vərəsələr həddi- buluğa çatmamış olduqlarından öz hissələrindən bir dəfə də olsun faydalana bilməmişlər. Məhz bu səbəbdən də alqı-satqı şəriət məhkəməsinin ali məclisində Qaraxanbəyli əmlakının açıq satışa qoyulması qərarına gəlmişdilər. Əmlak satıldıqdan iki il sonra (1789 –cu ildə) Kəngərli elinin vəkili Məmmədkərim Soltanın böyük övladı Lütfəli Soltan öz xahişi ilə Qaraxanbəyli adı ilə məşhur əmlakın yayılmış şəkildə olan bütün mülklərini, toxum səpilə biləcək torpaq sahələrini və yaşıllıqların hamısının bütünlükdə yarısını; çayları, arxları, naxır otlaqlarını iki qat qiymətə - qırx tümən Təbriz məbləğinə alır. Əmlakın dəyər qiymətinin yarısı gümüş pulla ödənilir. Lütfəli Soltanın əmlakı belə baha alması Ağa Nemət Təbrizinin yetim qalmış üç övladının həyatını təmin etmək məqsədi daşıyırmış [9, s.140]. Sənəddə yazıldığı kimi Qaraxanbəyli kəndi bina olduğu vaxtdan kəngərlilərə məxsus yurd yeri olmuş və nəslin tayfa adını günümüzədək yaşatmışdır.

Хəlilli. Babək rayоnunda kənd adıdır. Bu ad XV1 əsrə aid mənbədə Хəlilli [5, s.164], XV11-XV111 əsrlərə aid mənbələrdə isə Xəlil [9, s. 57-66], Xəlil xarabası məzrəsi [8, s. 24] adları ilə qеydə alınmışdır.

M.Vəliyеv (Baharlı) adın mənşəyini еyniadlı türk tayfa adı ilə əla­qə­lə­n­di­rə­rək yazır ki, XIII yüzilliyin оrtalarında İranda ha­kimiyyət Hü­lakü -mоnqоllara kеçən vaхt оnlar Azər­bay­ca­na iki min türk ailəsi gətirtmişdilər. Bu türklər kai adlanan və Qərbi Türküstanda yеrləşən хüsusi türk qоluna (ağ hun­la­ra) məхsusdur ki, оnların da əsas tayfalarından biri Хəlilli tay­fasıdır. Хəlilli tayfası Şamaхı, Quba, Göyçay, Ağdam, Ca­vad, Naхçıvan qəzalarındakı bəzi оykоnimlərdə bu adı yaşa­dır [11, s. 45-47].

M.Vəliyеvdən (Baharlı) fərqli оlaraq bеlə qənaətə gəlirik ki, Хəlilli kəndi və оna yaхın оlan bütün ərazilər kəngərlilərin torpaq mülkiyyəti olmuş, ətrafdakı Şıxmahmud, Uzunoba, Didivar, Nəzərəbad, Həsənağa, Kükəli kəndlərinin əsası kəngərlilərin tayfa və tirələri tərəfindən qoyulmuş, hələ ХV11 əsrdən хеyli əvvəl Xəlilli kəndində kəngərlilərin Cümşüdlü tayfasına məхsus ailələr yaşamışdır. Elə bu səbəbdən də kənd həm də Cəmişidli adı ilə tanınırmış. Kənd camaatı əsasən, əkinçilik və hеyvandarlıqla məşğul оlurmuşlar.

Xəlilli kəndinin kəngərlilərə məxsusluğunu 1768-ci il iyul ayında Ağaverdi (İmamverdi) Soltan Kəngərlinin qızı Əsmər xanımın Məmmədkərim Söltana satdığı Xəlil kəndinin qəbalə sənədləri də təsdiqləyir. Sənəddə yazılır ki, Xəlil kəndi Cəmişidli tayfasının ağsaqqalı İmamverdi Soltan Kəngərliyə ata-babadan qalma mülk imiş. Bu kənd Naxçıvan ölkəsinin şah sarayına vergi ödəyən, dövlət yanında vergi mənbəyi kimi böyük əhəmiyyətə malik idi [9, s. 137]. İmamverdi Soltan Kəngərli vəfat etdikdən sonra kənd bütün mülkü ilə onun qızı Əsmər xanıma məxsus olub. Əsmər xanım 1768- ci ildə şəriət məhkəməsinə gələrək Naxçıvan ölkəsinin tabeliyindəki ata-babadan gəlmə irsi əmlakı olan bütün Xəlil kəndinin – arx və əkin sahələri, su ehtiyatları, dəyirmanları və ümumiyyətlə (kəndin) özünə xas bütün aidiyyətilə birlikdə hamısını tədavüldə olan səkkiz tümən Təbriz məbləğində pula Kəngərli elinin yüksək məqamlı vəkili Əliməmməd bəyin oğlu Məmmədkərim Soltana satıb. Satılan mülk dörd tərəfdən bu qayda üzrə məhdudlanır: Birinci hədd: Şeyx Mahmud kəndi. İkinci hədd: Böyük Naxçıvan çayı. Üçüncü hədd: Uzun oba əmlakı. Dördüncü hədd : Cehri [9, s. 58].

Kəndin alqı-satqısı ilə bağlı qəbaləni 69 şəxs imzalamışdır. Məmmədkərim Soltan sağlığında kəndin əmlakına məxsus qəbaləni oğluna verdiyi üçün atasının ölümündən sonra kənd bütünlüklə Lütfəli Soltan Kəngərliyə çatmışdı [9, s.139]. Bu faktlar sübut edir ki, Xəlilli adı kəngərlilərə məxsus tayfa başçısının adı əsasında yaranmış etnonim səciyyəli addır. Kənddə yaşayan indiki ailələr də Cəmişidli tayfasının nəsillərindəndir.

Kükəli kəndi. XVII-XVIII əsrlərə aid mənbədə qeydə alınmış keçmiş kənd adıdır [9, s. 149]. Kənd indiki Babək rayonu ərazisində Şıxmahmud kəndinə yaxın ərazidə yerləşmiş və əhali əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olmuşdur. Bunu 1723-cü ilin may ayında Naxçıvan ölkəsinin vəziri Mirzə Məhəmməd Tahirin Allahverdi və Xudaverdi bəylərə satdığı «Mömin xan yeri» adlı torpaq sahəsinin qəbaləsi də təsdiqləyir. Sənəddən aydın olur ki, satılan ərazi şərqdən magistral küçə, qərbdən Kükəli kəndi, cənubdan su anbarı yeri, şimaldan isə Şeyx Mahmud ərazisi ilə həmhüdud idi [9, s.149]. Sənədi kəngərli elinin Ağabəyli, Kəc, Bilici, Yurtçu və Salehi oymaqlarına mənsub şəxslərin imzalaması kəndin kəngərlilərə məxsusluğunu sübut edir.

Kükəli adının mənası tam aydın deyil. Bu ada digər mənbələrdə rast gəlinmir. Güman edirik ki, Kükəli adı Kükü kənd (Şahbuz rayonu) adı ilə eyni mənşəlidir, yəni kənd adının ilkin forması Kükülü variantında olmuş və fonetik əvəzlənmə nəticəsində Kükəli şəklinə düşmüşdür. Bunu hər iki kənddə kəngərlilərə məxsus ailələrin yaşaması və əhalinin eyni mənşəli tayfaya məxsus olmaları ilə əlaqələndirmək olar. Digər tərəfdən, XVII-XVIII əsrlərdə Kükü kəndi tamamilə kəngərlilərin nüfuzlu bəylərinə məxsus olmuş, XIX əsrdə isə bu kəndin torpaqlarına Kəngərli elinin vəkili Hacı Lütfəli soltanın oğlu Novruz ağa sahiblik etmişdir [10, s.31, 136]. Novruz ağanın Naxçıvan şəhərinin ətrafı, eləcə də Kükəli kəndində də böyük torpaq sahələri var imiş. Dağlıq ərazidə yerləşən Kükü kəndinin əkin sahələri az olduğundan kənd əhalisi əkinçilik məqsədilə Kükəli kənd torpaqlarından istifadə edirmiş (Bu hal Şahbuzun digər kəndləri üçün də xarakterikdir). Elə buna görə də kəndə «kükülülərə məxsus yer», «kükülülər» mənasında işlənən Kükəli ( Kükülü) adı verilmişdir.

Həsənağa. XIX əsrdə qeydə alınmış bu kənd [7, s.134] Uzunoba kəndinin (Babək rayonu) bir hissəsini əhatə edirmiş. Sonralar bu kəndlər bir-biri ilə qaynayıb qarışmış və Həsənağa adı unudulmuşdur. Kəndin bütün ailələri kəngərlilərdən ibarət olmuşdur. Həsən ağa tirə başçısı və torpaq sahibi olduğu üçün kənd onun adı ilə adlandırılmışdır [2, s. 92].

Şükar kəndi. Kəndin əsasının nə zaman qoyulduğu məlum deyil. Kənd adı 1590-cı ilə aid mənbədə Dərəşahbuz nahiyəsində [ 5, s.167], 1727-ci ilə aid mənbədə isə Naxçıvan livasının Sisyan nahiyəsində Şikar variantında qeydə alınmışdır [5, s. 151]. Qədim Azərbaycan ərazisi olan bu kənd 1918-ci ilin milli qırğını dövründə ermənilər tərəfindən dağıdılmış, tamamilə müsəlmanlardan ibarət olan əhali Naxçıvan, Şuşa, Qubadlı, Füzuli rayonlarının ərazilərinə səpələnmişdir. Şükarda baş verən bu faciə haqqında «Qruziya» qəzetinin 9 noyabr 1918-ci il tarixli nömrəsində yazılır ki: «Şükar kəndi rayon mərkəzindən təqribən 22-24 km şimal-şərqdə, Sisyan- Naxçıvan yolunun üzərində, Şağat kəndinin yaxınlığında yerləşmişdir, 1873-cü ildə kənddə 186 nəfər, 1886- cı ildə 218 nəfər, 1897- ci ildə 238 nəfər, 1914 –cü ildə isə 514 nəfər əhali yaşamışdır. 1918- ci ildə erməni daşnaq hökumətinin gösrərişi ilə Andronikin quldur dəstəsi kəndi dağıtmış, əhalisini qırmış, sağ qalanları qovmuşdur. İndi ölü kənddir. Zəngəzur qəzası rəisinin Gəncə qubernatoruna raportunda qırğının miqyası belə göstərilir: «Şükar kəndi 1918- ci ilin iyulunda dağıdılmış, 95 nəfər öldürülmüş, kəndə 500 min manat zərər vurulmuşdur» [4, s. 464.].

Həmin dövrdən kənddə yaşayış olmamışdır. İndi Naxçıvan və Sumqayıt şəhərləri, Nursu kəndi (Şahbuz rayonu), Cəhri kəndi (Babək rayonu), Şuşa, Qubadlı, Füzuli rayonlarında 1918-ci ildə Şükardan didərgin düşmüş ailələrin nəsilləri yaşamaqdadır.

Şükar adının etimologiyasına toxunan B.Budaqov və Q.Qeybullayev E.M. Murzayevə əsaslanaraq ehtimal edirlər ki, kənd adı türk dillərində şoku – «konusvarı yüksəklik» və yar –«çay sahili qaya», «yarğan» sözlərindəndir. Azərbaycanda Çoxqar dağının ( Şəki rayony) adı ilə mənaca eynidir [3, s.445]. Bizim fikrimizcə, kəndə relyef quruluşuna, «konusvarı yüksəklik»də yerləşməsinə görə verilən bu ad özünü doğrultmur, digər tərəfdən kənd çay sahilində yerləşmir. Odur ki, adın bu yozumu ilə razılaşmaq olmaz. Bizim fikrimizcə, kənd adı şəxs adı əsasında yaranıb. Ata-babalarımın ulu yurdu olan Şükar kəndinin yerli sakinləri, 1918 –ci il hadisələrinin faciəli günlərini yaşayan şahidlərin babalarından eşitdiklərinə görə kəndin əsası Şükar adlı şəxs tərəfindən qoyulmuşdur. Buna əsaslanıb adın antroponim səciyyəli olması fikrini müdafiə edirik.

Deyilənlərdən aydın olur ki, qədim oğuz yurdu Naxçıvan ərazisində hər bir adın öz yaranma və formalaşma yolu, mənşəyi, zəngin leksik-semantik xüsusiyyətləri vardır ki, bunların da hərtərəfli şəkildə tədqiqi dilimiz və tariximiz üçün mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Bağırov A. Naxçıvanda oğuz tayfa adları əsasında yaranan oykonimlər //Azərbaycan onomastikası problemləri, X, Bakı, 2002, s. 73- 78.

  2. Bağırov A. Naxçıvanın oykonimləri, Bakı, «Nurlan» nəşriyyatı, 2007.

  3. Budaqov B., Qeybullayev Q. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti, Bakı, «Oğuz eli» nəşriyyatı, 1998.

  4. Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyas, Bakı, «Gənclik» nəşriyyatı,1995.

  5. İrəvan əyalətinin icmal dəftəri, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1996.

  6. Kaşğarlı M. Divanü lüğat-it-türk, (Çevireni: Besim Atalay), 5 Baskı, Cilt 1, Ankara, 2006.

  7. Григорйев В.В. Статистическое описание Нахичеванской провинции, Санкт-Петербургь, 1833.

  8. Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2001.

  9. Seyidbəyli E. Naxçıvan torpaq mülkiyyətinə aid XV11 – XV111 əsr Kəngərli arxeoqrafik sənədləri, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 2000.

  10. Смирнов Н.К. Материалы по истории и этнографии Нахичеванского края (Тифлис, 1934 г), Баку, «Ozan» nəşriyyatı, 1999.

  11. Vəliyev (Baharlı) M. Azərbaycan, Bakı, «Azərbaycan» nəşriyyatı, 1993.

  12. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycanın siyasi xəritəsi.

Bağırova Sevinc

BALONİYA TƏHSIİL PROSESİ VƏ AZƏRBAYCAN REALLIĞI

Avropa ali təhsil sistemlərində bu gün baş verən inqilabi dəyişikliklər hamı kimi Azərbaycan təhsil sisteminin işçilərini də narahat etməyə bilməz. Respublika ali məktəblərini yaxın gələcəkdə nə gözləyir? Avropa sisteminə qoşulacaq bizim ali məktəblərdə xarici tələbələrin kütləvi təhsil ala bilməsi nə qədər realdır və bu sahədə hansı işlər görülməlidir? Avropa təhsil xidməti bazarında mövcud olan rəqabətə bizim ali məktəblər davam gətirə bilərlərmi? Bütün bu suallara cavab verə bilmək üçün birinci növbədə Baloniya konvensiyasının nə olduğunu aydınlaşdıraq.

1997-ci il aprel ayının 11-də Avropada ali təhsil kvalifika­si­ya­la­rının tanınması üzrə Lissabon konvensiyası qəbul edildi. Bu sənəd, Avropa ali təhsil sistemlərinin vahid meto­doloji bazasını yaratma istiqamətində 1953-1997-ci illərdə qəbul edilmiş konven­siyaları­nı bir növ özündə ümumiləşdirmişdi.

1998-ci ildə Fransa, Almaniya, İtaliya və Böyük Britaniya Sarbon dekla­rasiyasına qol çəkdilər. Deklarasiyada Avropa ali təhsil sisteminin arxitekturasının harmonizasiyası nəzərdə tutulurdu.

1999-cu ilin sentyabrında Baloniya Universitetinin 900 illik yubileyinə toplanmış 29 Avropa ölkəsinin rektorları Universitetlərin Xaritiyasını qəbul etdilər.

Avropa təhsil sistemlərinin bir-birinə uyğunlaşdırılması ilə əlaqədar Balo­niyada davam edən proses 2001-ci ildə Praqada 32 ölkənin ali təhsil nazirlərinin «2001-ci ilə qədər Avropa ali təhsil məkanı yaratmaq» təşəbbüsü ilə nəticələndi.

Bu konvesiyada müasir dövr üçün ali təhsilin əsas prinsipləri formalaşmışdı:

- universitetlərin avtonomiyası;

- universitetlərin dövlətdən asılı olmaması;

- müəllimliklə-alimliyin sıx vəhdəti;

- Avropa humanizminin əsas dəyərlərinin qorunması və s.

Beləliklə, Baloniya prosesinin əsas prinsipləri və arxitekturası formalaşdı.

Avropada Baloniya konvensiyasının yaranmasına səbəb nə idi?

Məsələ ondadır ki, 90-cı illərdə dünya təhsil sistemlərində inqilablar baş ve­rirdi. Təhsil iqtisadiyyatın bir sahəsinə çevrilirdi. İnkişaf etmiş ölkələr bundan çox böyük qazanc əldə etməyə başlamışdılar. Bu inqilab şimali Amerikada baş ver­mişdi və 90-cı illərin ortalarında Avropa universitetləri başa düşürdülər ki, bu sa­hə­də çox geridə qalırlar. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən gənclər ABŞ-da oxumağa axışırdılar.

Bu yarış-müsabiqədə uduzmamaq üçün Avropa öz elm-təhsil potensialını səfərbərliyə almaq istiqamətində fəaliyyətini gücləndir­di. Baloniya konvensiyası da bu qəbildən olan tədbirlərdəndir.

Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, əgər Azərbaycan bu pro­sesdən kənarda qalarsa, inkişafda olan dünyanın xammal əlavə­sinə çevrilə bilər.

Azərbaycanın ali təhsil sistemi də Avropa təhsil sisteminin tərkib hissəsi kimi Baloniya konvensiyasının irəli sürdüyü prinsipləri öz fəaliyyətində əsas götürməyə çalışır.

Artıq Azərbaycan da vahid ümumavropa təhsil məkanına qəbul edilmək ərəfəsindədir. Yaxın gələcəkdə Azərbaycan və Avropa Universitetlərinin diplom­la­rı­nın qarşılıqlı tanınması mümkün ola bilər. Baloniya konvensiyasını qəbul etmək bizim tələbələrə sərbəst olaraq Sorbonda, Praqada və ya Baloniyada mühazirələrə qulaq asa bilmək, 40 Avropa ölkəsinin 3 mindən artıq universi­tetlərinin diplom­larına uyğun diplomlar almaq imkanları verəcəkdir.

Birinci növbədə hər bir tələbə və müəllim yaxın gələcəkdə özünün şəxsi həyatında və professional fəaliyyətindəki perspek­tivləri reallaşdırmaq üçün yeni imkanlar əldə edəcəklər. Ancaq bunun üçün universitetdə iri miqyaslı reformalar aparmaq, «Açıq sistem» prinsipi üzrə universiteti açıq universitetə çevirmək lazımdır. Azərbaycanın hər bir vətəndaşı müasir təhsil sistemindən istifadə etmək imkanlarına malik olmalıdır. Bu imkan təhsilin bütün mümkün formalarını, distansion təhsildən, fərdi-əyani təhsilə qədər əhatə etməlidir.

Son illərdə dünyada distansion təhsilin populyarlığı sürətlə artır. Bir çox qabaqcıl uni­versitetlərdə əlavə təhsil və təkmilləş­dirmə institutlarının tərkibində distansion təhsil fakültələri fəaliyyət göstərir. Belə fakültələrdə tədris prosesinin təşkili universitetin ixtisas kafedralarının dövlət təhsil standartları əsasında hazırladığı tədris planları əsasında həyata keçirilir.

Distansion təhsilin birinci mərhələsində tədris prosesinin əsasında «Keys» təhsil tex­nolo­gi­ya­­sı təşkil edir. Bu texnologiya mühazirə materiallarının, məşğələ və test tapşırıqlarını elektron daşıyıcılarda (disketlərdə) istifadəsini nəzərdə tutur. Hər bir tələbə semestrin əvvəlində tədris vasitələri komplekti (Keys) alır. Bu komplektə: mühazirə konspektləri, işçi dəftərlər, laboratoriya işləri üzrə metodiki göstərişlər, testlər, nəzarət tapşırıqları və s. daxildir. Hər bir tələbə semestr ərzində 20-yə qədər vəsait alır.

Təcrübə göstərir ki, distansion humanitar və iqtisadiyyat ixtisasları daha geniş yayıl­mış­dır. Bu onunla izah edilir ki, ümumpeşə və ixtisas fənnlər bölümü üzrə texniki ixtisaslarda təhsil material texniki baza olmasını tələb edir.

Hal-hazırda bu problemi həll etmək üçün ayrı-ayrı ixtisas fənləri üzrə laboratoriya işləri onların virtual kompüter analoqları ilə, videofilmlərin nümayişi, multimediya tədris vasitələri ilə əvəz olunmaqla həll edilir. Bu materiallara çap şəklində və ya elektron şəklində mühazirə materialları da əlavə edilir.

Çox ola bilsin ki, gələcəkdə elektron multimediya tədris kursları, kompüter-öyrədici şəbəkə kompleksinin bir hissəsi kimi tədris-metodiki vasitələrini sıxışdıraraq distansion təhsil üçün əsas vəsait olacaqdır.

Təhsildə yeni informasiya texnologiyalarının tətbiqinin əsas məqsədi tədris materiallarının əyani və rahat təqdimatını təmin etməklə, materialların dinamiki yeniləşmə imkanları və INTERNET-də çap olunan əlavə informasiya resursları hesabına tədris posesinin effektivliyini artırmaqdır.

Xüsusilə də I və II semestrlərin ümumi humanitar və sosial-iqtisadi, tədris və fun­da­men­tal fənnlərinin distansion tədrisi üçün hal-hazırda kifayət qədər multimediya tədris vəsaitləri və virtual laboratoriya işləri mövcuddur.

Bu fakültələrdə ayrı-ayrı fənnəlr üzrə yoxlama həyata keçirmək üçün elektron test kom­plektləri işlənməlidir. Bu testləri tələbəyə, mühazirə material­larının mənimsənilməsinin keyfiy­yə­tinə və dərəcəsinə nəzarət etməyə imkan verəcəkdir.

Mətbəədə çap olunmuş tədris vəsaitləri və dərslikləri elektron şəklinə salınmalı və onların əsa­sında hipermətnli elektron dərsliklər yaradılmalıdır. Bu dərsliklərdən həm lokal elektron da­şı­yıcılarında (disketlər, CD-diski), həm də internetdə istifadə etmək mümkündür.

Distansion təhsildə informasiya texnologiyalarının tətbiqinin sonrakı inkişafının əsas isti­qa­mə­ti korporotip və internet-texnologiyalarından istifadə edən qlobal şəbəkələr bazasında kom­pleks şəbəkə – tədris-informasiya sisteminin tətbiqidir. Bunun üçün birinci növbədə tərkibinə şə­bə­kə server avadanlığı, kabel sistemləri, şəbəkə proqram örtüyü daxil olan texniki baza yara­dıl­mışdır. Digər şəhərlərdə informasiya-kompüter dayaq mərkəzləri yaratmaqla şəbəkə texniki vasi­tə­lərini genişləndirmək və müvafiq olaraq rayonlarda distansion təhsilin effektivliyini artırmaq mümkündür.

Əlbəttə buna bənzər layihələrin tətbiqi çox böyük vaxt və vəsait, həmçinin tələbələrdən də texniki təminat və əlavə xərc tələb edir.

Distansion təhsil sistemində müəllimə xüsusi rol ayrılır. Distansion təhsil mü­əl­limin rolunu genişləndirir və yeniləşdirir. Müəllim dərketmə prosesini koor­di­na­siya etməli, oxuduğu kursları daima təkmilləşdirməli, innovasiyalar və yeniliklərlə əlaqədar olaraq özünün yaradıcı aktivliyini və kvalifikasiyasını daima artırmalıdır.

Bununla belə klassik pedaqogikanın ənənələrini qoruyub saxlamaq da vacib­dir. Tələbələri mühazirə mətnləri və işçi dəftərlərlə təmin etmək o demək deyildir ki, bu ancaq müasir müəllim­lə­rin mühazirələri olmalıdır. Adlı-canlı qədim profess­sor­ların da mülahizələrini yenidən işləyərək elektron şəklində çap etdirmək mümkündür və lazımdır.

Distansion təhsil tələbəyə də müsbət təsir göstərir. Onun yaradıcı və intellektual potensia­lı­nı, səliqə-sahmanını, işini düzgün təşkil etməyi, biliyə olan həvəsini, kompüter texnikasından istifadə edə bilmək və sərbəst qərar qəbul etmək bacarığını artırır. Tələbənin qarşısın­da elektron kitabxananın hüdudsuz imkanları açılır. O, kompüter olan istənilən yerdən bu im­kan­lardan istifadə edə bilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, distansion texnologiyalar üzrə təhsilin formaları çoxdur. Bütün bu təhsil formalarının kompleks inkişafı və onlarda müasir təhsil texno­lo­giyalarının elementlərindən istifadə Azərbaycan ali təhsil sisteminin imkanlarını ge­nişlən­di­rər, göstərdiyi təhsil xidmətlərini artırar və ona Avropa ali təhsil sisteminə inteqrasiya olun­ma­sında köməkliklər göstərərdi. **

Baloniya konvensiyası diploma əlavə üçün xüsusi forma nəzərdə tutmur və bu məsələni hər bir ölkənin öz öhdəsinə buraxır. Bununla belə, Xarici Ölkələrdə Təhsil üzrə Avropa Assiosasiyası tərəfindən 1999-cu ildə vahid forma və məzmunda işlənmiş diploma əlavə Avropa universitetlərində geniş tətbiq olunur. Bu sənəddə ixtisas barəsində dəqiq təsəvvür yaradan, onun digər ixtisaslarla müqayisəsinə və xaricdə tanınmasına imkan verən, 8 bölmədə qurplaşdırılmış, 25 mövqenin doldurulması tələb edilir. Bu formatda diploma əlavə milli və ingilis dillərində doldurulmuş 4 səhifədən ibarətdir.

Azərbaycan universitetlərində verilən diploma əlavələr Avropa analoqla­rından əsaslı fərqlənirlər. Dövlət təhsil standartlarında nəzərdə tutulmuş fənnlərin adının ingilis dilinə adekvat tərcüməsini hazırlamaq və məqbul vahidlərini kreditlə gös­tər­məklə bu əlavələrdə əsaslı dəyişikliklər aparmaq tələb olunur. Müvafiq fəaliyyətin həyata keçirilməsi üçün Respublika ali məktəblərində müsabiqə əsasında intensiv tədqiqatlar aparmalı, aparıcı dövlət və özəl universitetlərdə pilot layihələri həyata keçirilməli, əlavələrin düzgün doldurulmasına həsr edilmiş seminarlar və master-siniflər təşkil edilməlidir.

Diploma əlavənin Azərbaycan və ingilis dilində yazılması çox böyük dəqiqlik, peşəkarlıq və məsuliyyət tələb edir. Odur ki, Dövlət təhsil standartlarının nəzərdə tutduğu fənlərin ingilis dilində dəqiq tərcümələri hazırlanmalı və çap etdirilməlidir. Diploma avropa əlavəsinin doldurulması üçün metodiki göstərişlər-instruksiyalar işlənməlidir.

Baloniya konvensiyasının əsas müddəalarından biri də təhsilin yüksək key­fiyyətini təmin edən qiymətləndirmə meyarlarından və metodologiyalardan ak­tiv istifadə etməkdir. Azərbaycanda da digər MDB ölkələrində olduğu kimi təh­sil müəssisələrinin Dövlət tərəfindən tanınma prosedurası üç mərhələdən ibarətdir:

- lisenziyalaşdırma – təhsil üçün yaradımış şəraitin tədris auditoriyalarına, laboratoriyaların avadanlıqlarına, müəllimlərin səviyyəsinə, tədris ədəbiy­yat­la­rı­nın mövcudluğuna qoyulan Dövlət tələblərinə uyğunluğunun qiymətləndirilməsi;

- attestasiya – məzunların hazırlıq səviyyəsinin və keyfiyyətinin Dövlət təhsil standartlarına uyğunluğunun qiymətləndirilməsi;

- akkreditasiya – ali məktəbin tipi (ali tədris müəssisəsi) və növü (institut, universitet, akademiya) üzrə dövlət akkreditasiya statusunun növbəti müddət üçün təsdiq olunması, akkreditasiya nəticəsində ali məktəbin təhsil haqqında Dövlət sənədi vermək hüququna malik olduğu ali ixtisas təhsili üzrə təhsil proqramları da müəyyənləşdirilir.

AİT-in keyfiyyətinə nəzarət, keyfiyyət göstəricilərinin lisenziyalaşdırma və akkreditasiya üzrə Dövlət tələblərinə uyğunluğunun qiymətləndirilməsi nöqteyi-nəzərindən Ali məktəblərin fəaliyyətlərinə xarici nəzarətlə bərabər, beynəlxalq standartlar İSO 9000-2000 çərçivəsində daxili keyfiyyətə nəzarət sisteminin tətbiq olunması da mühüm əhəmiyyət kəsb edərdi.

Baloniya konvensiyasının əsas müddəalarından biri də təhsilin keyfiyyəti­nin təminində, keyfiyyət meyarlarının müəyyən olunmasında və qiymətlən­dir­mə meto­do­lo­giyasının işlənməsində avropa əməkdaşlığına yardım gös­tər­mək­dir. Bu məq­sədlə dünya təcrübəsinə və Baloniya prosesinə uyğun olaraq təhsil müəs­sisəsinin fəaliyyətinin tələbələr tərəfindən qiymətləndirilmə gös­tə­ri­ciləri müəy­yənləş­diril­məlidir. Məsələn: tərbiyəvi fəaliyyət, tələbənin elmi-təd­qi­qat işi və s.

Dövlət akkreditasiyası ilə əlaqədar fəaliyyətin Ali təhsilin key­fiy­yə­tinə tə­minat üzrə beynəlxalq agentliklər şəbəkəsi və həmçinin Mərkəzi və Şərqi Avropa Öl­kələrinin Akkreditasiya Agentlikləri Şəbəkəsinin (ENQA) əmək­daş­lığı şə­rai­tin­də həyata keçirilməsi məqsədəuyğun olardı. Baloniya prosesinin müddəalarının hə­yata keçirilməsinə nəzarət funksiyası ENQA-ya həvalə olunmuşdur. Akkre­dita­siya agentlikləri Avropa ölkələrində keyfiyyətə təminat orqanlarının qarşılıqlı fəaliy­yə­tinin təmini Baloniya prosesi çər­çivə­sin­də vahid təhsil məkanı yaratmaq istiqa­mə­tində çox vacib əhəmiyyət kəsb edərdi.

Tələbələr və tələbə təşkilatları ali məktəblərin elmi şuralarında təmsil olun­ma­lı və dərslərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində aktiv iştirak etməli­dir­lər. Təhsil prosesinin təşkili barəsində tələbələrin fikirlərini öyrənmək məqsədilə sorğular aparmaq, ali məktəbin fəaliyyətinin xaricdən qiymətləndirilməsini həyata keçirmək və bu məqsədlə beynəlxalq ekspertlərin cəlb edilməsi təcrübəsindən də istifadə etmək məqsədəuyğun olardı.

Ali məktəblərimizdə akademik mobillik hal-hazırda xarici ölkələr üçün kadr ha­zırlığı ilə əlaqədar beynəlxalq fəaliyyəti, təhsil xidmətlərinin eksportunu və müxtəlif beynəlxalq fondların qrantları əsasında fərdi mobillik proqramlarını əhatə edir. Azərbaycanda xarici ölkələr üçün milli kadrların hazırlanması fəaliyyəti kom­pleks tədbirlər planı əsasında həyata keçirilməlidir. Xarici tələbələrin ali mək­təb­lə­ri­mizə ödənişli əsaslarla qəbulunun genişləndirilməsi, MDB ölkələrindən ali məktəblərimizdə təhsil alan tələbələrin sayının artırılması, Azərbaycanlı tələbə, aspirant, müəllim və elmi işçilərin beynəlxalq müqavilələr və həmçinin xarici ölkə ali məktəblərinin birbaşa partnyor əlaqələri əsasında tam təhsil kursu, stajkeçmə, dil hazırlığı, elmi tədqiqatlar, ixtisasartırma və s. bu qəbildən olan tədbirlərdəndir.

Azərbaycanın ali ixtisas təhsili sisteminin Baloniya konvensiyasının prinsip­lə­ri çərçivəsində Avropanın vahid təhsil məkanına inteqrasiya olunması üçün böyük miqyaslı, asinxron təhsil texnologiyalarına söykənən, elmi tutumlu və yüksək professionallıq tələb edən sistemli fəaliyyət həyata keçirilməlidir. Əlbəttə ki, belə bir geniş miqyaslı fəaliyyət təhsil sistemindən asılı olmayan, iqtisadiy­yatın, cəmiyyətin və dövlətin mövcud durumundan irəli gələn obyektiv və həmçinin ali təhsil işçilərinin bir qisminin təfəkkür tərzindəki inresiyalılıqdan və konser­va­tizmdən bəhrələnən, subyektiv amillərin geniş bir spektrinin bu və ya digər səviy­yədə müqaviməti ilə rastlaşacaqdır. Odur ki, qarşıda duran vəzifələrin miqyası, məsuliyyəti və həmçinin ehtimal olunan maneələr bütün imkanların və resursların səfərbər olunmasını tələb edir, birinci növbədə isə ali ixtisas təhsili müəssisələrində aparıcı mövqe tutan mütəxəssislərlə bərabər sıravi təhsil işçilərinin də informatik səviyyələri və kvalifikasiyaları daima artırılmalı, professor-müəllim heyətinin əmək haqqı sistemi yenidən işlənməli və ən başlıcası isə müvafiq qanunverici baza yaratmaq üçün yeni təhsil qanunu Baloniya prosesinin prinsipləri və şərtləri kontekstində hazırlanmalıdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. M.Mahmudov. «Respublika» qəzeti. «Baloniya prosesi və Azərbayсan». 26 yanvar 2008. s. 5-6.

  2. AzTU. «Ziya» qəzeti. №4 (1016) dekabr 2006. Məqalə: «Azərbayсan Texniki Universitetində kredit sistemi ilə tədrisin təşkili barədə müvəqqəti «Əsasnamə»». s. 3.

  3. R.Ağaməliyev, İ.Pirməmmədov. Avropa ali təhsil sisteminin inkişaf tendensiyaları: «Baloniya prosesi və Azərbayсan konteksti», «Azərbayсan müəllimi» qəzeti, 08.10.2004, s. 3-4.

  4. H.Hüseynov. Çoxpilləli təhsildə yeni tədris texnologiyaları. AzTU. 2005.

  5. AzTU «Xariсi dillər» kafedrası. Texniki ali təhsil müəssisələrində ba­ka­lavr hazırlığı üçün xariсi dil (ingilis, fransız, alman) fənnindən «PROQRAM» (kredit sistemi əsasında). Bakı-2007 (rus və Azərbayсan dillərində)

РЕЗЮМЕ

В статье рассматривается Болонский процесс образования в соответ­ствии с Европейскими стандартами и нормами, усовершенствование законо­да­тельства, проведение реформ на базе кредитной системы образования и их реалии в системе образования Азербайджана.

SUMMARY

In this article is shown the education system of the Bologna process according to the European standard and norms about the reforming on base of the credit system in the education system and its reality according to the education system Azerbaijan.

Бархалов Галиб

«ФЕНОМЕН «ЧЕЛОВЕК-ПРИРОДА»

В КУЛЬТУРНОМ КОНТЕКСТЕ ЭПОХИ

Природа образует основания человеческого развития. Человек принадлежит природе, есть часть природы не только в том смысле, что представляет собой прямой продукт ее органической эволюции, но и в том, что во все более возрастающей степени нуждается в ней как в необходимой предпосылке своего существования.

Поэтому для того, чтобы понять сущность феномена «человек и природа», необходима историческая реконструкция целостного процесса духовно-практического освоения окружающей человека реальности. Она позволит обнаружить, каким образом система представлений о физической природе зависит от исторически конкретных форм взаимосвязи материального и духовного производства. На этом основании уже можно судить о механизмах формирования и специфике видения мира в науке как особой отрасли духовного производства. В культуре человек представлен не как природное или сверхприродное существо, а как исторически изменяющееся существо, т.е. со стороны не только своего отличия от природы, но и своей связи с ней. Сама история есть история отношения человека к природе, история изменения и развития этого отношения. Находясь, с одной стороны, в состоянии непосредственной зависимости от природы, исходя из нее и нуждаясь в ней, человек в тоже время преодолевает эту зависимость, подчиняет природу себе, ставит на службу собственным целям.

Человек «знает» и «видит» природу в зависимости от культурно-исторического контекста своей эпохи, обусловленного, в конечном счете, характером общественного производства. Разумеется, возрастания роли науки в современную эпоху привело к значительным перестройкам в процессе отражения существующей реальности в нашем сознании. Изменилась внутренняя структура и способы взаимодействия. Тем не менее, все они в той или иной мере продолжают участвовать в выработке нашего понимания природы. И современная форма интеграции представлений о природе – научная картина мира – наряду с позитивным (научным) знанием объединяет идейные комплексы, источники которых надо искать вне науки, в иных сферах нашего сознания и духовной культуры в целом.

Граница между природой и культурой, таким образом, не абсолютна, а относительна; она не абстрактно противопоставляет их друг другу, а различает их в понятиях более широкого единства, связывая их в рамках исторически целостного развития. Природа обретает потециально культурный смысл и значение в процессе целенаправленной человеческой деятельности, становясь частью культуры, тогда как культура распространяет свои владения на всю природу.

Представления человека об окружающем мире, природе и среде откристаллизовались в самостоятельное духовное образование к ХVII веку, когда решающую роль в их развитии стало играть естествознание. До этого времени знания о природном и социальном не было четко разграничены, понятийный аппарат и способы рационального осмысления этих реальностей по существу были одинаковыми.

Человек смотрел на мир сквозь призму культуры, в которую он был вовлечен. Понимание того, что лежит за пределами его интересов, потребностей, ценностных установок и привычного уклада жизни, т.е. понимание объективного содержания природных явлений, стало возможным лишь с возникновением естествознания, в недрах которого складывается самостоятельный блок знаний о внешней природной действительности и о мире в целом.

И, наконец, философские рефлексии концентрировались вокруг проблемы соотношения природы и искусства, культуры. Преобладание той или иной системы категорий и ценностей, сопутствующих или противоречащих понятию природы и мира, достаточно четко фиксирует мировоззренческие основания, на которых строилось знание об окружающей действительности и создавался контур культуры, в котором была сплавлена картина мира или лик культуры как феномен отражения картины мира.

Так как отражение в культуре на основе выработанных ценностей несет в себе доминирующий момент субъективности, то говорить о реальной картине культуры на основе действующего мира не приходится, и поэтому культура отражает в своих образах существующую картину мира. Она позволяют зафиксировать систему культурных координат, ориентирующих человека в окружающем мире. В культуре сплавлены нормы поведения человека в рамках социального целого, основные параметры его образа жизни, разветвленная система ценностных предпочтений, представления о труде, власти, религии и т. д., в ней выражен обобщенный образ социально освоенного мира. Таким образом, отражение в культуре есть синтетический духовный комплекс, итог рефлектирующих процедур всех форм общественного сознания. И как всякий результат внутренней рефлексии, синтезированный образ культуры не может полностью совпадать с ее действительным содержанием. Тем более, современное представление о культуре определенной исторической эпохи отнюдь не соответствует восприятию и пониманию ее людьми того времени. Условием адекватности исторической реконструкции является, во-первых, воспроизведение развития объекта как последовательной смены его качественно самобытных, несводимых друг к другу состояний и, во-вторых, выяснение общих закономерностей, связывающих отдельные этапы в развитии объекта в единое целое.

Самосознание культуры – ее неотъемлемая составная часть. Поэтому для того, чтобы понять и объяснить культурно-историческую деятельность человека той или иной эпохи, нужно учесть специфические культурные координаты, которые в ней находил он сам. Тем самым будут отмечены своеобразие и внутренняя определенность данного этапа в развитии духовной жизни данного общества. Вместе с тем, не теряя из виду целостность процесса и зная его общие закономерности, можно обнаружить причины расхождения действительной культурной практики и ее отражение в культуре.

Человек не может ориентироваться в социальной и природной действительности, не усваивая нормы и стереотипы культурного самоопределения, принятые в современном обществе. Она закрепляет достигнутый в нем уровень интеграции представлений о культуре. Отдельные, разновременно возникшие в рамках общественного сознания отражения действительности в культуре организуется и упорядочивается в систему. Поэтому философия на протяжении всего времени ее существования стремилась выявить смысл и предназначение человека и мира в целом средствами рационального познания, представить не физическую, а в общем мировоззренческую картину мира и это можно оценить не иначе, «как постоянно осуществляемую попытку мысленного преобразования всего видимого мира в человеческий мир, в мир человеческой культуры»(1,317).

О том, что культура стабилизирует культурное самоопределение человека и является достаточно жестким мировоззренческим комплексом, свидетельствует, в частности, тот факт, что первой реакцией европейцев на географические открытия ХIV-ХVIв.в. было соотнесение всех новых земель и их обитателей к инородному, чуждому, «неестественному» в своей экзотичности и в конечном счете и неподлинно человеческому миру. Нравы и обычаи людей, даже некоторые явления природы, не вписывающиеся в существующую традицию европейской культуры, оценивались как порочные и противоестественные (в отдельных случаях – как сверхъестественные и чудесные). Тоже было характерно, например, для японцев ХVI-ХVIII в.в. в отношении европейской цивилизации. Господствующая традиция культуры «спровоцировала» готовность общественного сознания к тому, что у людей«другого мира» все иное. Причем не просто иное, а подобное, но с обратным знаком, «изнаночное»(2,121-127).

Главное, что характеризует новый уровень взаимоотношений человека с природой, можно выразить следующим образом: достигнут качественно новый этап в освоении природной среды с помощью совершенно новых методов и средств. Это означает, что в научных исследованиях и технической эксплуатации используются новые предметы, явления и процессы.

Современная цивилизация не только выявила в огромных масштабах прогресс и регресс в системе противоречий между человеком и природой, она привела к обострению противоречий между человеком и человеком, к росту отчуждения, богатства, бедности и т.д. Постоянный рост масштабов противоречий внутри общества в свою очередь обостряет и углубляет противоречия в системе «человек-природа». Прогресс и регресс в материальной культуре и цивилизации на базе системы противоречий между обществом и природой, человеком и человеком дает возможность выявить особенности проявления отдельных компонентов социальной адаптации в культурном контексте эпохи. К ним относятся качественно новый этап развития науки и техники, преобразования в материально-технической базе производства, в структуре производительных сил, в разделении и характере труда, многократное умножение производства средств удовлетворения новых потребностей, возникновение новых потребностей, новых особенностей в системе, обеспечивающей воспроизводство индивидов.

Общепризнанным становится тот факт, что ни построение комплексных социально-экономических прогнозов, ни подлинно научный анализ процессов глобального развития невозможны без учета всего многообразия духовной культуры человечества во всей её сложности и противоречивости. Не менее важной задачей, решение которой необходимо человечеству для совершенствования механизмов его самосохранения и адаптации к изменениям окружающей среды, является задача поддержания и развития всего огромного культурного богатства и многообразия человечества. Сохранение и умножение культурного многообразия является основой устойчивого развития общества, его способности успешно приспосабливаться к изменениям, подчас катастрофическим, окружающей среды.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Культура, человек и картина мира. М., Наука,1987г.

  2. Палий В.Г. Диалектика духовно-практического освоения природы. Л., ЛГУ, 1980г.

XÜLASƏ

Təbiət insanın inkişafına zəmin yaradır. İnsan təbiətə məxsus­dur, onun üzvi inkişafının bilavasitə məhsulu olmaq mənasında deyil, özünün mövcudluğu üçün ona get-gedə daha çox möhtac olması mənasında təbiətin bir hissəsidir.

Təbiət insanın məqsədyönlü fəaliyyəti prosesində potensial mədəni əhəmiyyət kəsb edir, mədəniyyətin bir hissəsinə çevrilir, amma mədəniyyət öz hökmranlığını bütün təbiətə şamil edir.

SUMMARY

The nature forms the base of the human development. The person belongs to nature, he is part of nature not only to the extent that he presents himself as direct product its organic evolution, but also in that he in all more increasing degree needs for its, as in prerequisite of its existence. The nature finds potentially cultural sense and importance in process of goal-directed human activity, become the part of culture then culture spreads their own holdings on the whole nature

Байрамова Нигяр

ПРИНЦИПЫ МЕЖГОСУДАРСТВЕННОГО СОТРУДНИЧЕСТВА

АЗЕРБАЙДЖАНА В СФЕРЕ БОРЬБЫ С МЕЖДУНАРОДНЫМ

ТЕРРОРИЗМОМ

Азербайджан является объектом террористических нападений со стороны армянских террористов. В судебно-процессуальном порядке доказан и факт организации специальными службами Республики Армения взрыва электропоезда на станции 20 янвря Бакинского метрополитена 19 марта 1994 года (погибло 14 и ранено 42 человека), который был исполнен членами террористической сепаратистской организации «Садвал». Многочисленные свидетельские показания и вещественные доказательства прямо указывают на то, что боевики этой организации прошли военно-диверсионную подготовку на базах спецслужб Армении. Именно спецслужбы Армении профинансировали и обеспечили террористический акт всеми необходимыми взрывчатыми материалами и техническими средствами [9. 5-6]. Неординарность этой террористической акции заключается в том, что спецслужбы Армении, оккупировавшего территории и спонсирующего сепаратистский режим в Нагорном Карабахе, организовали подготовку террористов на территории зарубежных государств.

К сожалению, этот факт не является единичным случаем. Начиная со второй половины 2000 года, активизировалась группа лиц, старавшихся начать сепаратистское движение аварского народа, проживающего в северных районах Азербайджана. Несколько вооруженных нападений на пост Государственной Дорожной Полиции, районное отделение полиции и воинскую часть, взрыв памятника Шейху Шамилю, совершенные с начала июня 2001 года, существенно обострили ситуацию в Загатало-Балакенском районе. В ходе расследования этих преступлений был выявлен факт контакта руководителя этой группы Гаджи Магомедова и его позднее арестованного соратника Шабана Бушдиева с представителями армянских спецслужб. В 1997 году они оба несколько раз посетили Ереван и Ханкенди в Нагорном Карабахе, где обсуждали вопрос предоставления 1000 единиц автоматического оружия и 1 миллиона долларов США для целей создания «Аварского государства» на территории Азербайджана [9. 6]. Это является убедительным свидетельством того, что взаимодействие «сепаратистов» разной этнической ориентации является одним из важнейших составляющих международного терроризма, основу которого составляет армянский терроризм.

Начиная с 1993-го года, после возвращения общенационального лидера азербайджанского народа Гейдара Алиева к власти, Азербайджан, в сотрудничестве с мировым сообществом, активно включился в процесс борьбы с международным терроризмом [2]. Целью борьбы Азербайджана с международным терроризмом в долгосрочном плане должны стать не только отдельные террористические организации, группы или лица, но и его причины и источники. Принципы межгосударственного сотрудничества в борьбе с международным терроризмом и ее основные направления обусловлены национальными интересами страны [6. 26]. В провозглашении принципов межгосударственного сотрудничества в борьбе с международным терроризмом особая роль принадлежит Президенту Азербайджана Ильхаму Алиеву, который в 2005 году во время выступления на 56 сессии ГА ООН провозгласил следующие принципы [15. A/56/PV.20]:

Первое, государства-члены должны недвусмысленно и безоговорочно осудить терроризм во всех его формах и проявлениях, а также любую поддержку или признание терроризма, а также отсутствие готовности напрямую осудить его;

Второе, терроризм, это транснациональная угроза жизни народов, подрывающая безопасность, территориальную целостность, единство и суверенитет государств;

Третье, в конечном итоге, конечная цель международного сообщества, бороться не только с террористическими организациями и отдельными лицами, но также делать все возможное для ликвидации причин терроризма, нередко имеющих политическую направленность;

Четвертое, ничто не может служить оправданием терроризма и ничто не может использоваться в качестве предлога для осуществления террористической деятельности;

Пятое, международное сообщество должно бороться с теми, кто выбрал террор в качестве средства достижения политических целей;

Шестое, терроризм широко практикуется сепаратистскими режимами и незаконными образованиями. Такие группы, используя подконтрольные территории, занимаются наркобизнесом, незаконной торговлей оружием, торговлей людьми, «отмыванием денег» и другой преступной и незаконной экономической деятельностью. Полученные средства направляются на финансирование терроризма. Поэтому крайне важное значение имеет укрепление и координация усилий международного сообщества, с тем, чтобы покончить с агрессивным сепаратизмом и другими формами экстремизма;

Седьмое, борьба с отдельными террористическими организациями независимо от масштабов их деятельности должна вестись на глобальном уровне. Международное сообщество должно последовательно осуществлять целенаправленную деятельность в целях ликвидации и борьбы с террористическими организациями, группами и лицами, которые выбрали террор в качестве инструмента достижения своих целей. ООН призвана возглавить разработку программы действий в борьбе с международным терроризмом и составить всеобъемлющий список террористических организаций. Явление терроризма должно быть вынесено за рамки религиозного и культурного контекста.

В-восьмых, в качестве главной задачи необходимо объединить усилия по предотвращению подготовки террористов, оказания помощи и финансирования террористических организаций и групп террористов какого-либо отдельного государства, в особенности предоставление террористам убежища и защиты.

Азербайджан занимает твердую позицию в вопросе осуждения международного терроризма [1. 3]. Присоединившись к глобальной антитеррористической коалиции в 2001 году, Азербайджан подтвердил свою готовность сделать все возможное, чтобы внести свой вклад в усилия международного сообщества, направленные на искоренение этого зла [14. 1-3]. В этой связи Азербайджан полностью поддержал резолюцию 56/1 Генеральной Ассамблеи и резолюции 1368 (2001) и 1373 (2001) Совета Безопасности [6. 30].

В современных условиях международный терроризм рассматривается Азербайджаном не только как угроза Азербайджану или отдельно взятым государствам, но и вызов всему человечеству [13. 73]. Такая позиция предопределила ряд принципиально новых политических подходов страны к вопросу сотрудничества в сфере борьбы с международным терроризмом. Эти подходы были провозглашены Азербайджаном в 2002 году [9. 4]:

  • Во-первых, изменились целевые установки терроризма. Сегодня террористические организации все чаще направляют свои усилия не просто на дестабилизацию обстановки или решение каких-либо краткосрочных задач, а на достижение более масштабных целей – захват или передел власти, аннексия территорий суверенных государств с вытеснением оттуда местного населения. Примером такой практики может служить Азербайджан, который в результате агрессии Армении потерял 20% территории и приобрел около миллиона беженцев и вынужденных переселенцев. Десятки террористических актов, унесших жизнь более 2000 мирных граждан и совершенных за сотни километров от линии противостояния, в тыловых районах страны осуществлялись для реализации конкретной политической цели – отчуждения территории Азербайджана посредством агрессивного сепаратизма. В той или иной форме эти угрозы имеют место и в других новых независимых государствах – Грузии, Турции, России, Молдове и других. Отличительной чертой терроризма в таких странах является его служение либо прямой агрессии со стороны каких-либо государств, либо агрессивному сепаратизму, осуществляемому под этническим прикрытием. Можно констатировать, что сегодня терроризм тесно связан с сепаратизмом;

  • Во-вторых, практика показывает, что террористические и экстремистские организации самого разного толка хорошо взаимодействуют друг с другом. Политический, религиозный экстремизм, агрессивный сепаратизм, антиглобализм, левый и правый радикализм и т.д. – все это звенья одной террористической цепи, взаимодополняющие друг друга на различных участках террористической деятельности. Борьба с одним звеном, одним компонентом не является полноценным решением задачи борьбы с терроризмом в целом. Если, например, усилия мирового сообщества будут направлены только на борьбу с международным терроризмом, осуществляемым под религиозным прикрытием, то это не будет полным и окончательным решением проблемы. Эту борьбу нельзя разделять на «приоритетные» и «второстепенные» направления, война с терроризмом должна вестись по всему фронту;

  • В-третьих, террористические организации взаимодействуют с группировками в других сферах организованной преступности. Так, сепаратистские режимы в новых независимых государствах, в том числе и в Нагорном Карабахе, используют контролируемые ими территории в интересах наркобизнеса, нелегальной торговли оружием и людьми, отмывания денег и другой незаконной деятельности, прибыль от которой направляется на финансирование терроризма. В известном отчете Госдепартамента США за 2001 год прямо указывается на факты использования оккупированных азербайджанских территорий для транзита наркотиков из Азии через Россию в Европу [15];

  • В-четвертых, сегодня главной целью террористических атак являются объекты промышленной инфраструктуры в транзитных регионах с большим количеством населения, транспортные коммуникации и система жизнеобеспечения, которые в условиях глобализации, внедрения современных достижений науки и техники становятся более уязвимыми. Трагический опыт Азербайджана, где террористические акты совершались в основном на объектах транспортной инфраструктуры, является еще одним доказательством подобного развития событий. Можно представить себе, насколько уязвимым в этом плане являются страны Южного Кавказа, где уже начата реализация крупномасштабных международных проектов по восстановлению исторического «Шелкового Пути», укреплению транспортного коридора Европа-Кавказ-Азия, прокладке новых нефтяных и газовых трубопроводов [4]. Если взглянуть на карту Южного Кавказа, то можно убедиться, что именно сепаратистские режимы в Нагорном Карабахе, Южной Осетии и Абхазии, являются источниками военных, террористических и диверсионных угроз региональному экономическому сотрудничеству, в том числе с Арменией [12. 217], к которому так усердно призывают некоторые так называемые «специалисты». В этой связи Азербайджан неоднократно указывал: Азербайджан не может участвовать в региональных проектах, предполагающих сотрудничество с Арменией, какими бы привлекательными эти проекты ни выглядели – до тех пор, пока не будут освобождены оккупированные азербайджанские земли, прекращена военная поддержка сепаратистского режима в Нагорном Карабахе, урегулированы все вопросы, связанные с обеспечением территориальной целостности страны и возвращением беженцев в постоянные места проживания [3; 7];

  • В-пятых, масштабная и многоотраслевая террористическая деятельность может осуществляться только при целевой поддержке государственных органов какой-либо страны. Современные террористические организации – это мощные, строго иерархичные структуры с соответствующим их масштабам оснащением. Их больше не останавливают государственные границы. Они имеют в своем распоряжении оперативные, разведывательные и контрразведывательные подразделения, боевые группы прикрытия. Все это возможно лишь при условии государственной поддержки. Так, например, в Азербайджане имеются многочисленные процессуальные доказательства того, что совершенные в стране теракты были организованы со стороны государственных органов Республики Армения [5. 14]. Именно в этом направлении Азербайджан устанавливает принципы двусторонних отношений, которые опираются на реальные практические дела.

Начиная с 1995 года между Министерством национальной безопасности (МНБ) Азербайджана и зарубежными партнерами (Россия, Грузия, Украина, Молдова, Иран, США, ЕС и т.п.) были подписаны 14 двусторонних протокола и 2 меморандума о сотрудничестве в области борьбы с терроризмом и другими проявлениями организованной преступности [9. 5; 8. 3]. Московская декларация, подписанная между Азербайджаном и Россией, провозглашает сотрудничество в сфере безопасности [10].

  • И, наконец, в шестых, это проблема, которая в английском варианте известна как «Harbouring of terrorizm» (предоставление причала, убежища терроризму) и «Apologizing of terrorizm» (оправдание терроризма). Государства, реализующие эту политику, создают террористам все условия для отдыха и лечения, предоставляют им политическое прикрытие после совершения террористических актов в других государствах, поощряют проведение грязных информационных кампаний, направленных на оправдание терроризма. Еще более опасным являются попытки создания террористам имиджа «национальных героев», «борцов за правое дело», способствующие воспитанию молодого поколения в духе традиций террористической борьбы. К таким государствам можно отнести и Республику Армения. Известный террорист Грант Маркарян и один из организаторов захвата турецкого посольства в Париже в 1981 году Вазген Сислян за активное участие в совершении террористических актов против Азербайджана были награждены званиями героев Карабахской войны [9. 6].

В этих условиях, создание международно-договорной базы и механизмов ее осуществления для борьбы с терроризмом и сепаратизмом превращается в жизненно важное направление двустороннего международного сотрудничества Азербайджана. Это, прежде всего, касается выработки общепризнанных юридических дефиниций «терроризма», «агрессивного сепаратизма», «религиозного экстремизма» и других определений как компонентов транснациональной преступной деятельности. Это также включает необходимость выработки соответствующих форм и методов реагирования на эти преступления посредством двустороннего международного сотрудничества.

Основываясь на базовых принципах, МНБ Азербайджанской Республики ведет последовательную работу по активизации сотрудничества со спецслужбами ряда государств в области борьбы с терроризмом и сепаратизмом. Терроризм тесно связан с агрессивным сепаратизмом, организованной преступностью, наркобизнесом, торговлей оружием и людьми. Наличие конфликтных зон, в частности, оккупированных и неподконтрольных территорий, является благоприятной почвой для процветания террористических и преступных группировок. Грубо нарушая принципы и нормы международного права, демократические ценности и права человека, оккупационные режимы представляют реальную угрозу не только для собственного населения, но и для населения других стран. Эта проблема особенно остро стоит в кавказском регионе, где действия сепаратистских режимов Нагорного Карабаха, Абхазии, Южной Осетии и Чечни создали благодатную почву для террористической деятельности [11. 268-270].

Азербайджан также страдает от террористических актов. На ее оккупированных территориях находят прибежище члены различных международных террористических организаций, осуществляется транзит оружия и наркотиков, отмывание грязных денег. Об этом было сказано также в отчете Государственного Департамента США за 2001 год [9. 6]. Поэтому, как государство, лицом к лицу столкнувшееся с этим злом, Азербайджанская Республика решительно осуждает все формы и проявления терроризма и агрессивного сепаратизма, несущих беды тысячам людей.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Həsənov A.İ. Beynəlxalq terrorizm. I hissə. Bakı: «Əbilov, Zeynalov və oğulları», 2003. 588 c.

  2. Əliyev Н.Ə. Müstəqilliyimiz əbədidir: çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar, məktublar, müsahibələr: 8 cilddə. Bakı: Azərnəşr, 1998, 1 c-480 s., II c-512 s., III c-532 s., IV c-476 s., V c-500 s., VI c-512 s., VII c-520 s., VIII c-488 s.

  3. Həsənov Ə.M. Azərbaycan və ATƏT. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi və Dağlıq Qarabağ problemi ümumavropa təhlükəsizliyi fonunda. Bakı: İşıq, 1997, 80 s.

  4. Nəsirov E.X. Azərbaycan nefti və beynəlxalq müqavilələr (1991-1999). Bakı: Respublika Xatirə Kitabı nəşriyyatı, 1999, 104 s.

  5. Rəcəbli A.Ə. Avropada təhlükəsizlik sisteminin formalaşması və Azərbaycanın milli-dövlət mənafeləri // Beynəlxalq münasibətlərin aktual problemləri, 2003, №2, s. 6-13

  6. Rəcəbli A.Ə. Heydər Əliyev və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin forma-laşması / «Heydər Əliyev: Qəlblərdə yaşayan ömür». BSU əməkdaşlarının el­mi məqalələr toplusu. Bakı: Kitab aləmi, 2004, s. 22-31

  7. Sevdimalıyev R.M. Beynəlxalq terrorizm müasir dövrün qlobal problemi kimi / Siyasi elm. dok. diss. avtoreferatı. Bakı: AMEA, 2009. 62 s.

  8. Дополнительный доклад Азербайджана, представленный во исполнение пункта 6 резолюции 1373 (2001) Совета Безопасности ООН, 13 November 2003.

  9. Многосторонняя группа по международному сотрудничеству в борьбе с терроризмом (GMT). Достижения на национальном уровне – Азербайджан, GMT (2002) Inf 27, Strasbourg, 25 September 2002.    

  10. Московская декларация Российской Федерации и Азербайджанской Рес­публики, Москва, Кремль, 6 февраля 2004 года // Сообщение пресс-службы Президента Российской Федерации, 09 февраля 2004 г.

  11. Раджабли А.А. Особенности политического поведения государств Кавка­за и Центральной Азии в процессе глобализации (теоретические вопросы) / «Qloballaşma prosesində Qafqaz və Orta Asiya» mövzusunda Beynəlxalq konfransın materiallan. Bakı: Qafqaz Universitetinin nəşriyyatı, 2003. s. 268-270.

  12. Эйвазов Дж.В. Безопасность Кавказа и стабильность развития Азербай­джанской Республики. Баку: Нурлан, 2004, 352 с.

  13. Clark C, Sohn L. World peace and United Nations. N.Y.: Cambridge, 1994. 216 p.

  14. Joint Statement on Terrorism by United States, Georgia, Ukraine, Uzbekistan, Azerbaijan, and Moldova. November 15, 2001. N.Y.: UN, 2001. 3 p.

XÜLASƏ

Azərbaycan erməni terrorizminin obyektinə çevrilmişdir. 1993-cü ildən başlayaraq Azərbaycan beynəlxalq terrorizmlə mübarizə prosesinə qoşulmuşdur. Beynəlxalq terrorizmlə mübarizə sahəsində dövlətlərarası əməkdaşlığın prinsipləri və onun əsas istiqamətləri ölkənin milli maraqları ilə şərtlənir. Terrorizmlə mübarizə sahəsində prinsiplərin müəyyən olunmasında xüsusi rol Azərbaycanın Prezidenti İlham Əliyevə məxsusdur. Beynəlxalq terrorizmin qətiyyətlə pislənməsi məsələsində Azərbaycan sərt mövqe nümayiş etdirir.

SUMMARY

Azerbaijan is object of the armenian terrorism. Since 1993, Azerbaijan has joined in process of struggle against the international terrorism. Principles of international cooperation in struggle against the terrorism and its basic directions are caused by national interests. In declaration of principles in struggle against terrorism the special role belongs to the President of Azerbaijan Ilham Aliyev. Azerbaijan occupies a firm position in a question of condemnation of the International Terrorism.

Bayterekova Jeneşkul

РЕПРЕССИРОВАННЫЕ ТЮРКОЛОГИ АЗЕРБАЙДЖАНА

И КАЗАХСТАНА

Репрессии 30-х годов полностью ликвидировали целое поколение национальной интеллигенции языковедов, историков, археологов, этнографов по обвинению в «пантюркизме» именно за то, что они исследовали языкознание, историю, фольклор и национальную культуру своих народов, подчеркивали их историчность, этнокультурную самобытность, героическое прошлое, тюркско-генетическое родство и необходимость единства и более тесных культурных связей родственных народов.

Бекир Вагарович Чобан-заде -поэт, выдающийся ученый-тюрколог.

Б.В.Чобан-заде родился в 1893 г. В семье пастуха, посещал приходскую школу, прогимназию. Городской глава Решид Медиев способствовал способному Бекиру, направив на учебу в лицей в Стамбул за счет городского благотворительного общества.

В Турции Б.В.Чобан-заде закончил Константинопольский турецкий лицей по словесности и параллельно окончил 3-х годичный курсы арабского и французского языков и получил право на преподавание данных языков в школе и в лицеях.

В 1915г. Б.В.Чобан-заде едет в Одессу, изучает славянские языки, затем едет в Венгрию поступает на историко-филологический факультет Будапештского университета. Здесь он сразу входит в мир науки, где получил хорошую тюркологическую подготовку.

Блестяще защитив в 1920 г. докторскую диссертацию, преподает в Будапештском и Лозаннском (Швейцария) университетах и в 26 лет становится профессором обоих университетов.

В 20-х годах в Крыму происходят бурные политические события, начинался переломный момент эпох. Возвращается на родину и Чобан-заде.

В 1921 году провозглашается Крымская Автономная Республика и Чобан-заде становится ее активным бойцом, участвует в процессе революционного обновления общества.

Б. В. Чабан-заде был членом Крымского ЦИКа, одним их главных руководителей национальный партии «Милли-фирка», активно участвовал в общественной жизни Крыма. Научная работа вполне успешно складывается в Баку, куда он позже переезжает. Пользуется большим уважением и авторитетом среди ученых кругов и интеллигенции.

В эти годы в Баку разворачивается активная работа по переводу тюркских алфавитов с арабского на латинскую графику. Руководство Азербайджана приглашает ученого для возглавления этих начинаний.

С 1925-1930 гг. Б.В.Чобан-заде отдает этому важному делу весь свой талант, силу и энергию. Труд ученого и новатора делает его имя всемирно известным.

В 1928 г. против Б.В.Чобан-заде развернулась клевет­ническая кампания в крымской и бакинской печати. Любой факт биографии ученого ставился ему в вину. Ученого обвинили в пантюркизме, «буржуазном национализме». Несмотря на травлю в печати Чобан-заде сохранил высокий авторитет в научных кругах. В следственном деле Б.В.Чобан-заде говорилось о нем как о руководителе национальной партии «Милли-фирка», упоминались научные командировки в Среднюю Азию, связи с Самойловичем, об участии в «контрреволюционных организациях», о принадлежности к турецкой разведке и др.

13 октября 1937 г. Б.В.Чобан-заде был расстрелян.

6 июня 191957 г. Военная коллегия Верховного суда СССР отменила приговор от 12 октября 1937 г.

Халид Саид Ходжаев- известный тюрколог, автор книги «Сравнительная грамматика османского, узбекского и казахского языков».

Х.С. Ходжаев родился в 1893г в кишлаке Кош-Курган в семье крестьянина, узбек по происхождению, но постоянно живший в Баку. По воспоминаниям самого ученого «из-за чрезмерной консервативности среды я не имел возможности продолжать свое образование на русском языке. Окончил медресе в Ташкенте. Изучив технику землемерства, проработав 5-6 месяцев я заработал достаточно для поездки в Константинополь». В Константинополе окончил двухлетние курсы в университете, затем заканчивает Стамбульский университет.

С 1918 имеется неясная часть информации о жизни Ходжаева. После окончания университета с группой выпускников (разных национальностей) приезжает в Азербайджан и остается до своих последних дней. Ходжаев был преподавателем Азербайджанского государственного университета. Педагогический институт, Индустриальный техникум, Гидротехникум. Ходжаев был связующим звеном между азербайджанской и узбекской интеллигенцией, горячо поддерживал связь с молодыми начинающими учеными Узбекистана (иногда помощь была материальной, а некоторые проживали у него дома).

В 1926 была издана «Сравнительная грамматика османского, узбек­ского и казахского языков». Именно в этом труде действующая власть увидела оттенки «буржуазности». Б.Х.Мамедова пишет «В последние годы своей жизни Халид Ходжаев работал на должности научного сотрудника 1-го разряда сектора истории Азербайджанского филиала Академии наук СССР Одновременно он вел преподавание различных лингвистических дисциплин (стилистика и грамматика тюркских языков, чтение памятников и другие) на филологических факультетах ВУЗов и на аспирантских курсах города Баку».

Активно участвовал в работе I тюркологического съезда в 1926, который прошел в Баку. Главной и последней работой ученого был перевод словаря Махмуда Кашгари «Диван-и лугат-ат-турк», которая исследовалась ученым впервые по принципам современной востоковедческой науки. Судьба научного труда осталась трагичным-труд был объявлен «контрреволюционным» и уничто­жен НКВД. В начале 1937 года на Ходжаева уже были собраны показания, ученого обвиняли в членстве «всесоюзной контрреволюционной пан­тюр­кистской организации», «старым турецким разведчиком».

13 октября 1937г. Х.С.Ходжаев был расстрелян.

16 мая 1957 г.Верховный суд СССР отменил приговор от 12 октября 19937 г.

Рухулла Алиевич (оглы) Ахундов-революционер, партийный деятель и руководил азербайджанской наукой.

Р.А Ахундов родился в 1897г. в Шувелянах Бакинского уезда в семье людей из среды мусульманского духовенства. Р.А Ахундов учился в медресе, окончил училище и торговую школу, владел несколькими языками. В 1930 Ахундов был избран секретарем Закавказского краевого комитета. Последние годы жизни работал в Институте истории партии при ЦК КП(б) Азербайджана, начальником управления по делам искусств при СНК Азербайджанской ССР, участвовал в организации и руководстве Азербайджанского филиала Академии наук СССР. Ахундов, первый переводчик на азер­байд­жанский язык труды Карла Маркса, Фридриха Энгельса и Ленина.

Р.А.Ахундов занимал высокие партийные и государственные должности. Ахундов выступал против арабского алфавита и активным сторонником латинизации, для чего он закупил латинский типографский шрифт в Америке. Ахундов пригла­шал в Баку ученых-представителей других тюркских народов.

Р.А. Ахундов был честным революционером, был убежденным комму­нистом-интернационалистом, ориентиро­вав­шимся на русскую и мировую культуру. Это был человек своего времени, жесткий, убежденный в своем праве выступать от имени народа. В уголовном деле Ахундова много говорилось о поддержке ученого-тюрколога Б.В.Чобан-заде, о разрешении издания книги Фридунбека Кочарлинского, он пропустил в печать стихи поэта-«контрреволюционера» Ахмеда Джавада, о хороших взаимо­отно­ше­ниях с беспар­тий­ными интеллигентами, которые имели репутацию «буржу­азных националистов». В итоге Р.Ахундов был объявлен организатором и руководителем с 1929 г. «националистической организации».

21 апреля 1938 г. Р.Ахундов предстал перед Военной коллегией Верховного суда СССР. Приговор огласили-высшая мера. Приговор был исполнен в тот же день.

7 декабря 1955 г. Военная коллегия Верховного суда СССР приняла решение о посмертной реабилитации Рухуллы Алиевича Ахундова.

Ахмет Байтурсынов-поэт, ученый, тюрколог, переводчик, педагог, публицист, общественный деятель.

А.Байтурсынов родился в 1873 г. в урочище Сарытюбек в Тургайского уезда в семье зажиточного крестьянина. Его отец Байтурсын был потомком народного батыра Умбетая, был храбрым, умным человеком, с чувством собственного достоинства, не мирившимся с произволом и бесправием в казахских аулах, часто выступавшим в конфликт с местными феодалами и царскими властями. Байтурсын и его брат были осуждены на 15 лет и сосланы в Сибирь за то, что разбили голову начальнику уезда. Арест отца и дяди оставила горькое впечатление в памяти будущего ученого.

Байтурсынов окончил двухклассное русско-казахское училище, учительскую школу в Оренбурге. Долго учительствовал в аульных и волостных школах.

Революции 1905-1907 годов вызвала в нем надежду на перемены, активно участвует в народных волнениях, выступает перед демонстрантами, создав группу казахских интеллигентов составляет петиции в адрес правительства в Петербурге. В 1907г был арестован и 6 лет отсидел за участие в национальном движении. Как и многие представители российской и казахской интеллигенции, А.Байтурсынов не сразу разобрался в сути и содержании происходящих событий и некоторое время находился под влиянием националистических партий, он переходит на сторону советской власти.

Байтурсынов был главным редактором газеты на казахском языке «Казах». В 1917 г. в Оренбурге прошел всекиргизский съезд «Алаш-Орды», где Байтурсынов является организатором съезда и одним из составителей программы партии Алаш. Не признав советскую власть, члены «Алаш» создали «Алаш-Орду», т.е. свое правительство во главе с А. Букейхановым. В это время началась Гражданская война. Алашординцы первоначально поддержали А.И.Дутова, потом А. В. Колчака. Через некоторое время в 1919 г. в Казахстан пришла Советский власть. У Алаш Орды произошло разочарование в белогвардейцах (т.к. последние не гарантировали автоно­мию казахам) именно Советская власть обещала предоставить автономию. Произошел перелом в идеях алашординцев и они поддержали новую власть. Вскоре А. Байтурсынов вступил в ряды партии…опять произошло несов­па­дение позиций с позициями красных.

Исследуя природу казахского языка, он пишет статьи, учебники по языкознанию, появляются научные работы по исследованию языкознанию Байтурсынов создает новую реформу в казахской письменности, разработал принципы приспособления арабского алфавита к звуковой системе казахского языка. Он реформировал казахскую письменность на основе арабской графики, этим самым дав возможность пользоваться ею миллионам казахов, живущих за границей. Его алфавит был хорошо продуманным и научно обоснованным. Интересным оказался предложенный им способ обозначения гласных. Это решение Е.Д. Поливанов назвал «гениальным» [Поливанов 1928; 322-323].

В обвинительном деле А.Байтурсынова отмечалось, что он враг Советской власти и руководитель подпольной организации, о совместной контрреволюционной деятельности А.Байтурсынова с Б.В.Чобан-заде и Г.С.Губайдуллина, о принадлежности к Алаш-орде, а также связи с «контрреволюционерами-пантюркистами» из других тюркских республик.

6 декабря 1937 г. А.Байтурсынов был казнен. (А.Байтурсынов не был ознакомлен с материалами уголовного дела и был лишен защиты).

4 ноября 1988 г. А.Байтурсынов был реабилитирован.

Кудайберген Жубанов- ученый-языковед, общественный и государственный деятель.

К.Жубанов родился в 1899 г. в селе Акжар Актюбинской области. Начальное образование получил в местной школе, открытой его отцом, затем медресе. В 1928 году окончил Ленинградский институт живых восточных языков, затем аспирантуру. К.Жубанов учившийся в Ленинграде у академика Самойловича, стал бесспорным лидером казахского языкознания. К. Жубанов стремился сохранить в казахской латинице принципы, применявшиеся Байтурсыновым в реформированном арабском письме.

С 1928-1929 гг. работал в Казахском государственном университете в Алматы научным сотрудником Кафедры сравнительной тюркологии. Им были написаны научные исследования по истории фонетики и синтаксиса, также научно разработаны некоторые разделы грамматики, рассмотрены вопросы казахского литературного языка. К.Жубанов знал 18 языков. В своих работах использовал материалы орхоно-енисейских рунических памятников VI-VIII веков, обращался к древнеуйгурским письменам IX века, средневековому чагатайскому языку. К концу жизни он уже изучал японский язык.

В следственном деле обвинения стандартны и стереотипны, сказано, что Жубанов «встал на путь контрреволюционной борьбы с первых дней Октябрьской революции», хотя конкретных доказательств не было, кроме участия в издании двух журналов. Ученого включили в ту же «организацию» во главе с Тураром Рыскуловым, Т.Шонановым и другими «врагами народа». В действительности, К.Жубанов был знаком с ними, но никакими делами не был связан. В деле (для обязательного заполнения) также утверждалось о связи с Троцким, Бухариным, Зиновьевым и Рыковым.

25 февраля 1938г. Кудайберген Жубанов сессией Военной коллегии Верховного суда СССР был вынесен приговор к высшей мере наказания. В тот же день К.Жубанов был расстрелян.

3 апреля 1957 г. Военная коллегия Верховного суда СССР отменила приговор 1938 г.

Репрессии 30-х годов нанесли сокрушительный удар по духовной жизни Азербайджана, Казахстана и других тюркских народов, обескровив и уничтожив достойных ее сынов и дочерей.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Урсу Д.П. Бекир Чобан-заде. Жизнь, судьба, эпоха .Симферополь 2004г.

  2. Дело Рухуллы Ахундова // Восток, 2000, №2

  3. Казахский ученый и просветитель Ахмет Байтурсынов //Altaika III, М.,1999

  4. Ф.Д.Ашнин, В.М.Алпатов, Д.М. Насилов Репрессированная тюркология. Российская Академия наук Институт востоковедения Москва 2002.

  5. Джусупов М. Фонемография А.Байтурсынова и фонология сингармонизма.

  6. Поливанов Е.Д. Труды по восточному и общему языкознанию. М.,1991

Cahangirzadə Səadət

HÜSEYN CAVİD POEZİYASINDA ROMANTİZM VƏ PSİXOLOGİZM

Klassik sənətkar olaraq Hüseyn Cavidin yaradıcılığı elə mükəmməl bir poetik sistemdir ki, onun ilk şeirindən son əsərinə qədər hər şey bu sistemdə özünəməxsus yer tutur. Çünki bu sistemə daxil olan bütün əsərləri bir amil birləşdirir: Cavidin estetik idealı! Bu ideal şairin başçılıq etdiyi bədii - fəlsəfi cərəyanın - romantizmin cövhərini təşkil edir.“ Hüseyn

Cavidin estetik idealı”(2009)monoqrafiyasının müəllifi yazır: “ Fikrimizcə , estetik idealı, amalı tədqiq edilməyən sənətkar özünün əsl obyektiv - elmi qiymətini ala bilməz. Sənətkarın nə istədiyini , nəyə can atdığını, habelə cəmiyyət və şəxsiyyət münasibətlərini, sosial problemləri, insanın əxlaqi – mənəvi keyfiyyətlərini hansı rakursdan gör­düyünü və hansı sənət müstəvisində göstərdiyini bilmədən onun milli ədəbiyyatda və ümumiyyətlə, mənsub olduğu xalqın mədəniyyətində tutduğu yeri və mövqeyi axıra qədər dərk edib düzgün müəyyənləşdirmək olmaz. Hər bir konkret əsərin və ayri - ayrı obrazların təhlili nəticədə müəllifin, sənətkarın estetik idealını müəyyənləşdirməyə, onun məzmun və, strukturunu aşkarlamağa xidmət etməlidir.Bu və ya digər sənətkarın bir küll halında əsərlərindən, bütün yaradıcılığından təhlil və tədqiq yolu ilə üzə çıxarılan, sintez edilən estetik idealı əslində onun sənətinin kristal qəfəsi deməkdir.(1,s 5) Estetik idealın belə izahı əlbəttə tam deyil, fəqət buradan onun mahiyyəti haqqında müəyyən təsəvvür yaranır. Əslində estetik ideal sənətkarın həyata münasibətinin, onu dərk və əksetdirmənin tipi ilə müəyyən olunur. Daha doğrusu, sənətkarın bədii yaradıcılıq metodu və mənsub olduğu ədəbi cərəyan onun estetik idealını da müəyyənləşdirir.Məsələn, romantik bədii metod və romantizm. Cərəyanı yaxud realist bədii metod və realizm cərəyanı H.Cavid varlığı romantik bədii yaradıcılıq metodu ilə əks etdirən, romantizm cərəyanına bu minvalla da romantik estetik ideala malik sənətkar idi. Deməli, onun ilk şeirləri də mənzum faciələri də belə idi.

Romantizm əsasını ideal həqiqət axtarışı müəyyən edir.(J.Said) Bu konsepsiya H.Cavid yaradıcılığında ilk şeir kitabları olan“Keçmiş günlər”( 1913) və “Bahar şəbnəmləri”(1917) məcmuələrinə toplanmış şeirlərdə mürəkkəb psixoloji yaradıcılıq prosesində formalaşıb.

Adəm və Həvva günahı bəşəriyyətə çoxdan məlumdur. H.Cavid ona romantik - psixoloji məna verir: “ Hubuti - Adəm ” (Adəmin enməsi , tənəzzülü) şeirində bu “günah” belə verilir:

Diyarlar bir zaman Adəmlə Həvva

Yaşarmış rövzeyi - cənnətdə tənha

Gözəl , asudə bir məvayi - sevda

Geniş azadə bir səhrayi - xülya

Nəhayət , incə bir vəhşi - təmayül

O ülvi eşqi etmiş məhvü - zail

Gəlib hər cənabından əldə dərman

Demiş:Çıq, ey sərakətpərvər insan!

Əmin ol, nerde nəfs olmuşsa hakim;

Həqiqi eşqi məhv etmiş məzalim

Kimin ülviysə ruhu, söz onundur

Əsiri nəfs olan daim zəbundur.

( 2 , s 36 - 37)

“ Səhrayi - ruh” , “Ülvi ruh” Hüseyn Cavid şeirinin romantik atributlarıdır. Bu “əsiri -nəfs” olanları qəbul etmir. Etiraf edək ki, burada bir az da sufizm var.Bəlkə də şairin bir romantik kimi ideal həqiqət axtarışları onu Tanrı dərgahına aparıb çıxarır.

Hüseyn Cavidin “Hadi - mazi” şeiri romantik təsvirin lirik - psixoloji bir tablosudur. Bu romantik şeiri psixoloji paralellizmə misal gətirmək olar

Əflaka baqarkən bəni məftun məftun ediyordu.

Parlaq günəşin mənzəreyi - şəşəədarı,

Aqşam duramaz, qərbə misafir gediyordu.

Şərqin o gözəl bakireyi -ləmənisarı,

Yulduzlara heyrətlə baxar, öylə sanırdım,

Hər tazə gəlinlər gəzinir ruyi - səmada.

Bir heykəli - sevda gibi pürşölə sanırdım,

Gördükcə o məhzun qəməri seyrü - səfada.

(2 ,s 42- 43)

Göründüyü kimi burada lirik “mən” yalnız özünü ifadə ilə qalmır, başqa cür desək bu şeir yalnız romantik romantik qəhrəmanın gözü ilə verilən o təsvirə köçürür.Bu qəti psixoloji bir yaradıcılıq prosesidir. Çünki bu zaman Hüseyn Cavidin mənəvi aləmi də mürəkkəb, psixoloji dartışmalar və təvəddülatlarla dolu idi. O, həm də daha səmərəli poetik formalar axtarırdı. Ədəbiyyat tariximizdə Hüseyn Cavidə ilk böyük tədqiqat həsr etmiş akademik M.Cəfər şairin ilk şeir kitablarından bəhs edərək yazıb: “Yaradıcılığının birinci dövründə yazılmış “Keçmiş günlər” və “Bahar şəbnəmləri” məcmuələrində toplanmış lirik, liro-epik şeirlərin və poemaların əksəriyyətini şair əruz vəznində yazmışdır.Bu məcmuələrdə toplanmış 26 əsərdən ancaq ikisi ( “Çoban türküsü” və “İlk bahar” şeirləri) heca vəznində idi. Görünür bu illərdə şair belə hesab etmişdir ki, heca vəznində ancaq mahnı və şərqilər yaratmaq mümkündür. Lakin sonradan onun heca vəzninə münasibəti dəyişir.1910 - cu ildə ilk təcrübə olaraq Cavid birpərdəli “Ana” dramını başdan - başa heca vəznində yazmışdır. Bu illərdə əruzdan hecaya keçmək şeirdə yeni üslub axtarışlarından irəli gəlirdi.”( 3, s 268)

Romantik ümumən hər cür poeziyada psixoloji paralellizm yaradılarkən insan təbiətə bənzədilir. Hüseyn Cavidin ilk şeirlərində isə təbiət insana bənzədilir.

Hüseyn Cavidin poeziyası dünya ilə çəngi - cidala çıxmış, dünyadan qopub uzaq üfüqlər arzusu ilə gözəllikləri uzaqlarda arayan şair “mən”inin poetik iradəsidir.

Bən istərdim ki, gözəllər, bütün gözəlliklər,

Uzaq – uzaq , pək uzaq bir üfüqdə əylənsin.

Uzaq və incə təbəssümlərilə şamü – səhər,

Həyati nuri - səfa sərpərək çiçəklənsin.

Əvət , uzaqda səadət var, eşqə hörmət var,

Yaqın zəhərlidir,amma uzaqda cənnət var.

Uzaqda var əbədiyyət ki, başqa nemətdir.

(2, s 84)

Gözəllərin xoşbəxtcəsinə əyləndiyi bu “uzaq üfüq” uzaqda olan səadət, uzaqda olan cənnət romantik şairin xəyalda yaratdığı gözəlliklərdir. Romantiklər “Libası gecələrin qaranlığından biçilmiş mühit”dən (M.Hadi) narazı olan əsəbi adamlar idi.1919 – cu ildə “Azərbaycan” qəzetində “Açıq tənqid” rubrikasında yazdığı “Ədirnə fəthi” məqaləsində XX əsrin böyük tənqidçisi Seyid Hüseyn (Kazımoğlu) Azərbaycan romantizmi haqqında ilk mülahizələr söyləyərək yazırdı: “Romantik mühərrirlər heç bir qanuna tabe olmaq istəməzlər...öz düşüncə və mülahizələrində sərbəstdirlər.Onlar hər şeydə gözəlliyi görürlər və bu yolda hissiyyati - şədidəyə namütənahi bir surətdə qapılırlar. Hələ bəziləri tarixi simalarda istədikləri təbiət və xasiyyətləri vermək, tarixin xilafına hərəkət etdirib söz söylətdirmək səlahiyyətinə də malik bulunurlar. Kimsə onları məsləklərindən dolayı tənqid etməz. Romantiklər həyatı istədikləri təcəllidə görmək istəyirlər, onu bir takım rəngarəng əlbisələrlə süslərlər, bu onların təbiətləridir.” Bu cəhətlər, şübhəsiz ki, Azərbaycan mənzum romantik dramaturgiyasının banisi, filosof şair Huseyn Cavid yaradıcılığı üçün də səciyyəvidir. Bu baxımdan “Bənim tanrım” şeiri parlaq bir nümunə ola bilər. Bu şeirdə əslində Hüseyn Cavidin sənət məramı, fəlsəfi qayəsi və estetik romantik idealı ifadə olunub:

Hər qulun cihanda bir pənahı var,

Hər əhli halın bir qibləgahı var,

Hər kəsin bir eşqi, bir Allahı var,

Bənim tanrım gözəllikdir,sevgidir.

Gözəl sevimlidir cəllad olsa da ;

Sevgi xoşdur, sonu fəryad olsa da;

Ugrunda bənliyim bərbar olsa da

Son dildarım, gözəllikdir, sevgidir.

Gözəlsiz bir gülşən zindana bənzər

Sevgisiz bir başda əqrəblər gəzər,

Nə görsəm, hanki bəzmə etsəm küsər,

Həp duyduğum gözəllikdir, sevgidir.

( 2, s 156)

“Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir” - Hüseyn Cavid romantizminin baş şüarı, estetik qayəsi, psixoloji tutumu məhz budur. Bu “Mən fəqət hüsni - xuda şairiyəm.Yerə enməm də səma şairiyəm” - deyən, fikri - zehni və duyduğu səmalarda dolaşan, Allahın hüsnünü böyük sufilər kimi təsvir, tərənnüm və vəsf edən filosof şairin estetik konsepsiyasıdır.

Akademik M.Cəfər romantizmi “böyük başlarda doğan böyük fikirlərin güzgüsü” adlandırırdı.Hüseyn Cavidin romantizmi də sənətkarın həyata gərgin psixoloji münasibətindən, dəqiq desək, həyatda olmayanları görmək arzusundan doğan bədii - fəlsəfi sənət güzgüsü idi. Xəyal və idrakın vəhdəti bütün zamanlarda poeziya, xüsusilə lirika üçün önəmli olub. Belə demək olar ki, lirikanın fəlsəfəsi məhz bu izdivacdan doğulub. Hüseyn Cavidin şeirləri də belədir:

Seyr edin atı iştə kainatı bütün,

Devrilir hər addımda bir əzəmət,

Dinləməz çünki hadisatı bu gün,

Parlıyır hər dəqiqə bir hikmət.

Hər qaranlıqda çarpışır bir nur,

Hər həqiqətdə bir xəyal uyuyur.

( 2 , s 92)

Hüseyn Cavid şeiri xəyal və həqiqət arasındakı fəzada yaşayır, oxucuya psixoloji ovqat aşlayır. “Həqiqətdə uyuyan xəyal”- bu əslində romantizmin düsturu deyilmi?! Həqiqətdə uyuyan xəyal əslində tanrı surətini, ilahi eşqi, nuru yer əşyasında əbədiləşdirmək deməkdir. Hüseyn Cavid poeziyasında şairin ilk iki şeir kitabında cümlə şeiriyyətində diqqəti cəlb edən “Get” mənzuməsidir. Məşuqəsindən narazı və nigaran olan romantik şair - lirik qəhrəman riqqətlə deyir:

Bana anlatma ki, eşq, aləmi - sevda nə imiş?

Bilirəm bən səni get!Hər sözün əfsanə imiş.

Get gülüm, get gözəlim!Başqa bir aşiq ara, bul!

Duydum artıq sənin eşqindəki məna nə imiş!

Bivəfasın, mələk olsan belə uymam daha get!

Kim ki, uymuş sana, könlüm kibi divanə imiş

Aləmi – zövqü səfadan bana bəhs etmə, saqın!

Bildik artıq bu cihan mülkü nə viranə imiş!

Vəfasız məşuq və cəfakeş aşiq - romantizmin iki qəhrəman, romantik aləmi psixoloji dözüm müstəvisini təyin edən qütblərdir. Getmək üçün gəlmək lazım idi. “Gəl, hər kimsənsə, gəl!” – deyirdi böyük sufi Mövlanə Cəlaləddin Rumi! Hüseyn Cavid yaradıcılığının təsəvvüflə əlaqələri, şairin əsərlərində mistik rəmzlərin bədii - fəlsəfi mahiyyətinin elmi - nəzəri izahı ədəbiyyatşünaslığımızın hələ öz həllini gözləyən problemi olaraq qalır.

“XX əsrdə Şərqdə ictimai - milli ideal ugrunda mübarizələrin və romantik bədii fikir inqilabının - “ Asiyanın oyanması”nın dünyada özü ilə gətirdiyi böyük şairlərdən biri - Hüseyn Caviddir. Əbdülhəq Hamid, Tofiq Fikrət və Məhəmməd Hadi ilə birlikdə o, Yaxın Şərqdə yeni inqilaba və fələsfi şeiri - “Şərq romantizmini” yaradanlardan biridir.”( 4 , s 3)

XIX - XX əsrlər türk romantizminin bütün nümayəndələrinin - Ə.Hamidin, R.Tevfiqin, N.Kamalın, T.Fikrətin, H.Cavidin, M.Hadinin poeziyası zamanda və tarixdə özünə yer tapa bilməyən, bir az da əsəbi və çaşqın türk insanının gərgin psixoloji durumunun bədii – fəlsəfi iradəsi idi. Bu poeziyanın dəyəri həm də bədii kamilliyində türkün ulu ruhu və sözü ilə süslənməsində idi. Bu əsl şeir idi. “Əsl şeir dil ilə musiqi arasında xüsusi bir sənətdir. Şeir dilin musiqisi və musiqinin dilidir. Şeirdəki bəşəri hisslər və fikirlər bu dilin musiqisi və musiqinin dili ilə ifadə olunur. Şeir dilinin musiqisi və onun müxtəlif vəzn növləri ilə, ahəng ölçüləri ilə biruzə verir.(5, s 81) Hüseyn Cavidin poeziyası məhz belə bir şeir idi,onda dilimizin gözəlliyi və bədii fəlsəfi ifadə imkanları əks olunmuşdur.

Şairin “Keçmiş günlər” və “Bahar şəbnəmləri” məcmuələrinə toplanmış 32 şeir əslində Azərbaycan ədəbiyyatında bir bədii fəlsəfi cərəyan kimi romantizmə yol açmış, onu formalaşdırmış romantik bədii metodun psixologiyasının əks etdirən əsərlər idi.Hüseyn Cavid romantizminin tədqiqatçısı onun navatorluğunu belə izah edirdi:”H.Cavid hər zaman təzədir. Bu təzəliyin başlıca mənbəyi şairin tərənnüm etdiyi fikirlərin dərinliyi vüsətində toxunduğu mövzuların böyüklük və siqlətində, təbliğ etdiyi və əsaslandırdığı demakratik – humanist ideyaların parlaqlığındadır.”(6, s 48 )

Beləliklə də məna – məzmun dərinliyi , poetik forma əlvanlığı, dürüst iradə, tükçülük amalına yüksək səda erkən dövr Hüseyn Cavid poeziyasının romantik pafosunu müəyyən edir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Nəbioğlu.R “Hüseyn Cavidin estetik idealı” Bakı “Nurlan” 2009

  2. Hüseyn Cavid “Əsərləri” Vcilddə Icild Bakı “Elm” 2007

  3. Məmməd Cəfər “Seçilmiş əsərləri” İki cilddə II cild Bakı “Azərnəşr” 1974

  4. Huseyn Cavid:həyat və sənət yolu , Bakı “Elm” 2005

  5. Əkrəm Cəfər “Füzuli şeirinin vəzni”(Elmi – tədqiqi məqalələr) Bakı Azərnəşr 1958

  6. Əlioğlu.M “Hüseyn Cavidin romantizmi” Bakı “Azərnəşr” 1975

РЕЗЮМЕ

В статье исследуются романтические и психологические мотивы в творчестве Г. Джавида. Также в статье анализируется эстетический идеал автора, определяющийся по художественно-творческому методу и литературному течению.

SUMMARY

The article deals with romantic and psychological themes of H. Djavid' s creation. Given article analyses aesthetic ideal of author, defined on fiction-creative methods and literary trends.

Camalov Kamal

HEYDƏR ƏLİYEV VƏ AZƏRBAYCAN TƏHSİLİ

«Təhsil millətin gələcəyidir» deyən ümummilli lider Heydər Əliyev hakimiyyətə gəlişinin ilk günündən Azərbaycanda təhsilin ikişafına qayğını ön plana çəkmiş və mühüm xidmətlər göstərmişdir. Ulu öndər ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında təhsilin aparıcı istiqamətlərindən biri kimi onun tərəqqisinə nail olmaq üçün bütün potensial imkanlardan istifadəyə geniş meydan verdi və şərait yaratdı. Ölkədəki təhsil müəssisələri şəbəkəsi, güclü elmi-pedaqoji kadr korpusu öz inkişaf mənbəyini Heydər Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi altında təhsil sahəsində aparılan uzaqgörən və məqsədyönlü siyasətdən alıb, həyata keçirilən qlobal miqyaslı təhsil quruculuğu sonrakı inkişaf üçün güclü təməl olub.

Heydər Əliyevin sırf təhsillə bağlı yaradıcılıq irsi elmi-nəzəri, pedaqoji ideyalarla olduqca zəngindir. Azərbaycan təhsilinin son 40 illik tarixi inkişafının təhlili göstərir ki, milli təhsil yüksəliş illərini dörd mərhələdən keçmişdir: 1969-1982-ci illər; 1983-1987-ci illər; 1988-1993 və 1993-cü ilin iyunundan başlayaraq 2003-cü ilə qədər dövr.

Haqlı olaraq Azərbaycanın intibah dövrü kimi səciyyələndirən 1969-2003-cü illər Azərbaycanda pedaqoji kadr hazırlığında keyfiyyətcə yeni mərhələdir. 1969-cu ildə Azərbaycanın rəhbərliyinə irəli çəkilən xalqımızın böyük oğlu H.Əliyev totalitar rejimin sərt qanunları çərçivəsində Azərbaycanın tərəqqisi, elm, təhsil və mədəniyyətinin yüksəldilməsində, pedaqoji və elmi-pedaqoji kadr hazırlığı ilə bağlı düşünülmüş strategiya və taktika seçdi. Onun rəhbərliyi dövründə Azərbaycanda məktəbəqədər tərbiyə müəssisələrindən tutmuş ali məktəblərədək bütün pedaqoji təhsil ocaqları yeni inkişaf pilləsinə qalxdı, xalqın ümummədəni və intellektual səviyyəsi yüksəldi. Respublikamızın kadrlara olan ehtiyacını ödəmək məqsədilə azərbaycanlı gənclərin SSRİ-nin qabaqcıl ali məktəblərinə göndərilməsi ali təhsil sahəsində uzaqgörənliklə düşünülmüş strategiya idi. Pedaqoji kadr hazırlığının ümumi səviyyəsi elmi pedaqoji kadr hazırlığının ümumi göstəricilərindən asılı olduğundan H.Əliyevin bilavasitə qayğısı sayəsində elmi işçilərin hazırlanması keyfiyyəti nəzərə çarpacaq dərəcədə yaxşılaşdı. Respublikada elmi-pedaqoji kadr hazırlığına Azərb.KP MK-nın 1969-cu il avqust və 1971-ci il oktyabr plenumları əhəmiyyətli təsir göstərdi. Bu da Respublikanın elmi-pedaqoji həyatında böyük canlanmaya səbəb oldu. Elmi-pedaqoji kadr hazırlığının yeni sistemi formalaşmağa başladı. Əgər 1927-60-cı illərdə təhsil-tərbiyənin nəzəri, praktik və tarixi problemləri ilə bağlı 33 namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdusa, 1972-76-cı illərdə 41 nəfər tədqiqatçı yüksək səviyyəli nəzəri və praktik əhəmiyyəti ilə seçilən elmi əsərlərinə görə pedaqoji elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdı. Həmin illərdə respublikanın elmi-tədqiqat institutları, ali məktəbləri və elmi idarələri dərəcəli kadrlarla – 198 elmlər doktoru və 1781 elmlər namizədi ilə daha da möhkəmləndirilmişdi.

Əgər əvvəllər ümumtəhsil məktəblərində işləyən müəllimlərin böyük əksəriyyətinin ali təhsili yox idisə, H.Əliyevin məqsədyönlü fəaliyyəti nəticəsin-də pedaqoji kadr hazırlığında müəyyən keyfiyyət dəyişikliyi baş verdi. Ümumtəhsil məktəblərində nəinki ali təhsilli müəllimlərin sayı artdı, hətta onlar istehsalatdan ayrılmadan böyüyən nəslin təhsil-tərbiyəsi ilə bağlı dissertasiyalar yazdılar, elmi dərəcə aldılar, elmi metodik əsərlərin və dərsliklərin müəllifi kimi tanındılar.

Milli ruhun, milli özünüdərkin və milli qürur hissinin güclənməsinə təsir göstərən əsərlərin yazılması, milli məktəb və pedaqoji fikir tariximizin qaranlıq səhifələrinə işıq salınması, fundamental tədqiqatların aparılması da bilavasitə H.Əliyevin sovet rejiminin ağır təzyiqlərinə, məhdudluqlarına baxmayaraq Azərbaycanın strateji maraqları naminə ciddi addımlar atmasının nəticəsi idi. Bu illərdə Azərbaycanda milli özünüdərk prosesi xüsusilə qüvvətlənmişdi. Həmin proses H.Əliyev tərəfindən çox böyük həssaslıq və uzaqgörənliklə idarə olunur və tənzimlənirdi. SSRİ-nin ayrı-ayrı regionlarında totalitar rejimin əleyhinə çıxan elm, təhsil və mədəniyyət xadimləri təqiblərə məruz qaldıqları halda, Azərbaycanda yaradıcı ziyalılar üçün sərbəst düşüncə və iş şəraiti hökm sürürdü. Həmin illərdə Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu alması, Azərbaycan dilçilərinə və tarixçilərinə yüksək dövlət mükafatlarının verilməsi, EA-nın Ədəbiyyat İnstitutunda Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı, Tarix İnstitutunda Cənubi Azərbaycan tarixi şöbələrinin yaradılması, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı üzrə katibliyin təsis olunması Heydər Əliyev şəxsiyyətinin azərbaycançılıq və soykökə qayıdış ideyalarının dirçəldilməsinə, həyata keçirilməsinə yönəldilmiş çoxsahəli fəaliyyətinin yalnız ayrı-ayrı epizodlarıdır.

Qətiyyətlə demək olar ki, Azərbaycana rəhbərlik etdiyi 1969-82-ci illərdə keçmiş sovetlər birliyi ölkələrinin heç birində millətin inkişafının, tərəqqisinin ən başlıca şərti olan təhsilə, maarifə, tərbiyəyə, mənəviyyata, mədəniyyətə, pedaqoji və elmi-pedaqoji kadr hazırlığına H.Əliyev qədər geniş yer verən rəhbər, siyasi xadim olmamışdır. O, 1969-cu ildən bu günə kimi respublikanın özünəməxsus təhsil sisteminin qurulmasına çalışmış, bu məqsədlə ardıcıl və sistemli iş aparmış, mühüm dövlət qərarları qəbul etmiş, millətin təhsil almasını cəmiyyətin gələcək taleyini müəyyən edən qiymətli milli sərvət kimi dəyərləndirilmişdir

H.Əliyevin 90-cı illərin əvvəllərində xalqın təkidli tələbi ilə ikinci dəfə hakimiyyətə xilaskar missiyası ilə qayıdışı Azərbaycanın sosial-iqtisadi, siyasi-mədəni həyatının bütün sahələrində olduğu kimi təhsil sistemində də normallaşmaya, sabitliyə imkan verdi, tədris-tərbiyə müəssisələrinin ahəngdar işi bərpa olundu, təhsil sistemimizin müstəqil dövlətçilik prinsipləri əsasında qurulması zərurəti yaratdı. H.Əliyev xalqı bir bayraq altında birləşdirdiyi, daxili sabitliyi qoruyub saxladığı, müstəqilliyimizi dönməz etdiyi kimi, cəmiyyətin bütün potensialını mənəvi-psixoloci, sosial-iqtisadi mühitin sağlamlaşdırılmasına yönəltdi. Onun bu fəaliyyəti 70-80-cı illərdəki fəaliyyətinin bilavasitə davamı, özü də yüksək formada davamı idi.

H.Əliyevin 1993-cü ilin iyununda ikinci dəfə hakimiyyətə gəlişi respublikamızın dövlət və milli mənafelərinə xidmət edən elm sahələrinin hərtərəfli inkişafına, bunun üçün elmi və elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasına əsaslı təkan verdi. Nəticədə 1993-cü ildən 2002-ci ilədək AAK tərəfindən 388 nəfərə elmlər doktoru, 2119 nəfərə elmlər namizədi alimlik dərəcəsi, 407 nəfərə professor, 1453 nəfərə dosent, 401 nəfərə baş elmi işçi adı verildi. Göstərilən vaxtda alimlik dərəcələrinə və elmi adlara layiq görülənlərin ümumi sayı 4768 nəfər olmuşdur.

1906-cı ildə Nəriman Nərimanovun rəhbərliyi ilə çağırılmış Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayında azərbaycanlılardan pedaqogika mütəxəssisi olmadığından gündəliyə daxil edilmiş pedaqoji cərəyanlar haqqında məruzə baş tutmadığı halda, bu gün 700-ə yaxın elmi və elmi-pedaqoji kadr pedaqogikanın problemlərinin tədqiqi ilə məşğul olur.

Ulu öndər Heydər Əliyev istər sovet dönəmində, istərsə də müstəqillik dövründə Azərbaycana rəhbərlik edərkən elmin, təhsilin inkişafına hesablanan böyük xidmətlər göstərib. Hər iki dövrdə ardıcıl həyata keçirilən dövlət siyasəti nəticəsində elm və təhsildə qazanılan böyük uğurlar və faktlar təsdiqləyir. Statistika göstərir ki, 1969-1982-ci illərdə məktəbəqəd tərbiyə müəssisələrinin sayı 1600-dən 1875-ə çatıb, 1979-cu ildə orta məktəblərin şəbəkəsi 1965-ci illə müqayisədə 3 dəfədən çox artıb.

Böyük öndərin imzaladığı /ümumtəhsil məktəbləri şagirdlərinin dərsliklərdən pulsuz istifadə etməyə keçmək haqqında/ qərarı isə onun xalqına böyük töhfəsi idi. Müəllimliyi ən şərəfli sənət hesab edən ulu öndər biz müəllimlərə hər zaman sonsuz hörmətlə yanaşıb. O illərdə 8718 təhsil işçisi SSRİ-nin orden və medallarına, 3 nəfər müəllim Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, 817 müəllim /Azərbaycan SSR-in əməkdar müəllimi/ fəxri adına layiq görülüb. Bu, Heydər Əliyevin müəllimə ehtiramı idi. Azərbaycanda ali təhsil də Heydər Əliyev dövründə inkişafa qədəm qoyub. Ötən əsrin 70-80-cı illərində 5 yeni ali məktəb yaradılıb. Ulu öndərin təşəbbüsü ilə 1980-ci ildə /Azərbaycan SSR əməkdar ali məktəb işçisi/ fəxri adı təsis olunub. Müdrik dövlət başçısının təhsilin inkişafına göstərdiyi misilsiz xidmətlərdən biri də o illərdə azərbaycanlı gənclərin keçmiş SSRİ-nin ən nüfuzlu ali məktəblərinə oxumağa göndərilməsi idi. O vaxt 15 mindən çox gənc Azərbaycandan kənarda 50-dən artıq iri şəhərin 170 ali məktəbində təhsil alıb. İndi xalqımızın fəxrlə «Heydər Əliyevin kadrları» adlandırdığı həmin insanlar xalq təsərrüfatının, elm, təhsil, mədəniyyətin müxtəlif sahələrində uğurla çalışırlar.

Ulu öndər sağlığında ikən ali təhsil almaq üçün xaricə göndərdiyi gənclərlə keçirilən görüşlərdə bunu qürurla dilə gətirirdi.

Böyük öndər Heydər Əliyevin hərbi milli kadrların yetişdirilməsindəki xidmətləri də danılmazdır. Onun qayğısı ilə minlərlə gənc keçmiş SSRİ-nin böyük təcrübəyə malik ali hərbi məktəblərinə təhsil almağa göndərilirdi. 1973-cü ildə bu uzaqgörən dövlət başçısının təşəbbüsü ilə Bakıda Cəmşid Naxçıvanski adına ilk hərbi məktəb yaradıldı. Bu qərar böyük cəsarət tələb edirdi, Azərbaycanda milli hərbi kadr hazırlığı üçün baza rolunu öynayacaq məktəbin yaradılmasına ovaxtkı SSRİ rəhbərliyi laqeyd qala bilməzdi. Moskvadan Bakıya göndərilən komissiyalar Azərbaycanda belə bir hərbi məktəbə ehtiyac olmadığını sübut etməyə çalışsalar da, Heydər Əliyevin mahir diplomatiyası bu cəhdlərin qarşısını alıb. Bu hərbi məktəb isə Azərbaycanda ordu quruculuğunda əsas bazalardan birinə çevrilib və bu gün də hərbi kadr hazırlığı sahəsində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ümummilli lider o dövrü səciyyələndirərək deyirdi ki, xalqımızın öz ana dilində gənclərə təhsil verən məktəblər ən böyük nailiyyətlərimizdəndir. Heydər Əliyevin ölkəyə rəhbərliyi dövründə texniki-peşə məktəblərinin sayı da artdı. Qeyd etdiyimiz kimi, böyük öndərin Azərbaycana ikinci dəfə hakimiyyətə qayıdışından sonra da Azərbaycan təhsilinin inkişafına qayğısını, diqqətini əsirgəmədi. 1998-ci ildə Təhsil Sahəsində İslahat Proqramının hazırlanması üçün xüsusi dövlət komissiyası yaradıldı, bununla da Azərbaycan təhsilinin gələcək inkişaf konsepsiyası müəyyənləşdirildi. Təhsildə 10 ildə strateji fəaliyyətin əsas istiqamətlərini özündə əks etdirən proqramda mühüm vəzifələr əksini tapdı. 1993-2003-cü illərdə tələbələrin xaricdə təhsil almağa göndərilməsi işi də davam etdirildi. 2003-cü ildə dünyanın inkişaf etmiş 40-a yaxın ölkəsində 160-a qədər ixtisas üzrə 3000-dən artıq azərbaycanlı gənc təhsil alıb. 1998-2002-ci illərdə 10 rayonda 28 məktəb tikilib, 15 rayonda 70 məktəb binası əsaslı təmir olunub. Büdcədən təhsilə ayrılan vəsait ildən-ilə artırılıb. 1993-2003-cü illərdə təhsil işçilərinin əməkhaqqı 9 dəfə artırılıb. Hər il ən yüksək bal toplayan gənclərə xüsusi Prezident təqaüdünün, habelə istedadlı gənclərə fəxri təqaüdlərin verilməsi də təhsilə qayğı idi. 1993-2003-cü illərdə 6 yeni akademiya təsis edilib, özəl ali məktəblər yaradılıb. Azərbaycana ikinci dəfə rəhbərliyi dövründə də şagirdlərə dərsliklərin pulsuz verilməsi yenidən həyata keçirilməyə başlandı. Beləliklə, Azərbaycan postsovet məkanında orta məktəb şagirdlərinin dərsliklərlə pulsuz təmin edilməsini reallaşdıran yeganə ölkə oldu. Heydər Əliyev təhsil müəssisələrinin problemləri və uğurları ilə daim maraqlanır, tez-tez ali təhsil müəssisələrinə, orta məktəblərə gedir, vəziyyətlə yerindəcə tanış olur, müəllim, tələbə və şagirdlərlə görüşür, onların arzu və təkliflərini dinləyir, dəyərli tövsiyələrini verirdi. Hər yeni dərs ilində, bilik bayramlarında böyük öndərin ölkənin məktəblərinə getməsi ənənə şəklini almışdı. «Azərbaycan təhsil sistemində islahatların məqsədi ondan ibarətdir ki, bizim təhsil sistemimiz dünya təhsil sisteminin müvafiq standartlarına uyğunlaşdırılsın» - deyən ulu öndərin arzuları bu gün gerçəyə çevrilir.

Prezident İlham Əliyevin təhsilə bugünkü qayğısı, Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi layihələr ulu öndərin siyasətinin uğurlu davamının göstəricisidir. Son 3 ildə ölkəmizdə 735 yeni məktəb binası inşa edilib, 785 məktəb əsaslı təmir, 71 məktəb bərpa edilib. Heydər Əliyev Fondunun /Yeniləşən Azərbaycana yeni məktəb/ proqramına əsasən 2005-2006-cı illərdə 200-ə qədər məktəb tikilib istifadəyə verilib, 10 məktəb əsaslı təmir olunub. Və indi ölkədəki təhsil müəssisələri şəbəkəsi, güclü elmi-pedaqoji kadr korpusu öz inkişaf mənbəyini məhz ötən əsrin 70-ci illərində Heydər Əliyevin bilavasitə rəhbərliyi altında təhsil sahəsində aparılan uzaqgörən və məqsədyönlü siyasətdən alıb, həyata keçirilən qlobal miqyaslı təhsil quruculuğu sonrakı inkişaf üçün güclü təməl olub. Xalqımız ulu öndərin bu əvəzolunmaz xidmətini hər zaman minnətdarlıqla xatırlayacaq.

SUMMARY

In the paper general and national leader Heydar Aliyevs unlimited contributions in the development of science and education in Azerbaijan is spoken about.

Cavadova Yeganə

İNGiLİS DİLİNDƏ MƏKAN ONİLLİKLƏRİ VƏ

ONLARIN AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ İFADƏSİ

Dünyanın siyasi xəritəsində yer alan müxtəlif dövlətlər arasındakı müna­sibətlər çağdaş dövrümüzdə yeni səciyyə alır. İndi beynəlxalq münasibətlərdə inteqrasiya daha böyük sürət almaqdadır. Beynəlxalq münasibətlərdə ümumi və ümumbəşəri maraqların ön plana çəkilməsi, şübhəsiz ki, xalqlar arasında əlaqələrin yaranmasına və inkişaf etməsinə, bu əlaqələrin coğrafiyasının yeniləş­məsinə təkan verir. Dünyanın siyasi xəritəsinin dəyişməsi dövlətlərarası, xalq­lararası əlaqələrə də təsir göstərmişdir. «Xalqlar arasında əlaqələrin yaranması və inkişafında dil həmişə həlledici amil kimi çıxış etmişdir. Dil əlaqələri ictimai səciyyə daşıyaraq iqtisadi, siyasi, mədəni, dini və bu kimi əlaqələr zəminində höküm sürür» (1,75).

Qeyd olunduğu kimi, dil əlaqələri iqtisadi, siyasi, mədəni və sair əlaqələrlə bağlıdır. Azərbaycan müstəqilliyini qazandıqdan sonra bu suveren dövlətin beynəlxalq hüququn subyektinə çevrilməsi baş verdi. İndi Azərbaycanın dünya birliyinə inteqrasiyası sürətlənmişdir. Azərbaycan dili ilə Avropa dilləri arasında təmaslı əlaqə genişlənmişdir.

«Ölkəmizin istiqlaliyyət qazandığı ilk illərdə, xüsusən də müstəqil Azrəbaycan Respublikasının Konstitusiyasında dövlət dili elan olunmasından keçən bu son altı ildə ana dilimiz özümlü ictimai hadisə – ünsiyyət vasitəsi kimi böyük uğurlar əldə etsə də, problemlər də az olmadı. Yeni ictimai quruluş, siyasi mühit, iqtisadi şərait 70 ildə vərdiş etdiyimiz ictimai-siyasi-iqtisadi şəraitdən fərqləndiyinə görə dilimizin ictimai funksiyasında da bir sıra yeniliklər yarandı, dəyişikliklər baş verdi» (2, 34).

Müasir dövrdə elm, texnika, mədəniyyət və iqtisadiyyatın inkişafı elə bir səviyyəyə çatmışdır ki, dünyanın heç bir xalqı, deməli, heç bir dili başqaları ilə əlaqədə, kontaktda olmazsa, inkişaf edə bilməz. Bu isə istər yazılı, istərsə də şifahi – sinxron tərcümənin əhəmiyyətini görünməmiş dərəcədə yüksəldir. Beləliklə, dilçilikdə dil vasitələrinin ekvivalentliyi problemlərinin araşdırılması günün vacib məsələlərindən birinə çevrilir. Köməkçi nitq hissələrinin müxtəlif sistemli dillərdə struktur-semantik planda müqayisəli araşdırılması, onların oxşar və fərqli xüsusiyyətlərinin müəyyənləşdirilməsi dilçiliyin aktual məsələlərindən biridir. Bu baxımdan önlük kimi qədim, orijinal və maraqlı, eyni zamanda aktual bir mövzu ilə bağlı hər hansı bir məsələnin məhz ingilis və Azərbaycan dillərinin materialları əsasında, müqayisəli-araşdırma metodu ilə elmi tədqiqinə ehtiyac hiss olunur.

Müasir ingilis dilində ismin və əvəzliyin hal kateqoriyası çox məhduddur. Ona görə də önlüklər ingilis dilində sözlər arasında əlaqə yaradan vasitə kimi çox böyük rol oynayır: cümlədə qrammatik cəhətdən bir-birindən asılı olan sözlər arasında əlaqə, əsasən, önlüklər vasitəsi ilə ifadə olunur.

Önlük obyektlər və ya obyektlə hərəkət arasında məkan, zaman, səbəb-məqsəd, zidiyyət və başqa münasibətləri əks etdirməyə xidmət edən köməkçi nitq hissəsidir. Önlüklər, bir tərəfdən, isimlərin, əvəzliklərin və ya isimləşmiş sifət və sayların vasitəli hal şəkilçiləri, digər tərəfdən, fel, isim, əvəzlik, sifət, hətta bəzən də zərflər arasındakı sintaktik əlaqələri ifadə edən bir qrammatik kateqoriyadır (3,3). Önlük dilin elə bir qrammatik kateqoriyasıdır ki, onlarsız nə yazı nə də şifahi nitqdə keçinmək olmaz.

Önlük özündən sonra gələn isim (əvəzlik) ilə birlikdə müəyyən bir məna ifadə edir. O, yalnız qoşulduğu söz və ya birləşmələrlə birlikdə cümlənin tərkibinə daxil olur və cümlə üzvünün ayrılmaz bir hissəsini təşkil edir.

Dildə daşıdığı qrammatik və semantik xüsusiyyətlərinə görə önlüklərlə qoşmalar arasında müəyyən oxşarlıq vardır. Önlüklər kimi qoşmalar da köməkçi nitq hissələrinin tərkibinə daxildir. Bu kateqoriyaya aid olan sözlər köməkçi vəzifə ifadə etmələrinə baxmayaraq dildə mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qoşmalarsız nə yazı, nə də şifahi nitqdə keçinmək mümkün deyil. Nitqdə onların atılması cümlə quruluşunun pozulmasına səbəb ola bilər. Türk dillərinə aid tədqiqat əsərlərində qoşmalar haqqında onları səciyyələndirən bir sıra fikirlər söylənmişdir.

Qoşmalar isimlərin, əvəzliklərin və ya substantivləşmiş fel, sifət və sayların vasitəli hal şəkilçiləri ilə fellər arasındakı sintaktik əlaqələri göstərən qrammatik kateqoriyadır (4,78).

F.Zeynalov qoşmalar haqqında yazır ki qoşmalar adlar və adlarla fellər arasında müxtəlif sintaktik münasibətləri əks etdirməyə xidmət edən bir kateqoriyadır. Bu kateqoriyaya daxil olan sözlər əsas nitq hissələrinin məzmununu bu və ya digər cəhətdən tamamlamağa, zənginləşdirməyə xidmət edir (5, 118).

İngilis dilində hər hansı bir önlüyün öz mənası vardır. Buna görə də tərcümə edən zaman bu məna çalarına, ekvivalentliyə diqqət yetirmək vacibdir.

İngilis dilində məkan bildirən önlüklər Azərbaycan dilində əsasən yönlük, yerlik və çıxışlıq halları vasitəsi ilə ifadə olunur ki, bu halları da M.Hüseynzadə «məkani hallır» qrupuna daxil edir (6,35).

Gerçəklik ünsürlərinin məkan əlaqəsindən danışarkən at önlüyündən isti­fa­də edilir. Bu önlük Azərbaycan dilinə ismin yerlik hal şəkilçisi ilə tərcümə edi­lir.

I had an early dinner at the Savage Club with Tarp Henry (Conan Doyl) «Tarp Henri ilə «Savic Klab»da birgə nahar edib başıma gəlmiş əhvalatı ona danışdım». At the theatre things passed as they had in Hurstwood’s favour (Dreiser Th.) «Teatrda hər şey Herstvud üçün əlverişli idi».

Müxtəlif coğrafi və inzibati yerlərin, şəhərin, ayrı-ayrı qəsəbələrin adı ilə at önlüyü də işlənə bilir.

I bought a ticket at Milan (E.Hemingway) «Mən Milanda bilet aldım». At the station I had expected to see the porters from the hotel but there was no one (E.Hemingway) «Vağzalda mən otellərdən olan komissionerləri görəcəyimi zənn edirdim, lakin onlardan biri də orada yox idi»

At önlüyü bir–birinə yaxın yerləşən, yaxud əlaqəsi olmayan müxtəlif pred­met­­lər­lə işlənir.

Two soliders sat at a table (E.Hemingway) «Stolun arxasında iki əsgər əyləşmişdi».

Əgər predmetlərin yaxın yerləşməsi göstərilirsə by önlüyündən istifadə edilir. Bu önlüyü də Azərbaycan dilinə ismin yerlik hal şəkilçisi ilə tərcümə olunur.

Catherine sat in a chair by the bed (E.Hemingway) «Ketrin çarpayının yanındakı kresloda oturmuşdu»

Predmet arasında yaxınlıq near önlüyü ilə ifadə olunur. Bu önlük Azərbay­can dilinə yaxında köməkçi sözü ilə tərcümə olunur.

A shell burst near the river (E.Hemingway) «Mərmi çayın yaxınlığında partladı»

Predmetlərin, hadisə və əşyaların müxtəlif səviyyədə yerləşməsini bildirən önlüklər: above, below.

Above önlüyü qədim ingilis dilindəki a – bufan zərf və önlükdən əmələ gəl­mişdir (7, 135). Above önlüyünün tərkibindəki uf ünsürü qədim ingilis dilin­dəki upp zərfinə yaxındır (8, 12). Bu önlük məkan məzmunu ifadə edən isimlərlə əlaqəyə girir və Azərbaycan dilində üzərində, üstündə köməkçi adları və zərf ilə ifadə olunur:

Above the rear – view miror over the windshield, there was a small fromed photograph of a girl dressed in academic cap and down (Y.D.Salinger) «Qabaq şüşənin yuxarısında güzgüdən azca qəbildə tələbə geyimli, başı papaqlı balaca bir qız şəkli peyda olmuşdu».

Below önlüyü qədim ingilis dilindəki be önlüyü və low sifətindən əmələ gəlmişdir (9, 73).

Below önlüyü bəzən mücərrəd məna daşıyan adlarla (isimlərlə) işlənsə də, əsas məkan bildirən isimlərlə əlaqəyə girir. Odur ki, biz bu önlüyü də «sırf məkan» məzmunu bildirən önlüklər qrupuna daxil edirik. Bu önlük bir əşyanın o biri əşyaya nisbətən aşağıda yerləşdiyini göstərmək üçün işlədilir və Azərbaycan dilində altında köməkçi adı və aşağıda zərfi ilə ifadə olunur.

The difficulty was – below the big Air Force yet were five airline flights (Hailey Arthur) «Bu asan iş deyildi, məsələ burasındaydı ki, nəhəng reaktiv hərbi təyyarədən aşağıda beş mülki təyyarə vardı» (Tərcümə Z.Ağayev). The car passed in the snow directly below him (E.Hemingway) «Maşın elə Anse­lmo­nun oturduğu yerin aşağısından, qarın arasından göründü».

Gerçəklik ünsürlərinin yerləşməsi: on, over, off, under, beneath, in, inside, outside, in front of, before, behind, beside, between, among, opposite, against.

On önlüyü ərazinin tərkib hissəsini təşkil edən predmet, əşya və hadisələrlə işlənir və Azərbaycan dilinə üst sözünün müxtəlif halları ilə tərcümə olunur.

He entered it and after looking under the doors to make sure the booth were empty, dropped the manual on the floor (İ.Levin) «Oğlan içəri keçib, balaca xanaların boşlu­ğu­na əmin olandan sonra əlindəki illik məlumat kitabçasını döşə­mənin üstünə atdı» (Tərcümə Z.Ağayev). Her hands, folded on the table, made no move to accept it (İ.Levin) «Qızın stol üstündəki əlləri onu tutmaq üçün hərəkət etmədi» (Tərcümə Z.Ağayev).

Over önlüyü göstərilən ərazidə yayılmış predmet, əşya və hadisələr üçün istifadə edilir, Azərbaycan dilinə ismin yönlük hal şəkilçisi ilə tərcümə olunur.

Last night we crossed the lines in the dark and all day we have carried this dynamite over the mountain (E.Hemingway) «Dünən gecə cəbhəni keçəndən sonra bütün günü bu kisələrlə dağa qalxmışıq». He picked up valise, stepped over the ledge, and put the valise down again where it would be clear of the door’s swing (İ.Levin) «Oğ­lan çamadanı götürüb, beton çıxıntının üstündən adladı, onu qapı çərçivəsindən yerə qoydu» (Tərcümə Z.Ağayev). Off önlüyü ərazinin kənarında yerləşən isimlərlə işlənir.

The cottage was off the coast (Brian Abbs) «Koma sahilin kənarında idi».

Under önlüyündən predmetlərin aşağı tərəfini göstərmək üçün istifadə edilir, Azərbaycan dilinə alt köməkçi sözü vasitəsilə tərcümə olunur.

Under the table (stolun altında), under the tree «ağacın altında», under the bridge «körpünün altında.

Under the second officer’s table, behind Captain Harris and Demerest, a chime sounded loudly (Hailey Arthur) «Harrisin və Demerestin arxasında, ikinci pilo­tun stolu altında ratsiyanın çağırışı səsləndi». Under the archway of a bridge two little boys were lying in one another’s arms to try and keep themselves warm (O.Wilde) «Körpünün tağı altında iki balaca oğlan bir–birinin qoynuna girib qızınmağa çalışırdı». We walked on a way were stopped under a tree (E.Hemingway) «Biz bir qədər getdik və yenə ağacın altında dayandıq».

Beneath önlüyü bilavasitə predmetin aşağı səthini göstərir. Beneath önlüyü under önlüyünə nisbətən nadir hallarda işləni, Azərbaycan dilinə alt sözü ilə tər­cü­mə olunur.

Meanwhile, despite the heavy snow, there was still a pool of mud beneath the surface (Hailey Arthur) «Odur ki, qalın qar altında palçıq layı yaranmışdı».

In önlüyü predmet, əşya və hadisələrin müəyyən bir yerdə baş verməsini ifadə edir. Bu önlük həm mücərrəd, həm də konkret mənalarda işlənir. Önlük Azərbaycan dilinə ismin yerlik hal şəkilçisi vasitəsilə tərcümə olunur:

In the kitchen, Ellen adjusted the sighing gas flame under a pan of water (I.Levin) «Ellen mətbəxdə su qazançasının altında qazı yandırdı» (Tərcümə Z.Ağayev). It was lousy in the park (J.D.Salinger) «Parkda parklıq qalmamışdı». Miss Barkley was sitting on a bench in the garden (E.Hemingway) «Miss Barkli bağdakı skamyada oturmuşdu».

Inside önlüyü müəyyən hallarda işləyir.

It was a quarter to six by the clock inside the bar (E.Hemingway) «Bardakı saat altıya on beş dəqiqə qaldığını göstərirdi». Inside his car, Mel Bakersfeld shivered (Hailey Arthur) «Maşının içində Mel Beykersfeld titrəyirdi» (Tərcümə Z.Ağayev). We took off our goddam skates went inside this bar (J.D.Salinger) «Andıra qalmış konkiləri ayağı­mız­dan çıxaran kimi özümüzü bara verdik».

Outside önlüyü müəyyən hüdudlardan kənarda yerləşən əşya adı bildirən sözlərlə işlənir.

After I had left the laboratory, I escaped into the country outside the town (Mary Shelley). «Laboratoriyanı tərk edəndən sonra mən şəhər kənarında yerləşən bir kəndə qaçdım». I got a cab outside the hotel (J.D.Salinger) «Mehmanxananın önündə taksi tutdum».

Around önlüyü ətrafda baş verən hadisə və əşya adlarını ifadə etmək üçün işlənir. Bu önlük əsasən məkan bildirən isimləplə əlaqəyə girir. İlk mənşəyi qə­dim ingilis dilində a (prefikc) qoşması və round sifətindən əmələ gəlmişdir

I went around the room, very quiet and all, looking at stuff for a while (J.D.Salinger) «Sakitcə otağı gəzdim, görüm nə var, nə yox».

In front of önlüyü Azərbaycan dilinə qarşısında sözü ilə tərcümə edilir.

They stopped for a moment in front of a door (E.L.Voynich) «Onlar bir anlıq qapının qabağında dayandılar».

Behind önlüyü qədim ingilis dilindəki zərf və önlük mənasında işlənən be – hindan sözündən əmələ gəlmişdir. Behind önlüyündəki hind ünsürü əvəzlikdən əmə­lə gəlsə də, qədim ingilis dilində hinder «arxada» – zərf mənasında işlən­miş­dir. Behind önlüyü bəzən mücərrəd mənada işlənsə də, əsasən, məkan mənasında işlənən isimlərlə əlaqəyə girir. Buna görə də behind önlüyü «sırf məkan» məz­mu­nu bildirən önlüklər qrupuna daxil edilir. Z.İ.Siniçkina da behind önlüyünün xalis məkan məzmununu göstərdiyi haqda öz mülahizələrini bildirir (10, 12). Behind önlüyü Azərbaycan dilində arxasında, dalında köməkçi adları ilə ifadə olunur.

Suddenly the sledge went behind a mountain of ice and disappeared (M.Shelley) «Birdən kirşə buz təpənin arxasında görünməz oldu». Some time before daylight something took one of the baits that were behind him (E.Hemingway) «Dan sökülməzdən azca əvvəl arxa tərəfdəki kəndirdən biri tərpəndi».

Behind önlüyünün antonimi before, sinonimi isə after önlüyüdür.

Before önlüyü məkan bildirən isimlərlə əlaqəyə girdikdə, bir əşyanın o biri əşyadan əvvəl yerləşdiyini göstərir və Azərbaycan dilində qabağında, qarşısında köməkçi adları ilə ifadə olunur.

When the cab drew up before hotel, Cabriel jumped out (Jayce James) «Keb otelin qabağında dayanan kimi Qabriel sıçrayıb düşdü». The carriage pulled up before the hotel (E.Hemingway) «Fayton otelin qarşısında dayandı».

After önlüyü bir əşyanın o biri əşyadan sonra gəldiyini bildirmək üçün işlədilir. Belə halda after önlüyü behind önlüyünün sinonimi olur. After önlüyü hərəkətdə olan əşyanın (və ya şəxsin) yerləşdiyi məsafəni bildirmək üçün də işlə­dilir. Bu önlük Azərbaycan dilində arxa, dalına köməkçi adları ilə ifadə olunur.

They looked after us (E.Hemingway) «Onlar bizim arxamızca baxdılar». I went after them (E.Hemingway) «Mən onların ardınca getdim». He runs after us, a puffing, red – faced, irascible fiqure (M.Shelley) «Arxamızca qaçdığı üçün bərk tövşüyürdü».

By önlüyü ilk dəfə məkan məzmunu bildirən isimlərlə əlaqəyə girmişdir (8, 104). Bəziləri by önlüyünün be zərfindən əmələ gəldiyini söyləsə də bəzi dilçilər be prefiksindən (ön şəkilçidən) əmələ gəldiyini bildirir (9, 74). Bu önlük məkan məna­sında işləndikdə baş verən hadisənin həmin yerə yaxın məsafədə olduğunu göstərir və Azərbaycan dilində köməkçi ad və yönlük hal kimi ifadə olunur.

He sat by the packs and watched the old man climb the ledge (E.Hemingway) «O, çan­ta­ların yanında əyləşib qocanın qayaya necə dırmaşdığını seyr eləməyə başladı».

We sat down by the fire and he began to tell me his story (M.Shelley) «Biz ocağın qırağında əyləşdik, o, başına gələn əhvalatı nəql etməyə başladı». As the light went off, he found his motorcycle in the dark by the door (E.Hemingway) «Qapı bağlananda o qaranlıqda qapının yanında motosikletini tapdı».

Beside önlüyü predmetlər və əşyaların yaxın məsafədə yerləşməsini göstərir və Azərbaycan dilinə boyu köməkçi sözü ilə tərcümə edilir.

Beside the road were mulberry trees (E.Hemingway) «Yolboyu tut ağacları əkilmişdi». Closing the cover of the phonograph, he crossed the room and sat beside Marion on the blue – covered studio couch (I.Levin) «Fonoqrafın qapağını ör­tə­rək otaq boyu getdi və mavi örtüklü çaprayıda Marionun yanında oturdu» (Tərcümə Z.Ağayev) He went out leaving the five copper coins on the table beside the bed (E.Hemingway) «O, beş miss pulu çarpayının yanındakı stolun üstünə qoyaraq çıxdı».

Məkan önlüklərinin bir qismi Azərbaycan dilində qoşma və köməkçi ad vasi­təsi ilə ifadə olunsa da, məkani hallara uyğundur. Buna görə də biz ingilis dilində məkan bildirən önlüklərin qarşılığını, məkani hal kimi veririk. Deməli, ingilis dilində məkan bildirən önlüklər üçün Pr.+Noun, Pr.+Adverb tərkibləri, Azərbaycan dili üçün ad+hal şəkilçili tərkiblər (çox az hallarda isə ad+köməkçi ad) səciyyəvidir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Məmmədov N.X. Dil əlaqələri probleminin tədqiq prinsipinə bir baxış. Türkologiya. Bakı, 2000, №1.

  2. Axundov A.A. Dilimizə dövlət qayğısı. Dirçəliş. XXI əsr. Bakı, 2001, №41.

  3. Bondarenko V.S. Predloqi sovremennom russkom əzıke. M., 1961. 75 str.

  4. Cəfərov S.Ə. Azərbaycan dilinin qoşmaları haqqında. Azərb.SSR Elmlər Akademiyasının Xəbərləri. №4, Bakı, 1956, s.75-99.

  5. Zeynalov F.R. Müasir türk dilçiliyində köməkçi nitq hissələri. Bakı, 1971, 312 s.

  6. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili, morfologiya, I hissə, Bakı, 1983, 319 s.

  7. Smirnitskiy A.İ. Xrestomatiə po istorii anqliyskoqo əzıka. M.: İzd. lit.na inost.əz., 1953, 287 s.

  8. Aksenenko B.N. Predloqi anqliyskoqo əzıka, M., İzd. lit.na inost.əz., 1956, 320 s.

  9. Funk and Wagnalls. Standard Handbook Editorial Staff of Prepositions, Conjunctions, Relative Pronouns and Adverbs, New York, 1953, 941 p.

  10. Siniçkina L.İ. Sravnitelğnoe opisanie upotrebleniə predloqov pri oboz­na­çenie vremennıx otnoşeniy v proizvedeniəx Çosera, Şekspira i Qolsuorsi. Avtoref. dis. … kand.filol.nauk. M., 1947, 19 s.

РЕЗЮМЕ

V statğe qovoritsə o vajnosti əzıkovıx svəzey i v svəzi s gtim rassmatrivaötsə sposobı vırajeniə prostranstvennıx predloqov anqliyskoqo əzıka v azerbaydjanskom.

SUMMARY

This article deals with the importance of interrelation languages. Here the ways of translation of the preposition with the meaning of place into Azerbaijani have been analysed.

Джаванширова Нурлана

ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА КАРАБАХСКОГО ХАНСТВА В КОНТЕКСТЕ УСИЛЕНИЯ РУССКОГО ПРОНИКНОВЕНИЯ НА ЮЖНЫЙ КАВКАЗ В НАЧАЛЕ 80-Х ГОДОВ XVIII ВЕКА

После признания Турцией независимости Крыма по условиям Кючюк-Кайнарджий­ско­го договора 1774 года активизировалась кавказская политика царизма. В это время в пра­вительственных кругах рассматривались всякого рода «прожекты», вроде потемкин­ских, о создании на Кавказе не зависящих ни от кого, кроме России, христианских го­су­дар­ств: Грузии, Армении и Албании.

«С отменною поспешностью» стали строить в казанском адмиралтействе три военных фре­­гата, которые «были препровождены в Астрахань». Ген.пор. А.В.Суворов также при­был в Астрахань в начале 1780 года и был назначен главнокомандующим войск. Нача­лась активная подготовка похода.

В осуществлении своих планов на Кавказе Россия большие надежды связывала с мест­ны­ми христианскими народами. Основная роль уделялась Картли-Кахетинскому царю Ирак­лию П и карабахским меликам. Первый уже давно лелеял мечту осуществить объ­е­ди­нение Грузии с помощью и под эгидой Российской империи. Ираклий добивался вклю­чения в свое государство азербайджанских земель - Гянджи, Ширвана, Шеки, Нахчывана, Иравана. Что касается карабахских меликов, то посредством своих покровителей – Иосифа Аргутинского, Ивана Лазарева, имевших большое влияние в российских пра­ви­­тельственных кругах, они пытались убедить русских в необходимости «восста­но­вле­ния» на территории Карабахского ханства никогда там не существовавшее Армянское государство. Идея о создании Албанского государства, так и оста­лась неведомым плодом потемкинского воображения.

Несмотря на авантюрность и непродуманность многих составляющих российской по­ли­ти­ки на Южном Кавказе, она все же представляла большую опасность для независи­мос­ти Азербайджана и, прежде всего, Карабахского ханства.

Карабахский Ибрагим хан начал действовать на опережение. Всего на несколько часов разминулось его письмо, написанное в марте 1783 года с просьбой о российском покровительстве, с рас­поряжением Г.С.Потемкина о низложении карабахского хана от 6 апреля 1783 года. Однако это письмо возымело большое действие. За идею о покровительстве ухватились командующий на Кавказе П.С.Потемкин и сама Екатерина П. 5 мая 1783 года Ека­терина на основании письма Ибрагим хана о покровительстве и донесения П.С. По­тем­­кина издала указ, что в отношении Ибрагим хана «есть ли в принятии его под рос­­сий­ское покровительство не встретится никакое затруднение или сомнительство», то мож­но было бы заключить с ним договор о подданстве, подобный тому, который предс­­тояло под­писать с Ираклием. Г.А.Потемкину пришлось дать распоряжение о при­ос­тановке ра­нее посланной реляции и задуматься о возможных вариантах осущес­тв­ле­ния нового плана. Начался длительный период обмена письмами и посланни­ка­ми, что да­ло Ибрагим хану возможность выиграть время, а по–существу, избежать собс­твенного низ­ло­­жения. Идея о покровительстве настолько увлекла российские круги, что весь пос­л­е­ду­ющий год они всяческими путями и методами: через Ираклия П, многочисленные послания, даже письма Аргутинского карабахскому мелику Шах­на­за­ру, старались склонить Ибрагим хана к заключению соглашения. Было очевидным, что реально мыслящие представители этих кругов предпочитали иметь дело не с горсткой (к этому времени из пяти карабахских меликов только двое продол­жа­ли сепаратистские действия против Ибрагим хана) правителей с сомнительными пол­но­мочиями и силами, а с одним из влиятельных ханов Азербайджана. Сам Аргу­тин­ский признавал, что «наше дело ослабло». Это был большой успех внешней политики Ибрагим хана.

Судя по действиям карабахского хана, он не торопился обременять себя условиями покровительственного договора. Под всякими предлогами – неясность формата буду­щих взаимоотношений, обязательств сторон и т.д. – он тянул время.

Ибрагим хан в этой мнимой политике поиска покровительства делал ставку на Ираклия П, как одного из самых влиятельных правителей Кавказа, так и поверенного империи на Кавказе, чему доказательством могут служить активная их переписка в 1782-1783 годах и многочисленные посольства к грузинскому двору. В это время Ирак­­лий П характеризовал грузино-карабахские отношения как дружественные и сделал много для укрепления положительного образа карабахского хана в глазах рос­сий­ского руководства, оттягивая тем самым момент «его низложения». В одном из писем П.Потемкину он заявлял, что в случае опасности для карабахского ханства, он вынужден будет выступить на стороне последнего как союзник согласно до­го­вору, заключенному между сторонами.

Большим испытанием для сторон стал Геор­ги­евский договор 1783 года, который очень усиливал позиции Ираклия на Кавказе и был опасен для азербайджанских ханов. Если в первое время после заключения до­го­вора от­но­шения между государствами продолжали быть, скорее всего, уже по инерции, хоро­ши­ми, то вскоре они стали натянутыми.

После 1783 года Ибрагим хан стал усиленно искать пути сближения с Османской им­пе­рией. Никогда еще Карабахское ханство не имело таких тесных связей с этой стра­ной. Турецкие эмиссары стали частыми гостями при дворе хана. Лейтмотивом этих пе­ре­гово­ров была идея создания мусульманского антирусского и антигрузинского сою­за. Турция обещала помощь в средствах и в случае необходимости послать войска. По распо­ря­же­нию султана даже был приведен в готовность Османский морской флот. Кара­бахский хан не исключал возможность военных действий против христианского союза. Поэтому еще одной стороной его внешней политики стало участие в организации военно-политического блока. На этой почве происходит сближение Карабахского ханства с Хой­ским, Шема­хин­ским, Ираванским и др. азербайджанскими ханствами.

Усиливаются связи с дагестанскими феодалами. Ибрагим хан вызвал в Шушу своего родственника Умма хана аварского с войском для укрепления своей крепости. К нему примкнули другие вли­я­тельные дагес­тан­ские феодалы.15 января 1784 года в письме к П.С.Потемкину Ираклий П писал, что «ныне Ибрагим хан шушинский пригласил к себе знатнейших из Дагестана и именно владельца Ханзана племянника уцмиева, шамхалова сына Джамейна, Али-Султана, несколько Андреевских и прочих народов, а из Дагестана и лезгин всего числом 8000 человек, которая и поднесь при нем в собрание находятся».

Согласно османским источникам антирусский союз с фор­мальной точ­ки зрения состоялся. Во всяком случае, так доносили османскому двору погранич­ные паши. Возможно, что в случае военных действий на Кавказе этот союз про­я­вил бы себя и фактически. Однако, избегая военных действий на Кавказе в начавшейся русско-турецкой войне, русские вывели отсюда свои войска.

Таким образом, опасность, нависшая над независимостью Карабахского ханства, была хоть и временно, но ликвидирована.

Cəfərli Məhərrəm

AŞIQ ƏDƏBİYYATINDA BUTA

İlk mifoloji eposlardan başlayaraq kişi-qadın münasibətlər kompleksi epik düşüncə başlanğıcında vardır. Əslində məhəbbət dastanlarının hazırkı strukturu özünün bütün semantik başlanğıcları ilə arxaik eposun strukturunda mövcuddur. “Qəhərəmancasına elçilik” motivində diqqət çəkən başlıca məqam qəhrəmanın öz sevgili-deyiklisinin ardınca getməsidir. Bu detal orta əsr məhəbbət dastanlarımızda “buta” motivi şəklində poetik kompleksə çevrilib. Məhəbbət dastanlarının buta vermə elementlərindən sonrakı süjetində düz sona qədər elə bir struktur elementi yoxdur ki, o arxaik dastanın sözügedən motivində olmasın. Arxaik dastanın “qəhrəmancasına elçilik” süjeti qəhrəmanın müxtəlif kəbin sınaqlarından çıxmasını və məhz bu sınaqlarla bağlı müxtəlif antoqonist personojlar sırası ilə qarşılaşmasını əhatə edir. Orta əsr məhəbbət dastanlarımızın da başlıca süjet xətti qəhrəmanın (aşiqin) öz butasına çatmaq üçün ən müxtəlif şərt və sınaqlardan (bu, “haqq aşığı” olmağın sübutu kimi simvollaşıb) çıxmasından ibarətdir.

Azərbaycan dastanları ilə genetik müstəvidə ortaqlığı olan Altay dastanlarının ən qədim dövrlərlə səsləşən süjetləri içərisində “qəhrəmancasına elçilik” mühüm yer tutur. Altay eposu mütəxəssisi S.S. Surazakov yazır ki, altaylıların qəhrəmanlıq eposunda kişi qəhrəmanın evlənmədiyi, qadın qəhrəmanın isə ərə getmədiyi əsər, demək olar ki, yoxdur. Qəhrəmanın evlənməsi mövzusunun kökləri çox qədimlərə - patriarxal tayfa quruluşunun təşəkkülü dövrünə gedib çıxır... (Altay eposunda – M.C.) qəhrəmanın evlənəcəyi qızı axtarmaqdan ötrü evdən çıxıb getməsi motivi məşhurdur... ancaq ən çox yayılmış mövzu qəhərmanın ona tale, fələk tərəfindən təyin edilmiş deyiklisi ilə mütləq evlənməsidir (2, s.54).

Beləliklə, məhəbbət dastanlarının süjet mahiyyətini təşkil edən qəhərmanın öz sevgilisinə qovuşmaq uğrunda mübarizəsi, yəni “qəhərmancasına elçilik” motivi öz genetik başlanğıcı etibarilə arxaik qəhrəmanlıq dastanlarından inkişaf edir.

Təqribən, XII əsrdən başlayaraq Azərbaycan dastançılığında bu motiv müstəqilləşməyə başlayır və məhəbbət dastanları ayrıca qol kimi qəhrəmanlıq dastanlarından diferensiasiya edərək müstəqilləşir. Bu proses “qəhərmancasına eıçilik” motivinin mürəkkəb aktivləşməsi şəklində baş verir. Başqa sözlə, məhəbbət dastanlarında bu motivin arxaik dastanlarındakı mifoloji kultlara bağlı nişanlı-deyikli-sevgili elementi “buta” elementinə çevrilir və “buta” elementi, əslində, məhəbbət dastanları ilə qəhrəmanlıq dastanları arasında başlıca poetik-semantik diferensiasiya əlaməti – işarəsi kimi çıxış edir. Bunun belə olduğu ondan görünür ki, məhəbbət dastanları yaranandan sonra belə qəhrəmanlıq dastanlarının “qəhrəmancasına elçilik” motivi öz fəaliyyətini bu mətnlərdə davam etdirir. Prosesin məhz belə olduğu, yəni qəhərmanlıq dastanlarından məhəbbət dastanlarına keçidin baş verməsi məşhur dastanşünas alimimiz M.H. Təhmasibin dəqiq müşahidəsindən də açıq görünür. O, məhəbbət dastanlarımızın bir qrupunu “məhəbbət dastanları ilə qəhrəmanlıq dastanı hüdudlarında dayanan dastanlar” adlandıraraq yazır ki, belə dastanlar bizdə çoxdur. Qəhrəmanlıq dastanlarından məhəbbət dastanlarına keçid mərhələsi təsiri bağışlayan bu əsərlərin xalq içərisində ən geniş yayılmışları aşağıdakılardır. “Şah İsmayıl - Gülzar”, “Novruz – Qəndab”, “Mehr - Mah”, “Tahir – Zöhrə”nin bəzi variantları, “Xurşid - Mehri”, “Lətif şah”, “Şahzadə Əbülfəz”, “Seyidi Pəri”, “Şahzadə Bəhram”, “Abbas - Dahadürüz”, “Dilsuz – Xəzangül”, “Məhəmməd – Güləndam”, “Sefəlmülk”, “Hicran - İnsan” və s. (1, s.180).

Prof. S. Paşayev diqqəti ozan-aşıq keçidinin uzun bir proses olduğuna cəlb edərək yazır ki, ozanla aşıq bir neçə əsr yanaşı yaşamış, müştərək fəaliyyət göstərmiş, bir-birinə təsir etmiş, nəhayət, aşığı yaradan tarixi-ictimai amillər gücləndikcə ozan aşığa çevrilmişdir (3, s.8-9).

Beləliklə, ozan-aşıq keçidi mühitin ictimai, siyasi, mədəni, mənəvi faktorlarının məhsulu sayılır ki, bu sırada ozan-aşıq yaradıcılığı ilə yazılı ədəbiyyatın qarşılıqlı münasibətləri də mühüm təsir kimi qeyd olunur. Akademik M.İbrahimov yazır ki, aşıq poeziyası “bir tərəfdən xalq yaradıcılığına bağlanmış, o biri tərəfdən yazılı ədəbiyyata. Həm bununla, həm də onunla qarşılıqlı əlaqə və təsirlə inkişaf etmişdir. Onun kökləri, rişələri folklordan, xalq yaradıcılığından su içirsə, budaqları, qol-qanadı həmişə yazılı ədəbiyyatla qovuşur, ona təsir edir və ondan qüvvət alır” (4, s.12).

Göründüyü kimi, qəhərmanlıq dastanlarının bir qisminin məhəbbət dastanlarına transformasiyası çox geniş amillərlə şərtlənir. Qeyd etmək istərdik ki, burada təsəvvüf amili də mühüm rol oynayır. Ona görə ki, türk təsəvvüfçüləri islamı türklərin ana dilində yaymışlar və onlar bunun üçün ozan – aşıq sənətindən məharətlə istifadə etmişlər. Təsəvvüfi irfani cərəyanlarının çox sürətlə artması, təsəvvüfi dünyagörüşün mədəniyyətin, idrak və fəlsəfi düşüncənin başlıca laylarından biri olması yazılı ədəbiyyatı, o cümlədən aşıq sənətini çox güclü təsirə məruz qoydu. Bədii yazılı düçüncə özünün ədəbi obrazları olan Aşiq-Məşuq kompleksini yeni irfani düşüncə layından çox sürət və coşğunluqla keçirməyə başladı.Ədəbi obrazlar irfani dəyər daşımağa, məhəbbət ilahi məhəbbətin rəmzi kimi tərənnüm edilməyə başladı. Bu, aşıq sənətiində də belə oldu. Təsəvvüfi dünyagörüşün kütlələr içərisində aşıq sənəti vasitəsi ilə yayılması, o cümlədən təsəvvüfi-irfani düçüncənin aşıq sənətinə sürətlə nüfuzu ozanı aşığa çevirdi.

Qəhrəmanlıq dastanlarındakı “qəhrəmancasına elçilik” motivi süjet sistemi kimi məhəbbət dastanlarında buta elementlərinə transformasiya olunur. Buta məhəbbət dastanlarında formasından asılı olmayaraq, mütləq süjet hadisəsinə çevrilir və müxtəlif semantik qatlar şəklində qurulur. Bu mənada buta bir tərəfdən sevgilini bildirir, o biri tərəfdən Allahı simvolizə edən obrazdır, başqa tərəfdən dastan qəhrəmanının əldə etməyə çalışdığı dəyər – kosmik dəyərdir. Bütöv süjet butaya çatmaq şəklində qurulur. Haqqa aşiqlik butadan başlanır. Nə qədər ki, buta yoxdur, haqq aşiqi də yoxdur. Butavermə ilə qəhrəman “haqq aşiqi”nə çevrilir. Əgər bütöv mətn boyu qəhrəman özünün haqq aşığı olduğunu sübut etməyə çalışırsa, bu sübutda məqsəd butaya çatmaqdadır. Başqa sözlə, butaya qovuşmaq üçün “haqq aşığı” olmaq lazımdır. “Haqq aşığı” bir statusdursa, “buta” bu statusu şərtləndirir. Bu mənada buta bir simvol – semantem kimi səbəb, haqq aşıqlığı nəticə mövqeyindədir. Əslində, haqqa aşiqlik bir tərəfli – Allaha yönəlmiş epikpotensiyadır. Buta semantemi ilə həmin potensiya bitkinlik şəklini alır. Haqqa aşiqlik – buta (qəhrəman və sevgilisi).

Haqqa aşiqlik təsəvvüf davranışı kodudur. Yəni qəhrəman haqqa – Allaha aşiqdir. Onun aşıqlığı Tanrıdan gəlir. Buta isə həmin Tanrının birbaşa epik obrazıdır. Yəni burada məcazi planda görüntü obrazı olan Sevgili, təsəvvüfi-simvolik planda Allahın obrazı – butadır.

Məhəbbət dastanlarının Total Mətn işarəsi həm də haqqa aşiqlikdir və bu təsəvvüf davranış kodudur. Buta vahidi isə bir element kimi milli mədəniyyətin milli eposun öz faktıdır. Buta dastan mətninin ən arxetipik səviyyələrində arxaik formaları ilə mövcuddur. Butanın dastanda funksional dinamika, epik hərəkət, süjet məntiqi və s. əsası olması onu struktur-semantik müstəvidə mütləqləşdirməyi olur. Bu isə buta – qız, sevgili elementini həmin kompleks baxımından müəyyən semiotikliyə - işarəviliyə daxildir.

Məhəbbət dastanlarında butavermə qəhrəmanların bir-birinə buta verilməsindən yox, qəhrəmanların doğuluşundan başlanır. Bu baxımdan buta epik-semantik kompleksi indiyədək şərh olunduğu kimi, təkcə məhəbbət semantemi yox, eləcə də doğuluş semantemidir.

Məhəbbət dastanlarının süjet strukturu şərh olunarkən buta hadisənin doğuluş süjetindən sonra gəldiyi göstərilir. Bu, ilk baxışdan, doğrudan da, belədir. Çünki qəhərmanlar adi olmayan yolla (dərvişin və b. köməyi ilə) dünyaya gəlir, böyüyür və sonra onlar bir-birinə buta verilirlər. Biz isə bu qənaətdəyik ki, məhəbbət dastanlarında buta epik-semantik kompleksi təkcə butavermə motivi ilə məhdudlaşmır. Əslində, bu poetik kompleks dastanın strukturunu bütün diskret (semantik kəsiklər) istiqamətlərindən çevrələyir. Yəni buta kompleksi dastanın bütün inkişaf istiqamətlərində var. Bu mənada buta kompleksi dastanın strukturunu bütövlükdə əhatə edir. Məntiqi baxımdan buta kompleksinin başlanğıcı və sonu ilə dastanın süjet strukturunun başlanğıcı və sonu üst-üstə düşür. Yəni buta kompleksi dastanda doğuluş süjetindən başlanır.

Butavermə motivində Dərviş-Ağa-Şah Mərdan-İmam Əli qəhrəmanları bir-birinə buta verir. Doğuluş süjetində də qəhrəmanları bir övlad olaraq məhz həmin dərviş valideyinlərinə buta verir. Başqa sözlə, butavermə təkcə sevgi vermə, məhəbbət taleyi vermə deyil. Butavermə ümumiyyətlə, sakral qüvvələr tərəfindən müsbət dəyərin verilməsidir.

Hələlik dərviş kimi tanıdığımız bu obrazın dastan mətnində iştirakı axıradək davam edir. Çünki o, sakral dünyanın nümayəndəsidir. Dərvişin dastandakı iştirakının öyrənilməsi, əslində buta elementinin semantikasını aydınlaşdırmış olur. Sxematik planda nəzərdən keçirmə göstərir ki, dərviş oğlan və qızı valideyinlərinə buta verir. Butavermə motivində o, oğlan və qızı bir-birlərinə buta verir. Həmin dərviş qəhrəmanları ölümdən qurtarır, neçə günlük yolu onlara “bir göz qırpımında” qət etdirir.

Aşiqin qəlbini “İlahidən gələn sözlə” doldurur (onu deyişmələrdən qalib çıxarır) və nəhayət, onları bir-birnə qovuşdurur. Demək, buta epik-semantik kompleksi qəhərəmanların doğulmasından başlanır və butavermə elementi də içərisində olmaqla dastanın bütöv strukturunu əvvəldən sonadək çevrələyir. Bu mənada məhəbbət dastanlarının struktur işarəsi, doğurdan da, buta elementidir.

“Tahir-Zöhrə” dastanında butavermə motivi, yəni qızla oğlanın bir-birlərinə buta verilməsi yoxdur. Əslində bu, zahirən belədir və dastanın epik məntiqinin əsasında duran “haqq aşiqliyi” – təsəvvüfi davranış kodu burada butavermənin başqa forması ilə şərtlənir. Bu da öz növbəsində buta elementinə yeni gözlə baxmağa imkan verir. Doğuluş süjetində gördük ki, Tahir və Zöhrə hələ dünyaya gəlməmişdən qabaq valideyinlər tərəfindən bir-birinə ad edilir. Bu, göbəkkəsmədir. Yəni bunların bir-biri ilə evlənmələri üçün söz verilir. Həmin sözü pozmaq olmaz. Bu isə növbəsində göbəkkəsməni butavermənin həm dastan motivindəki variativ ekvivalenti, həm də onun gerçək əsası kimi qəbul etməyə imkan verir. Doğurdan da, həyatda butavermə olmur. Göbəkkəsmə isə var və göbəkkəsmə nişanlı olmaq ilahi təqdir kimi qəbul olunur. Sosial şüur onu təbii hadisə kimi qəbul edir və onun əleyhinə gedilməsini qeyri-təbiilik sayaraq qəbul etmir. Necə ki, bütün dastanlarda butalar, göbəkkəsmələr bir-birinə qovuşur (bəzi xüsusi semantikalı hallar istisna olunmaqla). Əmioğlu ilə əmiqızının kəbinin göylərdə kəsilməsi haqqında hətta bu gün belə şüurlarda yaşayan fikirlər göbəkkəsmə nişanlanmanın etnik-mədəni şüur tərəfindən butaverməyə bərabər tutduğunu göstərir. Bu isə hər iki halı eyni bir semantik sıraya salmaqla, onları eyni bir sakral fenomenin müxtəlif formalı təzahürləri kimi qəbul etməyə gətirir.

Butavermə motivi qəhərmanın doğuluşu motivindən ayrı təsəvvür olunmur. Əslində istər doğuluş, istərsə də butavermənin hər ikisi məhəbbət dastanlarında bir-biri ilə işarə baxımından bağlı motivlərdir. Onların əlaqəsinin məhz işarə səviyyəsində olması bu motivləri mətnin struktur tədqiqi baxımından semiotik vahidlər kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir. Bunun belə olduğu ondan görünür ki, məhəbbət dastanlarının başlıca kütləsində əgər gələcək Aşiq-Məşuqların doğuluşu təsvir olunursa, onda onlar gəbəkkəsmə nişanlanırlar. Bu halda qəhrəmanların bir-birinə verilməsi olur. Beləliklə, doğuluşu və onunla bağlı göbəkkəsmə naişanlanmanın olub-olmaması butavermə motivinin olub-olmamasının işarəsi kimi çıxış edir.

Prof. M.Həkimov məhəbbət dastanlarımızdakı butavermə hadisəsinin yuxu ilə bağlı tərəflərini elmi şəkildə araşdırmağa cəhd etmiş və butanın fizioloji əsası olduğu qənaətinə gəlmişdir.

Türk alimi Umay Günayın aşıq şeri ənənlərində röya motivinə həsr olunmuş tədqiqatında qəhərmanların qeyri-adi mənəvi gücü, haqlı olaraq, haqq vergisi ilə əlaqələndirilir və aşiqlərin saz-söz, hikmət, müdriklik, hazırcavablıq qabiliyyətləri buta – haqq vergisinin ifadəsi kimi (buta elementinin dastanda ifadə - gerçəkləşəmə planı – M.C.) realizasiya olunur (50, s.49).

Butanın tarixi əskilərdən gəlir. Qəhrəmanın sevgilisi sakral dünyaya mənsub olur. Oğuzun arvadlarının heç birisi yer qızları deyildirlər. Eləcə də arxaik mətnlərdəki sevgili-qızların əksəriyyəti (xüsusilə sehirli nağıllarda) qeyri-adi qızlardır. Bu baxımdan arxaik mətnlərdəki sevgililər qəhrəmanların deyikliləridir. Bu deyikli-nişanlı sonralar məhz təsəvüfi-irfani zəmində buta-sevgiliyə çevrilir və bunun da əsasında haqq aşiqliyi durur. Məhəbbət dastanlarımızın əksəriyyətində Məşuqə obrazı təsəvvüfi təsəvvürlərdəki Məşuqə - Allahın təcəllası olan bir obrazdır.

Məhrum mifoloq M.Seyidov butanın ağacla bağlı semantikasını haqlı olaraq türk mifoloji mətinlərindəki dünya ağacı ilə əlaqələndirir. O yazır ki, butanın “qönçə”, “şüvül”. “şaxələnmə” mənaları onu istər-istəməz ağac, bitki mifi ilə bağlayır. Buta, əsasən, yazla bağlı qönçə, şaxələnmə, artımdır.

Göründüyü kimi, aşıq ədəbiyyatında buta geniş tədqiq prespektivlərinə malik bir sistemdir. Bu sistemdə aşığın haqq aşiqinə çevrilməsi bir çox mətləbləri simvolizə edir. Bizcə, aşığa, aşıq sənətinə müqəddəs kimi, Tanrı payı kimi baxılması da burada mühüm rol oynamışdır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Təhmasib M.H. Azərbaycan xalq dastanları (orta əsrlər). Bakı: Elm, 1972, 399 s.

  2. Суразаков С.С. Алтауский героический эрос. Москва: Наука, 1985, 255 с.

  3. Paşayev S. Azərbaycan folkloru və aşıq yaradıcılığı. Bakı: ADU nəşriyyatı, 1989, 87 s.

  4. İbrahimov M.Aşıq poeziyasında realizm. Bakı: Elm, 1966, 98 s.

  5. Umay Günay. Aşık Şiiri. Geleneyi və rüya Motivi. Ankara: 1993, 304 s.

Cəfərov Rafiq

TƏRCÜMƏ NƏZƏRİYYƏSİ VƏ FRANSIZ DİLİNDƏN AZƏRBAYCAN DİLİNƏ TƏRCÜMƏNİN ƏSAS PRİNSİPLƏRİ

Azərbaycan dili Sami dillər qrupunun türk dilləri ailəsinə daxildir. Azərbay­can dilində Şimali Azərbaycan, İran dövlətinin cənubi Azərbaycan bölgəsi, Tür­ki­yə, İraq, Rusiya və dünyanın bir çox başqa ölkələrində danışırlar. Azərbaycan dili fransız dili ilə həmişə rus dili vasitəsilə ünsiyyətdə olmuş lazım olan sözləri də rus dili vasitəsilə alıb işlətmişdir. Ancaq sovetdən əvvəl və postsovet dövründən sonra da Fransa ilə Azərbaycan birbaşa əlaqədə olmuşdur. Azərbaycan müstəqillik dövründə Fran­sız dövləti və fransız xalqı ilə birbaşa əlaqədə olmuş, dil ünsiyyəti yaradılmış, Azərbaycan dilindən fransız dilinə və əksinə fransız dilindən Azərbaycan dilinə həyatın müxtəlif sahələrində – siyasi, mədəni, elmi-texniki, hərbi, məişət və s. sahələrdə tərcümələr olmuş və hal-hazırda indi də əməkdaşlıq davam etməkdədir. Tərcümə işi o qədər də asan olmasa da, hər halda bu sahədə gərgin iş gedir, kadrlar hazırlanır və səfirliklər səviyyəsində gediş-gəlişlər təşkil edilir.

Məlum olduğu kimi fransız dilindən və ya ümumiyyətlə hər hansı bir xarici dildən ana dilinə tərcümənin azad, sözbəsöz (hərfi), adekvat və bədii tərcümə kimi növləri vardır.

Azad tərcümə əsasən ana dilində xarici dildə yazılan mətnin əsas məzmunun xırda detallara varmadan nəql edilməsidir. Belə tərcümə daha tez başa düşüləndir. Azad tərcümənin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o mətnin ümumi məzmununu isti­qa­mətləndirilməsinə imkan verir. Praktikada azad tərcümə əsasən 3 formada özü­nü ifadə edir: a) şifahi şəkildə; b) yazılı şəkildə; c) daxili nitqdə.

Sözbəsöz tərcümədə fikrin cümlələrlə ifadə edilməsində hər bir sözün mənası və cümlənin ümumi məzmunu tərcümə olunur, ancaq bu prosesdə ana dilinin nor­ma­ları, xüsusilə də onun sintaksisi və idiomu pozulur. Fransız və Azərbaycan dil­lə­ri müxtəlif qütblərdə yerləşdiyi üçün sözbəsöz tərcümə heç də həmişə uğurla keç­mir, bunun üçün dil normalarına ciddi əməl edilməli və tərcümə ona xələl gətirmə­məlidir.

Ədəbi və ya adekvat tərcümə mətnin dəqiq və tam məzmununu verir və ana dilinin bütün normalarına uyğun gəlir. Bəzən təlimin yuxarı kurslarında texniki mətnin orijinaldan oxusu zamanı mətnin məzmunu və forması etibarilə adekvat tər­cümədən başqa, bədii-ədəbi tərcüməyə də müraciət edilir. Tərcümənin bu növü baş­qalarından onunla fərqlənir ki, o orijinaldakı mətnin daha incə stilistik nüans­larını oxucuya açıqlayır.

Tərcümədə düzgün söz seçimi. Tərcümə prosesinin elmi-tədqiqat araş­dır­ma­ları göstərmişdir ki, o ana dili ilə xarici dilin müqayisəsi əsasında yaranmış­dır, o iki dilin tutuşdurulması, xarici dildə ifadə olunan fikrin ana dilinə çev­ril­mə­si, xarici dil elementlərinin ana dili sözlərilə əvəzlənməsi və əsasən də düz­gün, uğurlu söz seçi­mi məsələsidir.

Fransız dilində elə leksik vahidlər vardır ki, Azərbaycan dilinə tərcümədə söz birləşmələri şəklində alınır.

Maraqlıdır ki, bu növ tərcümələr ən çox fellərə aid olur, lakin bu o demək de­yildir ki, başqa nitq hissələri burada passiv iştirak edir.

Fransız dilindən ana dilinə tərcümə prosesində sözün düzgün tapılması üçün uğurlu tərcümə axtarışında olan tərcüməçi zəngin söz ehtiyatına malik olmalı, ve­ril­miş sinonim sözlərdən mətnin məzmununa uyğun gələnini seçməli və daim ümu­mi fikrin qısa xülasəsini dinləyicilərə çatdırmağı bacarmalıdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, tərcümə prosesində sərbəst söz seçimi sözün mahiy­yə­tində gerçəkliyin əks olunması və ifadə üsulu ilə sıx bağlıdır. Tərcüməçi hər han­sı bir mətni tərcümə edərkən hər bir leksik vahidə xüsusi fikir verməli, onun cüm­lə­də rolunu və məna xüsusiyyətini açıb göstərməlidir. Leksik vahid ola bilsin ki, bir cümlədə bir məna, başqa bir cümlədə isə başqa bir məna ifadə edir. Buna görə də, sözün bu çalarlarına tərcüməçi xüsusi fikir verməli və həmin leksik vahidin bütün məna xüsusiyyətlərini nəzərə almalıdır.

XX əsrin son illərində Respublikamızda bir sıra istedadlı tərcüməçilərin ən böyük xid­məti orji­nal­dan birbaşa tərcümədir. Bu tərcüməçilərdən biz V.Aslanovu, M.Süleymanovu, Z.Ağayevi, Ş.Zamanovu, Q.Bayramovu, C.Mustafayevi, Hamlet Qocayevi, mər­hum Ə.Rzanı, Ş.Xəlilovu və başqalarını göstərə bilərik. Bu tərcüməçi-alim və ya­zı­çı­larımız Avropa və Amerika yazıçı-şairlərinin əsərlərini dilimizə ustalıqla tərcümə etmişlər.

Vaqif Aslanov ingilis yazıçısı Mensiyulun “Parker nənənin həyatı” (1962), Manaf Süleymanov Cek Londonun “Tonqal”, R.Qurbanov L.Rinqin “Məhəbbət yu­vası”, Moem Somersetin “Dilənçi”, Z.Ağayev Kolduel Erskin “Yabanı çi­çək­lər”, Teodor Drayzerin “Qasırğa”, Ş.Xəlilov Ceyms Oldricin “Axırıncı düyün” əsərlərini və s. Azərbaycan dilinə tərcümə etmişlər.

Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, bədii ədəbiyyatın tərcüməsi demək olar ki, birtərəfli olmuşdur, yəni tərcümələr başqa dillərdən Azərbaycan dilinə olmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatı incilərinin, Azərbaycan tarixi və mədəniyyətinə aid əsərlərin, elm və texnika sahəsində tanınmış alimlərimizin əsərlərinin xarici dillərə tərcüməsi isə çox az olmuşdur.

Son illər orjinaldan birbaşa Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş xarici bədii əsərlərə rast gəlmək olarsa, elmi-texniki ədəbiyyatın xarici dildən birbaşa Azərbaycan dilinə və ya əksinə, tərcüməsi yox dərəcəsindədir. Bunu sübut etmək üçün Respublikamızın qabaqcıl təhsil ocaqları olan Azərbaycan Neft Akademiyası, Azərbaycan Texniki Universiteti və Bakı Dövlət Universitetiniт dəqiq elmlər fakültəsinin və bir çox elmi-tədqiqat institutlarının elmin və tex­ni­kanın bu və ya digər sahələrinə aid elmi əsər, məqalə və mühazirələrin xarici dil­lərdən, əsasən, ingilis dilindən Azərbaycan dilinə və ya əksinə, tərcüməsi məsə­lə­ləri ilə maraq­lan­dıq. Məyusedici haldır ki, belə tərcümələr yox dərərcəsindədir. Qırmızı İmperiya illərində bütün elmi-texniki yazışmalar rus dilində olmuş, xarici mətbuatda elmi-texniki məqalələrlə çıxış edən, Azərbaycan alimləri rus dilində yazdıqları məqalələri ingilis və başqa Avropa dillərinə tərcümə etdirmiş və xaricdə çap etdirmişlər. Maraqlı cəhət budur ki, rus dilini mükəmməl bilməyən, ana dili Azərbaycan dili olan, orta və ali təhsili azərbaycanca alan mütəxəssis də ixtisas sahəsi üzrə hər hansı məqalə və ya hesabatı rus dilində yazmış və çap etdirmişdir.

Acınacaqlı haldır ki, respublikamizda elmi-texniki ədəbiyyatın Azərbaycan dilinə və əksinə tərcüməsi məsələsinə aid kiçik tezis və məqalələri nəzərə almasaq elə bir fundamental elmi-tədqiqat əsəri yoxdur. Bu sahə sovet tətbiqi dilçiliyində geniş tətbiq olunsa da Azərbaycan dilçi alimlərinin diqqət mərkəzindən kənarda qalmışdır. Düzdür, son dövrlərdə tərcümə məsələlərinə həsr olunmuş bəzi dis­ser­ta­si­yalar müdafiə olunmuşdur, amma, bu dissertasiyaların tədqiqat obyekti bədii əsər­lərin tərcüməsi məsələsi olmuşdur. Tərcümə nəzəriyyəsinin əsas məsələsi “tər­cümə mümkünlüyü” məsələsidir. “Tərcümə mümkünlüyü” dedikdə biz müəl­li­fin üslubunu saxlamaqla orjinalı tam dəqiqliklə bir dildən başqa bir dilə çevirmək kimi başa düşürük. Bir çox tanınmış xarici dilçilər belə tərcümənin mümkünlüyünə şübhə ilə yanaşırlar. Doğrudan da, hər bir dildə elə dil kateqoriyaları mövcuddur ki, onları başqa dildə tapmaq mümkün deyil. Bu, orjinalı tərcümə dilinə dəqiq və düzgün çevirməyə çətinlik törədir və belə hala nadir hallarda təsadüf olunur.

Tərcümə təcrübəsi dəfələrlə sübut etmişdir ki, onun məzmunu və xarak­terin­dən asılı olmayaraq, istənilən elmi-texniki ədəbiyyatın bir dildən başqa dilə də­qiq­liklə tərcümə etmək mümkündür. Tam tərcümə dəqiqliyinə nail olmaq üçün tərcü­mə­çi qarşısında aşağıdakı tələbləri qoymalıdır:

- orjinal mətndə bəhs olunan fikir və mövzu ilə ətraflı tanışlıq;

- ana dili ilə müqayisədə orjinalın dilinə, onun leksik-qrammatik xüsusiy­yət­lə­ri­nə kifayət qədər yaxşı bələd olmaq;

- tərcümə nəzəriyyəsinin əsaslarına, tərcümə texnikasına yaxşı bələd olmaq və onlardan istifadə etmək bacarığına malik olmaq;

  • həm xarici, həm də ana dilində elmi-texniki funksional üslubun xarakter və əlaməti haqda tam təsəvvürə malik olmaq;

  • həm xarici, həm də ana dilində qəbul olunmuş şərti işarələrlə, ixtisarlarla, ölçü və çəki vahidləri ilə və s. yaxından tanış olmaq;

  • ana dilini yaxşı bilmək və terminlərdən düzgün istifadə etmək.

Lakin tərcümənin ictimai təyinatı obyektiv olaraq mövcuddur, yəni tərcü­mə­çi­nin arzu və istəyindən asılı olmayaraq mövcuddur. O, sifarişçi
və istehsalçı istəyindən asılı deyildir. Tərcümə ictimai şüurda elə bir formada «yurd» salmışdır ki, cəmiyyət onun necə olması, hansı səviyyədə olması barədə təsəvvürlər toplusuna malikdir.

İyirminci yüzilliyin ortalarında dilçilər tərcüməyə və tərcüməçilik fəaliyyətinə elmi-nəzəri münasibətlərini kökündən dəyişməyə başlamış və sahəni sistemli şəkildə öyrənməyə cəhd göstərmişlər. Bu, həmin illərə təsadüf edirdi ki, artıq ikinci dünya müharibəsi qurtarmışdır və dinc quruculuq illərində Qərbi və Şərqi Avropa ölkələrində, keçmiş sovetlər birliyində hər sahədə bərpa işləri aparılırdı və tərcüməçilik fəaliyyətinə geniş ehtiyac var idi və siyasi-iqtisadi, kütləvi, ticarət, elmi-texniki ədəbiyyatların tərcümə olunması və yayılması ön plana çəkilirdi. Belə bir zamanda tərcümə olunan müəllifin fərdi üslubuna bir o qədər də fikir veril­mirdi. Bu, bir növ nəşriyyatları, sifarişçi təşkilatları maraqlandırmırdı. Buna görə də ədəbiyyatda, kütləvi informasiya vasitələrində müxtəlif dillərdən daxil olmuş külli miqlarda gəlmə söz və ifadələr yaranırdı onların obyekt dildə qar­şılıqları, izahları verilmirdi. Bu da ayrı-ayrı fəaliyyət sahələrində çalışan mütəxəssislər, tədqiqatçılar və ümumiyyətlə, geniş kütlə üçün problemlər yaradırdı. O zamandan dilçilər və tərcümə problemləri ilə məşğul olan nəzəriyyəçilər belə qənaətə gəldilər ki, tərcümənin əsas çətinlikləri və ümumiyyətlə, tərcümə fəaliyyətinin təbiətindəki problemlər sürətlə artır və bu, hər şeydən əvvəl, tərcümə olunan dilin quruluşu və üslub qaydaları ilə şərtlənən vəzifələrdən irəli gəlir. Bu demək olar ki, indi də möv­cuddur və ictimai-siyasi proseslərin axarında, dünyanın dəyişkənlik lərzəsindən «xumarlanan» kütləvi ədəbiyyatda və mətbuat vasitələrində işlənən müxtəlif dil­lər­dən keçmiş söz və ifadələr, terminlər və bütöv tərcümə materialları oxu­cularda, məqsədli auditoriyalarda dolaşıqlıq yaradır, bu yazıları oxuduqca düşünürsən: əcnəbi dilin söz və ifadələrinin ana dilimizdəki münasibət ekvivalentləri ola-ola nə üçün bunlardan istifadə olunmur.

Səbəblərdən biri tərcümə və tərcüməçilik fəaliyyətinə qeyri-peşəkar münasi­bətin adiləşməsidir.

Məlumdur ki, müxtəlif dillərdə müxtəlif semantik sistemlər var və şübhəsiz, bu faktın özü tərcümə zamanı çoxsaylı çətinliklərin meydana gəlməsi mənbəyidir. Hər şeydən öncə, yeni termin-sözlərin tərcüməsi zamanı ümumi qəbul olunmuş aşağıdakı çətinliklər yaranır.

 leksik çətinliklər; bu zaman mənbə dildən gələn bir çox dil vahidlərinin tərcümə olunan dildə (obyekt dildə) müvafiq ekvivalentləri olmur;

 üslub çətinlikləri; elə söz və ifadələr, söz birləşmələri olur ki, onların tər­cü­mə olunan dildə hər hansı bir variantla ifadə edilməsi məhdudlaşır. Sözün düşdüyü vəziyyət onun çalarlarını tapmağı çətinləşdirir.

 qrammatik çətinliklər; tərcümədə bəzən dillərdən birinin bu və ya digər qrammatik vasitəsi olmur.

Əlbəttə, tərcümənin predmeti konkret mətn və nitqdir. Tərcümə zamanı müt­ləq mənbə dildə ifadə olunan söz və ifadənin, yaxud mətnin mənasını başa düşmək lazımdır. Bu zaman tərcümə olunan söz və ifadələr, mətnlər semantik itkilərə mə­ruz qala bilərlər, lakin çalışmaq lazımdır ki, bu minimum həddə olsun. Tərcümənin ən müvafiq variantları seçilib istifadə edilməlidir.

Əlbəttə, konkret halda ingilis dilindəki söz və ifadələrin, terminlərin yüz faizlik ekvivalentlərini vermək də mümkün deyil.

Tərcümə zamanı ekvivalentlərin düzgün seçilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir və bu, tərcümənin ən çətin vəzifələrindən biri hesab olunur.

Məlumdur ki, hər bir canlı dil daim dəyişir, inkişaf edir və dilin ən çevik dəyişən komponenti isə onun lüğət tərkibidir. Dəyişkənliyə və dinamikliyə hər şeydən öncə dilin leksikası həssasdır. Əsasən kütləvi informasiya vasitələrinin leksikasında son onilliklərdə yaranmış yeni söz və ifadələrin, söz birləşmələrinin tərcümə edilərək alınması prosesi çox mürəkkəbdir. Xüsusilə ingilis dili vasitəsilə dilimizin lüğət tərkibinə keçmiş yeni alınmaların başa düşülməsinin rolunu danmaq olmaz. Lakin burada yeni alınma termin-sözlərlə neologizmləri qarışdırmaq olmaz. «Neologizm» anlayışı barədə dilçilik ədəbiyyatlarında kifayət qədər məlumatlar olduğundan biz yeni alınmalarla neologizmlərin fərqinin nədən ibarət olmasına qısaca nəzər salaq.

Ümumiyyətlə, «neologizm» anlayışının təhlil edilməsi zamanı müxtəlif fi­kir­li tədqiqatçıların baxışlarını ümumiləşdirsək, belə bir əsas nəticəyə gəlmək olar: «neologizm» termini o vaxt işlədilir ki, dildə yeni söz meydana gəlsin və bu yeni söz dil materialları əsasında dildə artıq mövcud olan sözdüzəltmə və söz birləşmələrinin yaradılma modellərinə tam uyğun gəlsin. Yeni yaranmış bu sözlər əvvəllər məlum olmayan, yeni məna kəsb edən, anlayış kimi işlənməyən predmetlərdən, elm sahələrindən, məşğuliyyət növlərindən, ixtisas növlərindən və s. biri olsun. Bu zaman «neologizm»lərdən daşnışmaq olar.

Qeyd edək ki, əvəz edilməsi və yaxud tərcümə edilməsi mümkün olmayan ye­ni söz və ifadələr fəal surətdə dilin lüğət tərkibinə daxil olur. Bu növ sözlər daha çox el­mi-texniki üslubda meydana gəlir, siyasi-mədəni nitqdə, habelə şifahi danışıq dilində də yaranır.

Yeni alınma söz və söz birləşmələri ilə neologizmləri fərqləndirmək üçün me­yarların müəyyən edilməsi çətindir, buna görə də subyektiv meyarların müəyyən edilməsindən danışmaq olar. Əslində əcnəbi dildən gələn bütün neologizmlər həm də alınmalar hesab olunmalıdır.

Beləliklə, həm neologizmlərin, həm də ingilis mənşəli termin-sözlərin tər­cümə edilməsində əsas çətinliklərdən biri – alınma termin-sözün yeni anlayış kimi, yəni neologizm kimi başa düşülməsi, ikincisi - gəlmə termin-sözün yeni məna­sı­nın, yeni çalarlarının izahı və yaxud anlamıdır. Əslində tərcüməçiyə anlamı bəlli olan alınma termin-sözün tərcüməsi sadədir, bu vəzifə həmin termin-sözün mono­semantik təbiətini müəyyənləşdirdikdən sonra asanlıqla həyata keçirilir.

Son zamanlar cəmiyyətimizdə baş verən demokratik dəyişikliklər, ayrı-ayrı milli dillərə, o cümlədən Azərbaycan dilinə dövlət statusu verilməsi, xarici ölkə­lər­lə yeni iqtisadi, texniki, elmi ədəbi əlaqələrin yaranması, respublikamızın xarici ölkələrlə birbaşa müqavilələr bağlaması, yeni birgə müəssisələrin və ticarət əla­qə­lə­rinin yaranmacı və s. belə düşünməyə əsas verir ki, elmin, texnikanın müxtəlif sahələrinə aid ədəbiyyatın xarici dilə tərcüməsinə böyük ehtiyac yaranır. Bu tərcümələr elmi-texniki mübadiləni qüvvətləndirməklə, ayrı-ayrı sahələrdə aparılan axtarışlar və alınan nəticələr lüzumsuz təkrarlanmalar qarşısını almaqla yanaşı, eyni zamanda, bir sıra dilçilik problemlərinin həll olunmasına da imkan yaradır.

Elmi-texniki ədəbiyyatın Azərbaycan dilinə və əksinə tərcüməsi məsələlərini kiçik bir məqalədə əhatə etmək mümkün deyildir. Güman edirik ki, gələcəkdə elmi-texniki tərcümə nəzəriyyəsinə və məsələlərinə həsr olunmuş, dərin məzmunlu elmi-tədqiqat əsərləri yaranacaqdır.

ƏDƏBİYYAT:

  1. Cəfərov S.Ə., Qarayev A.H., Cəfərova G.Ə.: “Avropa mənşəli sözlərin qısa lü­ğəti”. Bakı, “Maarif”, 1981, 78 s.

  2. Azərbaycan dilinin izahlı lü­ğəti. Prof. Ağamusa Axundovun redaktəsi ilə. AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, I c., Bakı, “Çıraq”, 1997, 452 s.

  3. Рахшанлы Р., Ренкин А., Докузакская Л. Русско-англо-азер­байджан­ский сло­варь финансово-экономических терминов. Баку, Мутарджим, 1997, 318с.

  4. Рахшанлы Р., Гейбуллаев Г., Нураддинов М. Русско-англо-азер­бай­джан­­ский сло­варь финансиста, экономиста и бизнесмена (около 1800 слов и выражений). Баку, Мутарджим, 2001, 440 с.

  5. Современный словарь иностранных слов. М. русский язык. 1993. 682 с.

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются теория перевода и некоторые аспекты пе­ре­вода с французского на азербайджанский язык.

SUMMARY

The article deals with the teory some asixets translation from French to Azerbaijani.

Dadaş-zadə Aqşin

AZƏRBAYCANÇILIQ MƏFKURƏSİNİN İNKİŞAFINDA

MİLLİ DRAMATURGİYANIN ROLU

(XX ƏSRİN 20-30-cu İLLƏRİNDƏ AZƏRBAYCAN DRAMATURQLARININ

ƏSƏRLƏRİNDƏ MİLLİ XARAKTERİN YENİ TİPLƏRİ TİMSALINDA)

Azərbaycançılıq məfkurəsinin inkişafında və yeni çalarlar əldə etməsində milli dramaturgiyanın son dərəcə önəmli rolu olmuşdur. Dramaturgiyamızın xalqın özünü dərk etməsində və maariflənməsində, habelə milli hissiyyatın oyanmasında yerinə yetirdiyi tarixi missiya, zənnimizcə, hələ kifayət qədər araşdırılmamışdır. Tədqiqata ehtiyacı olan problemlərdən biri də səhnə üçün yazılan əsərlərdə etnik özünəməxsusluğun təzahürü olan milli tiplərin təhlili ilə bağlıdır.

Müxtəlif illərdə qələmə alınan dramlar milli və fərdi xüsusiyyətlərə, fərdi koloritə malik personajlarla zəngin olmuşdur. Ayrı-ayrı hallarda bu keyfiyyətlərin ümumiləşdirici qüvvəsi surətlərin tipiklik dərəcəsinə yetişməsi ilə nəticələnmişdir. Məsələn, M.F.Axundzadənin, C.Məmmədquluzadənin, Ə.Haqverdiyevin, C.Cabbarlının bəzi qəhrəmanları həmin qəbildəndir. Bu sənətkarlar özlərinin fitri istedadı, qüvvətli müşahidə qabiliyyəti, gördüklərini ustalıqla ümumiləşdirib ifadə etmək bacarığı hesabına dramaturgiyamızı əsaslı surətdə zənginləşdirmiş obrazlar yaratmağa müvəffəq olmuşlar. Halbuki belə surətlərin yalnız dramaturgiyaya məxsus tələblərə uyğun olaraq qələmə alınması, onların səhnə şəraitində həqiqi mənada canlandırılması heç də asan bir vəzifə olmamışdır.

Nəzəri-tənqidi fikir səhnə qəhrəmanının simasında konkret, aydın, şərtilik çərçivəsi daxilində olsa belə, anlaşıqlı obrazının yaradılmasını tələb edir. Klassisizm estetikasının bu ölməz qanunu XIX-XX əsr ədəbiyyatı üçün qismən köhnəlmiş səciyyə daşısa da, Azərbaycan dramaturgiyasında artıq bir qədər yeni sənət meyarları baxımından belə bir mahiranə dramaturji bacarığı mülayim təbiətli maarifpərvər Fəxrəddinin (“Müsibəti-Fəxrəddin”), bəzən anarxizmə qapılan, lakin mövcudluğa məhkum olduğu mühit içərisində bəlkə də yeganə mümkün davranış modeli—passiv mübarizə üsulundan istifadə edən İsgəndərin (“Ölülər”), qəlbi böyük ideallarla döyünən, eyni zamanda ciddi tərəddüdə qapılan Aydının (“Aydın”), istedadı və mənəvi qüvvəsinin potensialı ilə nəhəng işlər görməyə hazır olan, amma həyatın acı sınaqlarından keçərək son nəticə etibarilə bir fərd kimi bəlkə də yanlış qərar qəbul edən Oqtayın (“Oqtay Eloğlu”) hərtərəfli, insanın hiss və ən başlıcası, şüurunu təlatümə gətirən obrazlarını işləmiş sənətkarların miras qoyub getdiyi bədii irsdə tapmaq olar.

İlk nəzərdə C.Cabbarlının “Sevil” pyesinin baş qəhrəmanı ikili təsir bağışlayır. Yəni əsərin əvvəlindəki Sevillə son pərdədəki Sevilin davranışı, danışıq və ilk növbədə düşüncə tərzi arasında böyük bir uçurum hiss olunur. Lakin bu heç də o demək deyil ki, bu qadın qəhrəman təbii ağıl və dərrakənin daşıyıcısı olmayaraq, həmin xüsusiyyətləri həyatının sonrakı mərhələsində, yəni həddən ziyadə böyük çətinliklərlə üzləşdiyi bir dövrdə əldə etmiş və mexaniki surətdə möhkəmləndirmişdir. Əsərin digər personajı Balaş isə tarixi-siyasi hadisələrin özünəməxsus inkişafı və dönüşünün nəticəsi olaraq ictimai həyatda qəflətən yüksəlmiş bir şəxsdir. Belələrinə istənilən tarixi şəraitdə və quruluşda rast gəlmək mümkündür. Balaşın bədbəxtliyi yalnız milli və əxlaqi keyfiyyətlərdən məhrum olması ilə bağlı deyil. Onun əsas qüsuru “yüksəliş”inin müvəqqəti səciyyə daşıdığını anlamaması və bu müvəqqətilik limiti çərçivəsində saysız-hesabsız səhvlər buraxması, mənən getdikcə daha da cılızlaşması ilə şərtlənir. Cəmiyyətin inkişafını ləngidən, öz həyat prinsipləri, əslində isə prinsipsizliyi ilə onun çürüməsinə, mənasızlaşmasına xidmət edən Balaş və balaşkimilərin istənilən zaman kəsiyində, o cümlədən dramın əks etdirdiyi dövrdə mövcud olmasını nəzərə alaraq, Cabbarlının həmin qəhrəmanının simasında tipiklik əlamətlərini aşkarlamaq olar. Eyni fikri az və ya çox dərəcədə ona qarşı qəti əks cəbhədə dayanan, həyat prinsiplərinə görə onun tam əksi olan Gülüş haqqında da demək olar. Gülüşü xarakter bütövlüyü, reallığı dəqiq qiymətləndirmək bacarığı, məqsəd aydınlığı və qətiyyət xarakterizə edir. Dramaturgiyamızın əvvəlki mərhələlərində bu tipli qadın obrazının olmaması vaxtilə Gülüşlə əlaqədar böyük maraq və qızğın mübahisələr doğurmuş, tənqidi fikir onun haqqında haçalanmış mülahizələr ifadə etmişdir. Bu, ona görə baş vermişdir ki, Gülüş mənəvi zənginliyinə görə dramaturqun ona qədər yaratdığı yalnız qadın obrazlarından deyil, bir çox kişi surətlərindən də fərqlənir. Məsələn, Aydın və Oqtaydakı tərəddüdlər, cəmiyyətdən küskünlük, hamletçilik əhvali-ruhiyyəsi bu qızın simasında yox dərəcəsindədir. İradəsiz və zəif Bəhramla (“Solğun çiçəklər”) Gülüş arasında isə yer-göy qədər fərq vardır. Cabbarlı bir yazıçı kimi öz niyyətinə çatmaqdan ötrü bir ailə daxilində, yəni bir atanın övladları arasında kəskin dərəcədə təzadlı həyat mövqelərini əks etdirməkdən çəkinmir. Balaşla bacısı arasında qütbləşmə müxtəlif ideologiyaların toqquşması, ölüm-dirim mübarizəsi təsiri oyadır ki, bu da XX əsrin 20-30-cu illərində Azərbaycanda cərəyan edən ictimai-siyasi proseslərlə üst-üstə düşür.

Polad iradə, konkret məqsəd, yüksək inadkarlıq və mənəvi təmizlik kimi keyfiyyətləri biz “Almas” pyesinin baş qəhrəmanında görürük. Həyata Gülüş kimi fəal mövqedən yanaşan, hər cür seyrçiliyi, konformizmi, tərəddüdü qəti surətdə rədd edən Almas milli dramaturgiyamızın ən mübariz obrazlarından biridir. Əgər Gülüş kəskin ictimai-siyasi təbəddülat ərəfəsində olan Azərbaycan reallığının ilk canlı nümayəndələrindən biri idisə, Almas artıq dəyişməkdə olan reallığı şəxsi fəaliyyəti ilə formalaşdıran konkret bir şəxsdir. Cabbarlı bu qəhrəmanının timsalında qarşıya qoyulan məqsədin böyüklüyünə, mütləqliyinə inam yaratmaqdan ötrü güclü bədii ifadə vasitələri tapa bilmişdir. Dramaturq yeni dövrün barışmaz və mətin qəhrəmanını meydana gətirmək üçün həmin dövrdə baş verən hadisələrin mahiyyətini yaxşı dərk etmiş, onların yaxın perspektivdə inkişafını düzgün müəyyənləşdirmiş və özünün həyat müşahidələrini tətbiq edərək zamanın xarakterik bir qəhrəmanını yaratmışdır.

C.Cabbarlı reallığa çox yaxın olan canlı insan surətləri qələmə almaqda xüsusi istedada malik idi. Onun ən pozitiv səciyyəli qəhrəmanları belə hər şeydən əvvəl canlı fərd olmaq etibarilə ayrı-ayrı çatışmazlıqlara malik idilər ki, bu da onların bədii təcəssümünü daha realistik, inandırıcı məcraya yönəldirdi. Bu səbəbdən sənətkarın bəzi qəhrəmanlarını “ruporçuluq”da, “plakatçılıq”da ittiham edən tənqidçilər də, onun ümumən xarakter yaratmaq səriştəsini qiymətlən­di­rir­dilər.

Sirr deyil ki, pyesin müsbət qəhrəmanı nə qədər əzəmətli yaradılsa da, ona müqabil mənfi tip, yaxud tiplərlə üzləşdirilmədikdə, öz böyüklüyünü, təsir gücünü itirir. Ona görə də bacarıqlı qələm sahibləri dramaturji cəhətdən müvəffəqiyyət qazanmaq üçün mənfi qəhrəmanların xarakterini də ciddi müşahidə obyektinə çevirmiş, neqativ səciyyə daşıyan fərdlərin psixologiyasını və bu psixologiyadan irəli gələn davranışını diqqətlə öyrənmiş, seçmə tipləri məhz onların xarakterinə və həyat məramnaməsinə uyğun tipik situasiyalarda təqdim etmişlər. Məsələn, “Almas” pyesində olduqca maraqlı, ilk gəlişindən, hərəkətindən və sözündən əbədi olaraq hafizələrə həkk olunan bir surət vardır—Hacı Əhməd. Qərbi Avropa dramaturgiyasını yaxşı bilən müəllif ona həmin ədəbiyyatdan tanış olan orijinal mənfi tiplərə ekvivalent səciyyə daşıyan milli bir obraz yuaratmağa çalışmış və buna ustalıqla nail olmuşdur. Olduqca ehtiyatlı, hiyləgər, hadisələrin gedişini yaxşı duyan Hacı Əhməd Cabbarlı qələminin qüdrəti ilə dramaturgiyamızda ən orijinal bədii obrazlardan birinə çevrilmişdir.

C.Cabbarlı dramaturgiyasının əsas fərqləndirici cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, onun qəhrəmanlarının, demək olar ki, hamısı müəyyən ideya, əqidə adamıdır. Hətta Aydın kimi mütərəddid bir obraz da kifayət qədər dumanlı da olsa, müəyyən bir ideyaya qulluq etmək arzusundadır.

Pyesdən pyesə daha da ciddiləşən, yeni həyat təcrübəsi qazanan, qarşısında böyük məqsədlər qoyub onları yerinə yetirmək qabiliyyətini cilalayan Cabbarlı qəhrəmanları ayrı-ayrı hallarda bəzi ortaq cəhətləri olan, lakin eyni zamanda sırf fərdi, konseptual mahiyyəti ilə fəqlənən cizgiləri ilə həm milli dramaturgiyamıza, həm də ümumən Azərbaycan ədəbiyyatına yeni nəfəs gətirmiş, onun sonrakı inkişaf yollarını cızmışdır. Ədəbi tənqidin ümumi rəyinə görə, ədəbiyyatımızda obraz yaratmaq sarıdan Cabbarlıya bərabər çox az sənətkar olmuşdur.

Dramaturgiyamızda müxtəlif planlı, təzadlı xarakterlər yaratmaq bacarığı ilə məşhurlaşan ədiblərimizdən biri də Səməd Vurğundur. Onun mənzum dram­larında ayrı-ayrı tarixi dövrlərin və zümrələrin incə poetik dildə danışan, obrazlı ifadələr işlədən, yüksək amallar uğrunda çarpışan nümayəndələrini görə bilirik. Bu cəhətdən “Vaqif” əsəri S.Vurğunun dramaturji yaradıcılığında əhəmiyyətli yer tutur. Onun burada qaldırdığı və ifadə etdiyi milli-vətənpərvərlik və qəhrəmanlıq ideyası C.Cabbarlının “Od gəlini” ilə səsləşir. Dramın baş qəhrəmanı olan Vaqif özünün bütün mahiyyəti, daşıdığı və yerinə yetirdiyi funksiya etibarilə monumentallığa yaxındır. Bu qəhrəman nə edirsə, xalqı üçün edir. Onun hər bir addımı doğma el-obanın inkişafı və tərəqqisinə yönəlmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, gərgin zehni və mənəvi fəaliyyət, hər an özünə çıxış yolu axtaran güclü emosiyalar, ideya, məfkurə çarpışmaları “Vaqif” dramının əksər personajlarına xas olan əlamətlərdir. Bütövlükdə spesifik xalq ruhu ilə fərqlənən bu əsər müxtəlif səpgili qəhrəmanların cazibəli, mükəmməl obrazları ilə zəngindir. Biri digərini üzvi surətdə tamamlayan, yaxud ümumi dramaturji gərginlik və inkişaf naminə ziddiyyətli kolliziyalara səbəb olan müxtəlif həyat mövqeli personajların uğurla bir-birinə qarşı qoyulması pyesin müəllifə məxsus ilk dram təcrübəsi olmasına dair şübhə oyatsa da, bunun bir fakt olması şairin böyük yaradıcılıq imkanlarını bir daha vurğulayır.

Beləliklə, qısa icmalımızdan aydın olduğu kimi, keçən əsrin 20-30-cu illərində Azərbaycan dramaturqlarının pyeslərində real həyatdan alınmış və inandırıcı bədii vasitələr sistemi ilə canlandırılmış müxtəlif səciyyəli qəhrə­manların yeni tipləri müşahidə olunur ki, bunlar da milli ədəbiyyatda keyfiyyət dəyişikliklərini müəyyənləşdirir. Bir ictimai-siyasi formasiyanın digəri ilə əvəz edilməsi təbii psixoloji, sosial və iqtisadi təbəddülata səbəb olmuş, adət etdiyimiz zəmində böyümüş ədəbi qəhrəmanların səciyyəsinə yeni çalarlar qatmış, onların mənəvi potensialını fərqli şəkildə ortaya qoymuşdur. Bu zaman etnik “bünövrə”nin spesifik xüsusiyyətləri heç də arxa plana keçməmişdir. Haqqında bəhs etdiyimiz dövrün ədəbi-bədii irsi ilk növbədə məhz bu cəhətinə görə qiymətlidir.

РЕЗЮМЕ

В статье анализируется влияние драматургии 20-30-х годов прошлого столетия на формирование национального самосознания посредством создаваемых ею типов и образов. Особое внимание уделено проявлению новых черт в характере драматических героев, явившихся следствием кардинальных изменений в социально-политическом укладе азербайджанского общества.

SUMMARY

In the article is analysed influence of dramaturgy of 20-30’s of last century on formation of national self-consciousness, with the help of creation types and characters. The special attention is paid to demonstration of new features in the character of dramatic heroes, which were result of great changes happened in social-political system of Azeri society of that period.

Eyüp Zengin

HAYDAR ALİYEV DÖNEMİ AZERNBAYCAN EKONOMİSİ

Geçiş ekonomilerinin tümünde görüldüğü gibi, Azerbaycan’da da dönüşüm sürecinin başlangıç döneminde Gayri Safi Milli Hasılada büyük düşüşler, fiyatlarda yüksek dalgalanmalar olmuştur. Üretim faktörlerinin yeniden dağılımı, istikrar politikaları ve yapısal reformlara bağlı olarak ortaya çıkan bu gelişmelerin yanısıra, bölgesel politik, askeri ve ekonomik gelişmeler dönüşüm sürecinin başlangıcında oldukça etkili olmuşlardır(Karaca, 2009).

Bağımsızlık sonrasında Türk Cumhuriyetleri’ndeki ekonomik yapıyı incelediğimizde karşımıza çarpıcı gelişmeler çıkmaktadır. Siyasi bağımsızlığın getirdiği coşku, Türk Cumhuriyetleri’nde kısa bir süre içinde yerini ekonomik bağımsızlığın elde edilmesi çabasına bırakmıştır. Ancak bu ülkeler, büyük enerji ve tarımsal üretim potansiyeline sahip olmalarına rağmen bu potansiyeli hayata geçirememiş ve böylece serbest piyasa ekonomisine geçişleri de yavaşlamıştır. Özellikle enerji potansiyellerinin uluslararası piyasalara nakli konusunda Rusya Federasyonu’na bağımlılıklarının devam etmesi, ekonomik bağımsızlığını elde etmelerini daha da zorlaştırmaktadır. Ayrıca gerek enerjinin uluslararası piyasalara taşınması gerekse de tarımsal üretimi artırmak için gerekli olan kısa ve orta vadede başta finansman olmak üzere, teknoloji, yönetici sınıf, kalifiye iş gücü gibi ihtiyaçları karşılamada sorunlarla karşılaşmaları ekonomik bağımsızlıklarını elde etme sürecini etkilemektedir(Alagöz vd. 2009).

1991 yılında bağımsız Azerbaycan Cumhuriyetinin kurulmasıyla SSCB’den kalma ekonomik yapı tamamen çökmüştür. Bu dönemde ülkenin karşı karşıya bulunduğu sorunların çeşitliliği ülkeyi sosyo ekonomik bir buhrana götürmüştür. Bunun nedeninin SSCB’nin kendine bağlı olan ülkelere kurdurduğu ekonomik yapıda aranması gerekmektedir. Şöyle ki, Birlik içindeki ülkelerin çoğu ekonomik yapı olarak bir birine bağlı hale getirilmiştir. Kaynakların bulunduğu ülkeyle bu kaynakları ürüne dönüştüren müesseselerin bulunduğu ülke farklı olmuştur. Bazen nihai ürünün elde edilmesi birkaç ülkenin beraber çalışmasıyla ortaya çıkmıştır. Bütün bunların nedeni ise söz konusu ülkelerin bağımsızlık elde etme düşüncelerini ortadan kaldırmaya yönelik olmuştur. Çünkü böyle bir ekonomik yapıda bağımsızlık düşüncesinde olacak herhangi bir ülkenin ekonomik olarak bir çöküş içine gireceğini gözönüne alması gerekmektedir(Aras, 2005; 5-29: Aras, 2003; 196-200: İsmailov, 2007; 105).

Haydar Aliyev (1923–2003) Sovyet Sonrası Kafkasya’daki en karizmatik önderlerden birisi olarak tarih sahnesinde yerini almıştır. Çağdaş Azerbaycan’ın en azından 10 yılı (daha sonraki dönem de elbette) Haydar Aliyev ve politikaları ile şekillenmiştir. Bağımsızlığın ilk yıllarında Ermenilerce işgal edilen Karabağ topraklarında yaşanan sorunlar nedeniyle sıkıntılı bir dönem yaşayan Azerbaycan’da siyasal istikrarsızlığın Aliyev’in Cumhurbaşkanı seçilmesi ile önemli ölçüde azaldığı görülmüştür. Bu aynı zamanda ülkenin uluslar arası ekonomik sisteme entegrasyonu açısından oldukça parlak gelişmelerin yaşandığı dönemdir. Karabağ probleminin çözümünde önemli bir mesafe alınamamış olmasına rağmen Aliyev dönemi, dış ekonomik ilişkilerin hızla geliştiği ve Azerbaycan’ın uluslar arası arenada önemli bir aktör haline geldiği dönemdir(Dikkaya, 2009).

1991 yılında SSCB dağıldıktan sonra 18 Ekim 1991’de bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuştur. Bağımsızlığın ilk yıllarında çok önemli boyutlara varan ekonomik krizle karşı karşıya kalan Azerbaycan ekonomisi tüm yönleri itibariyle bir buhran dönemi geçirmiştir. Kısa zaman diliminde ülke ekonomisi yüksek oranlı bir küçülmeyle karşı karşıya kalmış, üretim olanakları azalmış, ürün kıtlığından dolayı hiper enflasyonla karşı karşıya kalmış ve bunun yanı sıra bağımsızlığını kazanmakla beraber topraklarının %20’sinin işgaliyle sonuçlanan Ermenistan savaşıyla iç siyasi buhran, iç savaş tehlikesi ve siyasi istikrarsızlık gibi zorluklarla karşılaşmıştır(İsmailov, 2007; 104).

Bu dönemde, Sovyet yıllarından kalan yerli üretim ağlarının kopması ve ekonomik dönüşümün maliyetini düşürmek açısından anlamlı sayılabilecek yabancı yatırım ortamının gelişememiş olması nedeniyle ekonomik performans oldukça düşük düzeyde seyretmiştir. Üstelik Sovyet Azerbaycan’ı döneminde reformlar açısından parlak bir performans ortaya çıkmamış, merkezi planlamanın yönlendirdiği dev ve verimsiz işletmelerle rehabiliteye muhtaç bir alt yapı miras olarak devralınmıştır. Dağlık Karabağ etrafında devam eden anlaşmazlığın, Azerbaycan için hem insan kaybı hem de ciddi anlamda ekonomik bir kayıp oluşturmuş olması da denkleme dâhil edilince, ilk yılların ne denli sancılı geçtiği daha net olarak gözlemlenebilir(Dikkaya ve Çaylak, 2008; 134).

Bağımsızlığın ilk 4 senesinde sıralanan ekonomik ve siyasal istikrarsızlık sorunlarıyla uğraşan Azerbaycan, 1995’ten itibaren önce siyasal istikrar yakalamış ve buna bağlı olarak ekonomik sorunlara zamanla çözüm üretebilme olanaklarını elde etmiştir. Bu dönemde elde edilen Ermenistan’la savaşta ateşkes anlaşması, uluslararası kurumlarla işbirliği süreci ve devreye giren petrol anlaşmaları Azerbaycan’ın karşı karşıya bulunduğu ekonomik krizi atlatmasına destek olmuştur(İsmailov, 2007; 104).

Elde edilen ekonomik ve siyasal istikrarı, makro ekonomik göstergelerdeki pozitif değişiklikler izlemiş, ülkede ekonomik büyüme süreci başlamıştır. Zamanla ülkede ekonomik büyüme hızı artarak devam etmiştir. Özellikle imzalanan petrol anlaşmalarına bağlı olarak son yıllarda ekonominin elde ettiği finansal kaynaklar ülke ekonomisinin kalkınma yönünde izleyeceği yöntem konusunda tartışmaların ortaya çıkmasına neden olmuştur(İsmailov, 2007; 105).

Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra 1991 yılında bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan, planlı ekonomiden pazar ekonomisine geçiş sürecinde Ermenistan’la olan savaşın da etkisiyle ciddi sıkıntılarla karşı karşıya kalmıştır. Bağımsızlığının ilk yıllarında makro ekonomik dengelerinde ciddi bozulmalar meydana gelen ülkenin milli geliri düşmüş ve enflasyon oranı yüksek rakamlara ulaşmıştır. Bütün bunların sonucunda 1991-1994 döneminde GSYH’si % 58 oranında küçülen Azerbaycan ekonomisi, 1994’teki ateşkesten sonra bir toparlanma sürecine girmiş ve yaşadığı ekonomik sıkıntıları atlatmayı başarmıştır. Diğer yandan, 1996 tarihinden itibaren pozitif büyüme sürecine giren ve bunu devam ettiren ülke, 2004 yılında % 10,4, 2005 yılında % 26,2, 2006 yılında ise % 34,5 oranında büyüme göstererek dünyanın en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri olmuştur(Şekerci, 2009).

Aliyev iktidarının Azerbaycan’da siyasî istikrarın sağlanmasında önemli faktörlerden birisi olduğu ve 1995’te Aliyev’in ağırlığını koymasıyla hazırlanan “Azerbaycan Anayasası”nın bu istikrarın kurulmasında büyük bir paya sahip olduğu belirtilmelidir(Dikkaya ve Çaylak, 2008; 154).

Haydar Aliyev, Sovyet sonrası Azerbaycan’da siyasi istikrara paralel olarak ekonomik istikrarın da sağlanmasında, uluslararası sistemle bütünleşmenin tesis edilmesinde aracılık rolü oynayan en önemli figür olarak algılanabilir. Türkmenistan örneğinde Türkmenbaşı’nın Türklerin çağdaş atası olma misyonunu taşıma iddiası, Azerbaycan’da Aliyev faktörüyle paralellik arz etmektedir. Diğer taraftan Türkiye ve Azerbaycan’ın büyük ölçüde benzer yönlere sahip olmasının Türkiye’de Atatürk, Azerbaycan’da Aliyev eşleşmesini fiiliyata geçirdiği görülmektedir. Aliyev’in, diğer Orta Asyalı akraba devlet başkanlarının söylemlerine benzer şekilde hayatta iken sıkça dile getirdiği ve Türkiye ile yakınlığı ifade eden “Bir millet, iki devlet” yaklaşımı Türkiye vizyonundaki açıklığı göstermiştir(Dikkaya ve Çaylak, 2008; 153).

Bir siyasal önder olarak, ülkesinin geleceğini Batı’da ve Batı tipi demokrasi ve piyasa ekonomisi kurumlarının inşasında gören Aliyev, Rusya’ya bağımlılığı azaltan başta BTC olmak üzere her tür alternatif projeyi hararetle destekleyerek Azerbaycan’ın ekonomik ve politik geleceğine yönelik sağlam bir temel inşa etmeye çalışmıştır. Ülkede demokratik kural ve kurumların özgürce işlemesi konusunda, Sovyet mirasının etkileri çokça hissediliyor olmasına rağmen, sağlam bir demokrasinin kurulmasından ziyade ülkenin cari ihtiyaçlarının karşılanmasının şimdilik daha acil olduğu görülmektedir. Ekonomik refahın genişlemesine paralel olarak demokratikleşme sorunları da önemli oranda azalacak, kaynakların dağılımında fırsat eşitliğinin daha çok sağlandığı görülecektir(Dikkaya veÇaylak, 2008; 154).

Aslında Azerbaycan’ın Aliyev öncülüğünde gerçekleştirdiği ekonomik performans, ülkenin altyapı ve imkânları düşünüldüğünde kaçınılmaz olarak ortaya çıkabilecek bir gelişme sayılmalıdır. Aliyev’i bu denklemde önemli hale getiren “karizmatik kişiliği” ve uluslararası dengeleri ve ülke içi dengeleri okuyabilme yeteneğine sahip olmasıdır. Karabağ sorunu yakın gelecekte “sorun” olmaktan çıkarılabilir. Bu çerçevede Azerbaycan’ın uluslararası ekonomik ve politik geleceği Azerbaycanlıların dünya kamuoyunu ve özellikle de müttefik ülkeleri yanlarına alarak işbirliği yapabilmelerine bağlı olarak ortaya çıkacaktır. Bütün pozitif ve negatif yönleri dikkate alınarak yapılacak bir değerlendirmede sonuç ne olursa olsun, Haydar Aliyev ülkesinin sosyo-ekonomik ve politik dönüşümünde ve uluslar arası sistemle bütünleşmesinde kilit bir simge olarak, vefatından sonra da varlığını sürdürecektir(Dikkaya ve Çaylak, 2008; 154).

Aslında Azerbaycan’ın Aliyev öncülüğünde gerçekleştirdiği ekonomik performans, ülkenin altyapı ve imkânları düşünüldüğünde kaçınılmaz olarak ortaya çıkabilecek bir gelişmedir. Aliyev’i bu denklemde önemli hale getiren “karizmatik kişiliği” ve uluslar arası dengeleri okuyabilme yeteneğine sahip olmasıdır. Bu bağlamda ülkenin en önemli uluslar arası sorunu olan Karabağ’ın statüsü de son zamanlarda daha sıkça konuşulur olmuştur. Bu çerçevede Azerbaycan’ın uluslar arası ekonomik ve politik geleceği Azerbaycanlıların dünya kamuoyunu, müttefik ülkelerin güçlerini yanlarına alarak kullanabilmelerine bağlı olarak ortaya çıkacaktır. Sonuç ne olursa olsun, Haydar Aliyev ülkesinin uluslar arası sisteme entegrasyonunda kilit bir simge olarak, vefatından sonra da varlığını sürdürecektir(Dikkaya 2009).

Azerbaycan şu anda Kafkaslarda ekonomik ve siyasi açıdan en istikrarlı ülke konumundadır ve bu durum, ülkenin yatırım ortamını da olumlu şekilde etkilemekte ve Türk iş çevrelerine önemli imkânlar sunmaktadır. Haydar Aliyev zamanında başlatılan ve 2003 yılında Cumhurbaşkanlığı görevine gelen İlham Aliyev ile devam eden reformlar sayesinde ülke yabancı sermaye için kısa dönemde daha fazla ümit vaat eden, büyük bir pazar niteliği kazanmıştır(Hale, 2002; 30-51: Hasanov, 2007; 81-85).

ƏDƏBİYYAT

  1. Alagöz, Mehmet vd.(2009),“Türk Cumhuriyetleri İle İlişkilerimize Ekonomik AçıdanYaklaşım,” www.sosyalbil.selcuk.edu.tr/sos_mak/makaleler/.../59-74+.pdf, ( Erişim Tarihi 15. 08. 2009)

  2. Aras, Osman Nuri (2003), “Azerbaycan Ekonomisi ve Değişim Süreci,” Azerbaycan Müstegilliqten Sonra, Uluslar arası Konferans, Bakü, 3-4 Mart 2003.

  3. Aras, Osman Nuri (2003-2004), “Azerbaycan Ekonomisi ve Dönüşüm Süreci,” Akademik Araştırmalar Dergisi, Sayı 19, 2003-2004.

  4. Aras, Osman Nuri (2005), Azerbaycan Ekonomisi ve Yatırım İmkanları, TÜSİAB Yayınları 2005-001, Bakü, 2005.

  5. Dikkaya, Mehmet(2009), “Haydar Aliyev Döneminde Azerbaycan’ın Küresel Ekonomiye Entegrasyonu,” /yorum/220/haydar-aliyev-d%C3%B6neminde-azerbaycanin-k%C3%BCresel-ekonomiye-entegrasyonu.html (02. 09. 2009)

  6. Dikkaya, Mehmet, Çaylak Adem(2008), “Haydar Aliyev Döneminde Azerbaycan’ın Ekonomik ve Politik Dönüşümü: Fırsatlar ve Sorunlar,” OAKA, Cilt 3, Sayı: 5, 2008.

  7. Hale, William(2002), “Türk Dış Politikasındaki Ekonomik Sorunlar”, Derleyenler: Makovsky Alan ve Sayarı Sabri, Türkiye’nin Yeni Dünyası Türk Dış Politikasının Değişen Dinamikleri, Alfa Yayınları, İstanbul-2002.

  8. İsmailov, Altay(2007) “Azgelişmiş Ülkelerin İktisadi Kalkınma Sorunu: Bağımsızlık Sonrası Azerbaycan Ekonomisi Örneği,” Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi, Konya, 2007.

  9. Karaca, Ayhan(2009), “Azerbaycan’da Ekonomik Dönüşüm Süreci ve Reformların 10 Yılı,” http://www.dtm.gov.tr/dtmadmin/upload/EAD/TanitimKoordinasyonDb/ayhandergi.doc(30.08.2009).

  10. Şekerci Beyza(2009), “Azerbaycan Ülke Profili,” http://www.dtm.gov.tr/dtmadmin/upload/EAD/DisTicaretGelistirmeDb/turk%20cumhuriyetleri/sayfa165.doc (Erişim Tarihi 25. 08. 2009).

Əhədzadə Məleykə

AZAD ƏLİYEV YARADICILIĞININ AKTUALLIĞI

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin XX əsrə təsadüf edən inkişaf yolları Avropa musiqi ənənələrinə yiyələnmə prosesi ilə bağlılığı və ilk növbədə onun inteqrasiyası və yeni mühitdə özünə yer tapması gələcək musiqi vərdişlərinin aşılanmasına zəmin yaradır. Bu çətin ziddiyətli yol, yəni Qərb-Şərq mədəniyyətlərinin bir məxrəcə gəlməsi və yeni yönümlü Azərbaycan professional musiqisinin formalaşmasında oynadığı rolu haqqında bu gün elmi cəhətdən qiymətləndirilməsi böyük aktuallıq təşkil edir.

Keçmişə nəzər salmaqla professional musiqinin digər sahələrinə göstərdiyi təsirinin nə dərəcədə elmi araşdırmalarla aşkarlanması tarixə nüfuz etməyə imkan yaradır. Belə ki, XX əsrin əvvəllərində təşəkkül tapan yeni ictimai-siyasi mühit və qurum Avropa - rus mədəni dəyərlərinin çiçəklənməsinə şərait yaratmışdır. Bununla yanaşı ifaçılıq sənəti kiçik dərnəklərdən başlayıb, ali musiqi ocaqlarına qədər inkişaf edərək, bu ənənələri təmsil edən mütəxəssislər hazırlanmasına zəmin yaratmışdır. Lakin əcnəbi mütəxəssislər tərəfindən yetişdirilən ifaçılar gələcək yaradıcılıq fəaliyyətlərində milli musiqi dəyərlərinin qorunub saxlanması və inkişafında oynadıqları rol Azərbaycan mədəniyyətinə hansı töhfələr vermişdir? Kimin timsalında özünə yol açır və kim bu ifaçılıq məktəbini təmsil edir? Bu sualları cavablandıraraq qarşımızda şəxsiyyətlər, bu ənənəni yeridənlər durur.

Simli alətlərin tacı olan skripka alətinin Azərbaycan professional musiqi mədəniyyətinə yeni tərzdə daxil olması bəstəkarlıq məktəbinin inkişafında misilsiz rolu olmuşdur. Alətdə ifa tərzi şəxsiyyətin ifaçılıq qabiliyyətindən irəli gələrək musiqi tarixinə görkəmli sənətkarların adlarını qızıl hərflərlə həkk etmişdir.

Belə sənətkarlardan biri Azad Əliyev Azərbaycan ifaçılıq sənətinin yeni səhifəsini açmış və milli musiqi mədəniyyətimizə ona qədər olmayan bir ruh, ab-hava gətirmişdir. Görkəmli skripkaçı, Azərbaycanda yeni ifaçılıq mərhələsinin əsasını qoymuş, onun yaradıcılığı musiqi mədəniyyətimizə güclü təkan vermişdir. Azad Əliyevin yaradıcılığı dünyada qabaqcıl rus və sovet ifaçılıq məktəbinin ən dəyərli ənənələrini özündə cəmləşdirmişdir. O, milli musiqini dərindən duyan və onun ifaçılıq xüsusiyyət və incəliklərini bilən, sözün əsl mənasında milli ifaçılıq məktəbinin ən parlaq nümayəndəsi olmuşdur. Bu baxımdan onun ifaçılıq irsi aktuallıq kəsb edir.

Azad Əliyevin bənzərsiz ifası, özünün təfəkkür süzgəcindən keçirərək yaratdığı şedevrlər milli sərvətimizin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək, milli musiqimizin qızıl fonduna daxil olmuşdur.

Yaşadığı mühüt, təhsil aldığı zaman yüksək ifaçılıq vərdişlərinə yiyələnməsi, qeyri – adi istedada malik olması - skripkaçının hələ tələbə ikən özünü parlaq yaradıcı sima olduğunu sübuta yetirilməsi barədə bizə əsaslı fikirlər yürütməyə imkan verir.

1948-ci ildə konservatoriyanın tələbəsi ikən Moskvadakı yaradıcılıq hesabatında Azad Əliyev iştirak etmiş, burada dahi italyan skripkaçısı və bəstəkarı N.Paqanininin məşhur skripka üçün konsertini, J.Tartininin «İblis trelləri» sonatasını, polyak skripkaçısı və bəstəkarı H.Venyavskinin «Skertso Tarantello» pyesini, F.Şubertin «Ave Mariya» əsərini skripkada məharətlə çalmışdır. Moskvanın təcrübəli ifaçıları gənc skripkaçının bu çıxışını müsbət qiymətlən­dirmişdilər. Moskva Dövlət Konservatoriyasının professoru A.İ.Yampolski yazırdı: «…Azad Əliyev əla texniki hazırlıq, gözəl musiqi zövqü və ifaçılıq mədəniyyəti nümayiş etdirdi, özünü parlaq ifaçı kimi göstərdi». Bir il sonra 1949-cu ildə Moskvada nəşr edilmiş «Gənc musiqiçilər» kitabında görkəmli skripkaçıları İqor Bezrodnı, Leonid Koqan, Yulian Sitkovetski ilə yanaşı Azad Əliyevin də yaradıcılıq nailiyyətlərindən bəhs olunurdu. «Gənc sovet skripkaçıları və violonçelçiləri» məqaləsinin müəllifi K.Aleksandrov yazırdı ki, Paqanini və Tartininin əsərlərini ifa edən skripkaçı Azad Əliyev gözəl və təmiz çalğıya, böyük texniki imkanlara malik olduğunu nümayiş etdirmişdir.[1;115]

A.Əliyevin Azərbaycan skripka ifaçılıq sənətinə gəlişi respublikanın klassik musiqisi və ifaçılığının təşəkkül tapması dövrünə təsadüf etmişdi. Ən parlaq virtuozluluq, qeyri-adi səs palitrası, yüksək təxəyyüllü obrazlı məzmun, bənzərsiz ifa manerası və peşəkar artistizm kimi xüsusi ifaçılıq keyfiyyətləri A.Əliyevi şəksiz surətdə ifaçılar arasında ön plana çəkirdi. O, ilk azərbaycanlı skripkaçısıdır ki, Avropa skripka ədəbiyyatının ən virtuoz şedevrlərini dünya ifaçılıq standartları səviyyəsində ifa etmiş və bununla da bütövlükdə milli skripka ifaçılıq sənətimizi ən qabaqcıl ifaçılıq məktəbləri ilə yanaşı qoymuşdur.

Azad Əliyev beynəlxalq festival və müsabiqələrdə Azərbaycanın ilk layiqli təmsilçisi olmuş skripkaçısıdır. 1953-cü ildə Moskva şəhərində keçirilən keçmiş Sovet İttifaqının ən qüvvətli gənc skripkaçıları müsabiqəsində olmuş, gənclər və tələbələrin Buxarestdəki dördüncü Ümumdünya festivalında iştirak etmək hüququ qazanaraq 4 nəfər musiqiçi ilə birlikdə Buxarestə getmişdir.

O, 1956-cı ildə solo ifaçı kimi Azərbaycan gənclərinin I festivalının birinci mükafatçısı, kvartetin heyətində I skripkaçı kimi isə ikinci mükafata layiq görülmüşdür.[2;2]

Azad Əliyev 1957-ci ildə gənclərin və tələbələrin VI Beynəlxalq Festivalının laureatı (gümüş medal) olmuş və 17 oktyabr 1957–ci il tarixində Moskva şəhərində gənclərin və tələbələrin Ümumittifaq və VI Ümumdünya festivallarında Azərbaycan SSR nümayəndələrinin müvəffəqiyyətli iştirakı ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

Azad Əliyev 1958-ci ilin sentyabr ayında pianoçu və skripkaçıların J.Enesku adına beynəlxalq müsabiqəsində mövəffəqiyyətlə çıxış edərək, bu mötəbər müsabiqənin diplomantı olur.

A.Əliyev yaradıcılığı ənənəvi klassik sənətin demək olar ki bütün janr­larını əhatə etmişdir. O, müxtəlif dövr bəstəkarlarının kiçik həcmli əsərlərindən – pyes, miniatür, skerso, rəqs və s. - tutmuş, iri həcmli əsərlərinədək – sonatalar, konsert­lər – 1zəngin skripka ədəbiyyatının mahir təfsirçisi və təbliğatçısı olmuşdur.

A.Əliyevin yaradıcılığının daha geniş və dərin bir sahəsini əlbəttə ki, Azərbaycan bəstəkarlarının skripka üçün müxtəlif canrlarda yazdıqları əsərlərin ilk və bənzərsiz təfsirli ifası təşkil edir. Bir çox Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin tanınmasında və həyata vəsiqə almasında məhz Azad Əliyevin böyük rolu olmuşdur.

Musiqiçi – ifaçı kimi əsərlərə müdaxiləsi nəticəsində Azad Əliyev hətta bəstəkarları öz əsərlərinə yeni və daha böyük miqyasda nəzər salmağa vadar edirdi. O, həmçinin bəstəkarlərın iri həcmli əsərlərinin skripka aləti üçün instrumental variantının işlənməsinə də səbəb olurdu.

Qeyd etdiyimiz bu keyfiyyətlər Azad Əliyevin məharətli ifaçı olmasını və ifa etdiyi alətin bütün incəliklərini dərindən bilərək həyata keçirə bilməsini bu əsasda nəhayət, skripka ədəbiyyatının zənginləşməsində özünün böyük xidmət­lərinin olmısını sübuta yetirir. Bütün bunlar isə Azad Əliyevin Azərbaycan professional ifaçılıq sənətində solo ifaçı kimi əhəmiyyətli rolunun sübutudur.

Görkəmli bəstəkarımız Q.Qarayev Azərbaycan musiqi mədəniyyətini dünyada tanıda biləcək simli kvartetin yaranmasını məhz gənc və çox istedadlı skripkaçı Azad Əliyevin timsalında görürdü.

Klassik kvartet nümunələrinin yüksək səviyyəli ifası nəinki təbliğat əhəmiyyətini daşıyırdı, həmçinin Azərbaycan bəstəkarlarının bu sahəyə maraq və diqqətlərinin artmasına səbəb oldu.

İfa etdiyi əsərlərdə obrazlarının hiss və həyəcanının yüksək ideyalarla həmahəngliyi onun ifaçılıq xüsusiyyətlərinin estetik tərəfinin inikasıdır. Bu, dinləyicilərin musiqi mədəniyyətini və estetik zövqünü inkişaf etdirmək yolunda sənətkarın öz xalqına verə bildiyi töhfədir.

A.Əliyevin novatorluğu dünya skripka sənəti təcrübəsinə hələ məlum olmayan yeni canr - muğam improvizasiya mövhumunu musiqi aləminə çatdır­maq olmuşdur. Bu, solo skripka üçün müxtəlif səpgidə bəstələnmiş ədəbiyyat siyahısının layiqli davamı, gərəkli hissəsinə çevrilərək alətin imkanlarını milli ənənəvi elementlər əsasında daha da zənginləşdirdi. Azərbaycan xalq musiqisinin tədqiqatçıları muğamın nota salınması kimi çox çətin bir iş üzərində məşğul olduqları dövrdə hələ 70-ci illərdə A.Əliyev və M.Həşimiov birgə ilk dəfə olaraq peşəkar səviyyədə nota salınmış surətdə yeddi əsas Azərbaycan muğamının mövzuları üzərində eyni adlı muğamların solo skripka üçün işləməsi nəinki Azərbaycan musiqi mədəniyyətində və həmçinin dünya musiqi mədəniyyətində çox böyük bir hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu, musiqi - ifaçılıq tarixində yeni söz və yeni ifa idi.

Bu pyeslər skripka alətinə yeni milli ifadə vasitələri, səs çaları, tembr zənginliyi, mövzu və nəfəs gətirdi. Burada milli musiqimizin özünəməxsus bütün elementləri skripka alətinin ən müasir texniki və bədii imkanları ilə dinləyicilərə çatdırılır. Milli intonasiya çalarları, melizmlər, sekvensiyalı inkişaf, milli musiqi alətlərimizin – tar və kamançanın birgə ifasını xatırlayan harmonik səslənmədən istifadə olunmuşdur. Muğama xas olan virtuozluluq skripkada spikkato, saltando, ikili notlar, leqato ştrixində alt səsin uzadılması əsasında üst səsin ahangdar səslənməsi, müxtəlif növ akkordların, sağ və sol əldə pitsikatoların verilməsi ilə səciyyələnir.

Solo skripka üçün yazılmış bu pyeslər artıq tədrisdə öz yerini tapmışdır. Muğam mövzuları əsasında improvizasiyaların məhz klassik musiqi aləti olan skripka üçün yazılması milli musiqimizin «şah» əsəri olan muğamımızı Avropa dinləyicisinin qəbul edə biləcək formada səsləndirmək və azərbaycanlı musiqi­çi­nin muğama olan təlabatını ödəməyə yönəlmişdir. Solo skripka üçün impro­vizasiyalar bu canrda başqa alətlər üçün yeni əsərlərin yaranmasına təkan verdi. Bu da bütünlükdə instrumental ifa təcrübəsini zənginləşdirərək onun daha da inkişafını labüd etdi.

A.Əliyevin Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xidmətlərindən biri özünün milli ifaçılıq məktəbinin tərənnümündə büruzə verir.

Pedaqoci fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətləri: fərdi yanaşma, əsərlərin texniki və bədii cəhətdən dərin təhlili, məzmun və formanı mətnin düzcün oxunuşunda təsdiqləmək, ifaçılıq fəndlərini ən müasir metodika nailiyyətləri əsasında qurul­ması təşkil edir.

A.Əliyevin pedaqoci işində ifanın keyfiyyəti əsas meyardır. İntonasiya, ritm, səslənmə üzərində daimi nəzarət tələbənin əsil ifaçı kimi formalaşmasında böyük rol oünayır.

A.Əliyevin yaradıcılıq irsi müasir Azərbaycan ifaçılıq sənətinin inkişafına da böyük təsirini göstərir. Onun qoyub getdiyi lent yazıları gənc ifaçılar üçün əsaslı istiqamət, əsil məktəbdir. A.Əliyevin yetirmələri isə onun məktəbinin layiqli davamçıları olmuş və olmaqdadırlar.

Tələbələrindən respublikanın əməkdar artisti, BMA – nın professoru mər­hum B.Mehdiyev, BMA – nın dosentləri X.Rəhimova, T.Əliyeva, M.Əhədzadə, «Zaqafqaziya» müsabiqəsinin laureatları F.Məmmədxanov, A.Zeynallı adına Orta İxtisas musiqi texnikumunun (indiki Milli Konservatoriya nəzdində Bakı Musiqi Kolleci) müəllimləri Ş.Hüseynzadə, S.Hacızadə, H.Babayev, Ü.Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət simfonik orkestrinin konsertmeyster köməkçisi H.Əliyev, N.Zöhrabbəyova, N.Şabelnikova, N.Vəliyeva və başqaları respub­likanın mədəni həyatında öz yerlərini tapmışlar.

ƏDƏBİYYAT

  1. Александров К. Молодые советские скрипачи и виолончелисты.// в сборнике «Молодые музыканты», М., Музгиз, 1949г., стр.113-133

  2. «Azərbaycan gəncləri» qəzeti, 12 avqust 1956-cı il, səh.2

РЕЗЮМЕ

В данном докладе говорится о большой роли народного артиста Азербайджана, профессора, выдающегося скрипача Азада Алиева в азербайджанской музыкальной культуре, актуальности творческого наследия и в современном исполнительском искусстве.

SUMMURY

It is said in this report about the great role of People’s Artist of Azerbaican, professor, the famous violinist Azad Aliyev in Azerbaican musical culture, actuality of creative heritage and in the contemporary performance art.

Əsgər Əhməd

XIII-XV ƏSRLƏRDƏ AZƏRBAYCAN İCTİMAİ FİKİRİNƏ SƏFƏVİYYƏ TƏRİQƏTİNİN TƏSİRİ

Orta əsrlər, xüsusilədə XI-XV əsrlər Sufizm İslam dünyasında geniş yayılmış və böyük populyarlıq qazanan dini-fəlsəfi təlimlərdən biri idi. Məhz bu dövrlərdə Azərbaycanda da Suhrəverdiyyə, Səfəviyyə, Xəlvətiyyə və Hürufilik kimi dini-fəlsəfi təlimlər meydana gəlmiş və inkişaf etmişdir. Müxtəlif dövrlərdə azərbaycanlılar tərəfindən yaradılan və böyük coğrafiyaya yayılan bu sufi təriqətləri və qardaşlıqları, eləcə də ayrı-ayrı azərbaycanlı sufi intellektuallarının İslam mədəniyyətinə gətirdikləri yeniliklər, bütövlükdə, İslamın, o cümlədən də, sufiliyin inkişafına, fikir, düşüncə etibarilə daha da zənginləşməsinə ciddi təsir və köməklik göstərmişdir. Bu baxımdan orta əsrlərdə İslam dünyasında geniş yayılmış və xüsusi xidmətləri olan təriqətlərdən biri də Azərbaycanda təşəkkül tapan Səfəviyyə təriqətidir. Bu təriqət öz adını qurucusu olan Şeyx Səfiəddin İshaq Ərdəbilinin (1252-1334) adından götürmüşdür. Fransız alimi Massinnon Səfəviyyə təriqətini Sührəverdiyə təriqətinin qollarından biri hesab edirdi (1, 205). Bu fikir o mənada əsaslıdır ki, Səfəviyyə öz koklərini Sührəverdilikdən göturən Zahidiyyə təriqqəti əsasında, onun davamı kimi formalaşan bir təriqət statusunda fəaliyyətə başlamışdır. Hətta bu təriqəti İbrahim Zahid Gilaninin adı ilə bağlayanlar da vardır. Şeyx Səfiəddin İshaq Ərdəbili 1252-ci ildə Ərdəbil yaxınlığındakı Kəlxuran kəndində anadan olmuşdur. Belə iddia edilir ki, Şeyx Səfinin nəsli yeddi silsilə vasitəsi ilə İmam Museyi-Kazıma çatır. Lakin bununla bağlı başqa fikirlər də mövcuddur. Belə ki, bir sıra tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Şeyx sünnü olub və özünü Əlinin nəslinə aid etməyib (2, 164). Ancaq o da məlumdur ki, Şeyx Səfi XIV əsrin sonuncu rübündən etibarən şiəliyin mötədil qanadı olan imamətə qoşulub. Bunu sübut edən digər fakt onun yaxın tələbələrindən biri olan Azərbaycan şairi Qasım Əl-Ənvarın də qatı şiə olmasıdır (1, 206). Şeyx Səfinin tutduğu yol haqqında Təvəkkül ibn Bəzzazın "Səfvət əs-Səfa" əsərinin XVI əsr türk tərcüməsi olan “Şeyx Səfi təzkirəsi”ndə onun dilindən aşağıdakı şəkildə söylənilir: “Həzrəti Şeyxə sual verdilər ki, məzhəbin nədir? Cavab verdi ki, dərvişlərin məzhəbi Həqqin məzhəbidir və fərzənd gərək atasının məzhəbində ola. Çünki dədələrimizin məzhəbi siratül-müstəqimdir və mömin övliyalar bu yola baş vurublar və bir tük qədər olsa da Mustafa ilə Murtaza əleyhimassəlam vəttəhiyyət vəlikramın buyruğundan çıxmayıblar, biz belə onların ardınca gəlib doğru yoldan dönməriz, inşaallah, bir yola varırıq, məşhərin günündə nəbi vəsi və Əhli-Beytləri yanında xəcələt çəkməyəcəyiz” (3, 706) .

Şeyx Səfiəddinlə bağlı mübahisəli məsələlərdən biri də onun etnik mənşəyi ilə bağlıdır. Bir çox fars və Avropa tədqiqatçıları onu fars- kürd mənşəli olduğunu iddia edirlər (4). Bu məsələnin dərinləşməsində tarixi osmanlı-səfəvi düşmənçiliyi də öz sözünü demişdir. Lakin bunun əksinə olaraq Səfəvi tarixini araşdıran bir sıra görkəmli alimlər, o cümlədən V.V. Bartold Şeyx Səfiəddin və onun nəslindən bəhs edərkən göstərir ki, "...bu Ərdəbil seyxləri, şübhəsiz fars deyil, türk mənşəlidir" (5, 748). Bu dövrün digər bir araşdırıcısı İ.P.Petruşevski isə bildirirdi ki, "Səfəvilər mənşəyinə görə azərbaycanlıdırlar; səfəvi şeyxlərinin XV əsrdə dogma dili Azərbaycan dili olmuşdur" (1, 205). Səfəvilər tarixinin ciddi araşdırıcılarından biri sayılan Oqtay Əfəndiyev özünün “Azərbaycan Səfəvilər dövləti” monoqrafiyasında və eləcə də digər əsərlərində mənbələrə söykənərək bu cür düşünənlərin tutarlı cavabını vermişdir. O, qeyd edir ki, Səfəvilər sülaləsinin əzəldən kürd, yaxud İran mənşəli olması haqqındakı ehtimal da mötəbər mənbələrin məlumatlarına əsaslanmır. Həm də Şeyx Səfiəddinin türk etnosuna mənsub olması çətin ki, şübhə doğura bilər (6, 35). M. Abbaslı Şeyx Səfiəddinin türk mənşəli olması ilə bağlı araşdırmalar aparmış və zəngin material toplamışdır. O Şeyx haqqında nadir mənbələrdən biri olan orta əsr müəlliflərindən Təvəkkül ibn Bəzzazın 1357-ci ildə yazıb sona çatdırdığı "Səfvət əs-Səfa" əsərini, eləcə də sonrakı dövrün bir çox mənbələrini təhlil edərək göstərir ki, hamı Şeyx Səfiyə türk kimi müraciət edir: "Ey piri-türk"( ey türk müqəddəsi), "türk gənci", "türk oğlu" və s. (7, 40).

Səfəviyyə təliminin yaranması sufiliyin Azərbaycanda çiçəkləndiyi bir dövrə təsadüf edir. Mükəmməl dini təhsil alma və bu sahədə irəliləmə populyar bir işə çevrilmişdi. Belə bir dönəmdə islami təhsil almağa başlayan Şeyx Səfi ilk təhsilini atasının dini davamçılarından almışdır. Burada o, dini elmlərin əsaslarına yiyələnir, ana dilindən başqa fars, ərəb, gilan və monqol dillərində də sərbəst danışmağa başlayır. Ömrünün gənclik illərində kamil bir mürşid axtarışında olan Səfiəddin bu niyyətlə Şiraz şəhərinə gedərək məşhur sufi şeyxi, görkəmli Azərbaycan alimi Əbu Həfs Ömər Sührəverdinin (1145-1234) şagirdi olan Şeyx Nəcibəddin Bozquşu (o da Azərbaycan türküdür) görmək istəmiş, lakin ora çatan zaman onun ölüm xəbərini eşidərək çox məyus olmuşdur. İbn Bəzzazın yazdığına görə, o, burada olarkən məşhur fars şairi Sədi Şirazi ilə görüşür (öl. 1292) və onunla söhbət edir. Səfiəddini “türk piri” adlandıran Sədi Şirazi şerlər divanının öz əli ilə yazdığı bir nüsxəsini ona bağışlamaq istəyir, ancaq Səfiəddin qəbul etməyərək bildirir ki, ona ilahinin divanı gərəkdir (3, 10).

Səfiəddin təxminən beş il Şirazda məşhur ilahiyyatçı alimlərdən Rüknəddin Beyzəvi, Əmir Abdullah və başqalarından dərs alır. Nəhayət, İyirmi beş yaşında ikən özünə mürşid seçmək qərarına gələn gənc alim müəllimi Əmir Abdullahın məsləhəti ilə məşhur Gilan şeyxi Hacı əd-Din Zahidinin namizədliyi üzərində dayanır. Zahidi Azərbaycandakı sufi təriqəti olan Sührəverdiyyə ilə münasibətlər saxlayan gəzərgi bir dərviş idi (8, 132). Səfiəddin onu tapmaqdan ötrü çox səyahətlər edir. Yalnız dörd ildən sonra onlar Gilan dağlarında görüşürlər. Bu görüşdən sonra Zahid Gilani onu müridliyə qəbul edir və Seyx Səfi 25 il mürid kimi onun yanında qalır və onun ən sevimli, etibarlı şagirdlərindən biri olur. O, hələ Zahid Gilaninin yanında olarkən onun nüfuz və kəramət sahibi olduğu barədə məlumatlar yayılır. Hətta rəvayət olunur ki, onun bu şöhrətini eşidən Şirvanşah Axsitian öz qızını ona ərə vermək istəmişdir. “Şeyx Səfi təzkirəsi”ndə bu barədə deyilir: “Axsitan adlı Şirvan padşahının xatirinə gəldi ki, öz qızını Şeyx Səfiəddinə ərə verə. Bir adam göndərdi ki, əgər Şeyx Səfiəddin qəbul etsə ona on dörd min qızıl axça, çoxlu düyü verən bir kənd verərəm. Şeyx Zahid Şeyx Səfiəddinə dedi: “Şirvanşahın xatiri belə istəyir ki, çoxlu mal ilə qızını sənə versin, nə deyirsən?” Şeyx Səfiəddin dedi: “Mənim sənin yanında nə ixtiyarım? Hakim Şeyxdir. Amma Şirvanşah bir padşahdır, mən bir dəvriş, mən onu neynəyirəm?” Şeyx Zahid buyurdu: “Bəli, bəli, o, sənin layiqin deyil, mən sənin həmşərün bir kimsəni bulmışam, öz qızımı, Bibi Fatiməni halallıq ilə sənə verdim və sənin ondan kamal yiyəsi bir oğlun dünyaya gələcəkdir ki, mənim yerim və sənin məqamın hamısı onun olacaqdır” (3, 130-131).

Şeyx Zahid ağlına və istedadına görə öz oğlu ola-ola (XIII əsrdən etibarən bir sıra sufi təriqətlərində təriqət rəhbərinin varisi bir qayda olaraq onun övladları sırasından olurdu) Şeyx Səfini öz varisi təyin edir. Şeyx Səfiəddin Şeyx Zahidin 1294 –cü ildə vəfatından sonra onun yerində rəhbər olur. Lakin o, Şeyx Zahidin ölümündən sonra yenidən Ərdəbilə qayıdır və burada 35 il “Darül- irşad” (hidayət evi) adlı Səfəviyyə tərəiqətinin mərkəzi iqamətgahı hesab olunan xanəgaha rəhbərlik edir, Səfəviyyə təriqətinin qurucusu, başçısı kimi fəaliyyət göstərərək çoxlu sayda irfan əhli tərbiyə edib yetişdirir (3, 11). O, burada 35 il irşad və təlimatlarla məşğul olub və bir çox tələbə yetişdirməklə bərabər təriqətin ideya əsalarını da işləyib hazırlayır. Onun ömrünün daha faydalı və təsirli dövrü məhz həmin illər sayılır. Bu illərdə Şeyx Səfiəddinin təkkəsi bir dini mərkəz kimi çox böyük hörmət qazanır. Onun müridləri arasında şiə və sünnülərlə yanaşı, buddistlərlə, xristianların olması onun məzhəblər və dinlər üstü bir sufi olduğuna dəlalət edir. Şeyxin sağlığında Osmanlı hökmdarlarının hər il buraya ”çerağ akçesi” adı verilən hədiyyələr göndərməsi (9) bu dini mərkəzin ilk dönəmlərdə Osmanlılarla normal münasibətlərindən xəbər verir.

Səfiəddinin şagirdləri arasında Elxanilərin vəziri Rəşidəddin, onun oğlu Məhəmməd Rəşidi və hətta Elxani hökmdarlarından Əbu Səid kimi görkəmli şəxsiyyətlər vardı. Ömrünün sonuna yaxın artıq Ərdəbil şəhərinin bütün əhalisi şeyxin müridləri siyahısına yazılmışdı. Qərbi İranda (İsfahanda, Şirazda) da onun müridləri vardı. Onun mürüdlərinin səsi Qizıl Orda və Krımdan gəlirdi. Nəhəng bir türk təriqəti kimi Səfəviyyənin təsiri türklərin məskunlaşdığı Kiçik Asiyada daha geniş yayılmışdı. Bu tərəflərin camaatı hakimiyyətə doğru irəlilədiyi ilk dövrlərdə Şah İsmayıla fəal kömək göstərmişdi (8, 133). Sufiliyin görkəmli araşdırıcılarından biri olan C.S.Trimingem də bu fikri təsdiqləyərək qeyd edirdi ki, «Təqdirəlayiqdir ki, bu hərəkatın ilk dəfə meydana gəldiyi ərazi – Azərbaycan və Gilan İslamın bütün növlərindən olan sərgərdan türk moizəçilərini (baba) doğurdu (onlar öz istiqamətlərinə görə cəmiyyətin farslaşmış hissəsi arasında böyük təsirə malik olan mövləvilik qardaşlığını təşkil edən İran sufilərindən kəskin fərqlənirdilər). Bu «baba dərviş»lər Kiçik Asiyaya doluşub böyük şiə Səfəvilər hərəkatının hərəkətverici qüvvəsinə və insan ehtiyatlarına çevrildilər. Hərəkatın bütünlüklə sırf hərbi hərəkata çevrilməsindən uzun müddət sonralar da Səfəvilər qardaşlığı Kiçik Asiyanın əhalisi türk olan əyalətlərində böyük dayağı olan nəhəng türk qardaşlığı olaraq qalmaqda idi» (10, 28).

Şeyx Səfinin yaratdığı “Səfəviyyə” tərəqəti öz mahiyyətinə görə ilkin dövrlərdə Sufiliyin mötədil qanadına aid olub şəriət-təriqət-həqiqət formulunu qəbul edirdi. Şeyx bu barədə söyləyirdi: „... hər kim onun təqvası ola və şəriəti olmaya, o qabığı olmayan yemişə bənzər və hər kimdə təriqət ilə həqiqət var ola və şəriəti olmaya, onun nə təriqəti var, nə həqiqəti“ (3, 707). Göründüyü kimi təriqət Şeyxi bir sıra təriqətlərdə olduğu kimi şəriət prinsiplərindən imtinanı lüzumsuz sayır və şəriətin tələblərinin yerinə yetirilməsini vacib hesab edirdi. O, şəriəti olmayan kimsənin nə təriqətinin, nə də həqiqətinin olmasına inanmırdı. Şah İsmayıl Xətai “Nəsihətnamə” əsərində şəriət-təriqət-mərifət və həqiqətin özünu bilib bu yolda möhkəm olanların, tərqi-övliyaların yolu olduğunu vurğuluyaraq yazırdı:

Nə kim vardır bu surətdə göründi,

Təcəlla şövqini munda gör indi.

Ki, munda görmiyən can оnda görməz,

Qalur оl vəslini, cananə irməz.

Bu vəchin təfsiri Tövratü Incil,

Edərlər оni fürqan əhli təvil.

Şəriət və təriqət yоllarıdır,

Ki, mərifət, həqiqət hallarıdır.

Budur bu dört kitabın mənisi həm,

Özün bilüb оlsan yоlda möhkəm.

Yəqin əhli yanında yоl birikdi

Ki, münkirlər bu dərgahdan sürükdi (11, 231).

……….

Təriqi-övliya bir dоğru yоldur,

Yetər hər yetənə kənduni yоldur..

Əgər оlmaz isən bu yоlda gerçək,

Vilayət süfrəsindən sən əlin çək (11, 232).

Qeyd edək ki, mötədil sufilik (yaradıcısı, əsasən Cuneydi və onun ardıcılları olub) şəriət-təriqət-həqiqət formulunu irəli sürərək, kamil insanın allaha qovuşmasının şəriət-təriqət-həqiqət mərhələlərindən keçməklə mümkün olduğunu bildirirdi (bəzi sufilər insanın mənəvi cəhətdən saflaşaraq, kamilləşərək (əl-insan əl-kamil) allaha qovuşmasının dörd mərhələdən - şəriət-təriqət-mərifət-həqiqətdən ibarət olduğunu bildirirlər). Onlar, ifrat, nəzarətsiz „vəcdəgəlmə“nin müsəlmançılığa ziyan vuracağını söyləyir və buna qarşı çıxırdılar. Mötədillər təsəvvüflə ilahiyyatı birləşdirməyə çalışaraq, sufilərlə ruhanilər arasında ziddiyyətləri aradan qaldırmağa cəhd edərək şəriət prinsiplərinə əməl edilməsinə çalışırdılar. Onlar Quran və sünnəyə sadiq qalıb səssiz zikr və sakit ibadət etməyi düzgün sayırdılar.

“Səfəviyyə” təriqətində də sufiliyə aid mürşid-mürid münasıbətləri, bəqa, fəna, məqam, hal, nəfsin mərtəbələri, vəcd və s. kimi sufi elementlərindən, eləcə də xəlvətə çəkilmə, riyaziyət, səma, xirqə geyinmə, zikr, tac qoyma və s. kimi mərasim və adətlərdən də geniş istifadə olunurdu.

“Səfəviyyə” təriqətində mürşid-mürid münasibətlərinin, Şeyxlik mərtəbəsinə yüksəlməyin, digər sufi təriqətlərində olduğu kimi mühüm əhəmiyyəti var idi. Öz mürşidinə sadiq olma, onun tapşırıq və göstərişlərini danışıqsız yerinə yetirmə, münasibətlərdəki ciddi nizamlılıq və s. keyfiyyətlər sonradan təriqətin hərbi-siyasi ordenə çevrilərək böyük uğurlar qazanmasında mühüm rol oynamışdı. Ümumiyyətlə, sufilikdə Şeyxlik mərtəbəsinə yüksəlmə ancaq seyri-sülükün (təriqətə qəbul edilən kişinin, müridin ta əvvəldən sona-vüsalət məqamına yetişməsinə aparan mənəvi yolçuluq) təriqət Şeyxindən öyrənməklə və əziyyətlərlə dolu müridlik mərhələsini keçməklə mümkündür. “Səfəviyyə” təriqətində Şeyx bir yolgöstərici, hər cür problemlərin həlli üşün müraciət edilə bilinəcək bir insan olub və tərbiyəedici funksiyaya malik mənəvi bir şəxs idı. Bu barədə Şah İsmayıl Xətai şeirlərinin birində yazırdı:

Mürid оldur оla əhli-iradət,

Hər işdə var ala pirdən icazət (11, 231).

Mürşid-mürid münasibətlərinə, müridlərin tərbiyə olunması məsələsində riyaziyət və xəlvətə çəkilmə kimi adətlərin yerinə yetirilməsinin önəminə diqqəti çəkən böyük sufi intellektualı Şeyx Səfiəddin söyləyirdi ki, “Mürid gərək kim mücahidət ilə riyazətdə üç qatla başından ayağınadək dərisi tökülə, ta onun adı mücahidə çəkilmiş xəlvətlü deyə bilələr”(3, 707).

Səfəviyyə təriqəti Şeyx Səfiəddinin varislərinin zamanında daha da ikişaf edərək təkmilləşdirildi. Eyni zamanda səfəviliyin ideyalar sistemində də ciddi dəyişikliklər baş verdi. Belə ki, bu yenliklər və ideyalar bütövlükdə bir məzhəb kimi şiəliyin inkişafına, onun ideya cəhətdən zənginləşməsinə təsir göstərərək onu yeni elementlərlə bir xeyli zənginləşdirdi. Digər tərəfdən o zamanlar Səfəviliyin gətirdiyi yenliklər və onların praktiki fəaliyyətləri Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynamaqla yanaşı onun gələcək inkişaf yönümünü müəyyən edən amillərdən birinə çevrildi.

Təriqətin ideyalar sistemindəki ciddi dəyişikliklər Şeyx Səfiəddinin nəvəsi 38 il təriqətə rəhbərlik etmiş (1392/3- 1429) Xoca Əlinin dövründən başlayaraq həyata keçirilməyə başlandı. Onun dövründən etibarən təriqətdə şiəliyə meyl və şiəliyin tərəfini saxlamaq kimi meyllər üstünlük qazanmağa başladı. İbrahim Şeyxşah (1429 - 1447) tərəfindən Ərdəbildə dünyəvi hakimiyyətin ələ keçirilməsindən sonra isə təriqətin siyasiləşməsi və hərbi ordenə çevrilməsi prosesi gücləndi. Batini-siyasi şiəlik təriqətin əsas ideologiyasına çevrildi. Bu dövrdən etibarən təriqət dini siyasi təsisat funksiyasını yerinə yetirməyə başladı və hərbiləşdirilmiş, qarşısına ciddi siyasi məqsəd qoyan bir ordenə çevrildi.

Səfəvilər, “Əhli beyt” (müqəddəs ailə, “Əhli beyt”ə daxildir Məhəmməd peyğəmbər özü, kürəkəni və əmisi oğlü Əli, qizi Fatimə, nəvələri Həsən və Hüseyn, eləcə də onlardan törəyən 9 müqəddəs) tərəfdarlarına sevgi (təvəlla), düşmənlərinə isə lənət (təbərra), Kərbəla matəm kultu, 12 imam, “qeyb olmuş imam” kimi şiəliyin əsas təlimilərinə istinad edərək, xüsusilə də siyasi şiəliyin təlim və ehkamlarını daha da zənginləşdirdilər. Səfəvilərin şiəliyin siyasi doktirinasına gətirdiyi bir sıra yeniliklər və praktiki addımlar təriqətin daha çox qızlbaşlıq dövrü ilə bağlı idi. Seyx Heydərdən etibarən 12 imamı simgələyən 12 zolaqdan ibarət tac qoyulması və qırmızı rəngli qurşağın bağlanması ilə səfəviləri qızılbaşlar adlandırmağa başladılar. Səfəvilər bunu onunla əsaslandırıdılar ki, Şeyx Heydər guya ”yuxuda həzrət Əlidən göstəriş alır ki, adamların 12 imamı simvolizə edən qırmızı dolaqdan papaq qoysunlar” (12, 16). Bir cəhəti də qeyd edək ki, Səfəvilər qırmızı qurşaqı müridlərə dərəcələrinə görə bağlayırdılar, aşağı dərəcəyə malik müridlər 12 zolaqlı tac qoyur, ancaq qırmızı qurşaq bağlamırdılar. Qızılbaşlar başlarını qırxdırır, bığ uzadır və qırxıq başlarında kəkil saxlayırdılar. Döyüşdən qabaq onlar Azərbaycan dilində dua edir və deyirdilər: "Ey pirim, ey mürşidim, sənə mənim canım qurban!" (13).

Qızılbaşlığın tərəfdarları arasında təriqət rəhbərlərini ilahiləşdirmək meylləri yaranmağa başladı. Tarixi mənbələrə görə onlar Şeyx Cüneydi illah (Tanrı), Şeyx Heydəri isə ”ibn Allah” adlandırmağa başladılar. Rumdan, Talış və Qaraca dağdan toplaşan müridlər gənc Heydəri bir məbud və qiblə bildikləri üçün namaz və ibadəti yersiz saymağa başladılar (14, 324). Şah İsmayıl Xətai də Qızılbaş hakimiyyətinin illahi mahiyyətə malik olduğunu, onun özünün isə ”haqqın səri” olmaqla 12 imamın biri kimi zühur etdiyini (On iki imamdan mən dəxi biriyəm) (14, 368), Murtəza Əli zatlı olduğunu (Murtəza Əli zatluyam, ğazilər deyən şah mənəm (11, 151)), yolunun Allah yolu olduğunu və Haqqın sağ əli olduğunu (Həqqin sağ əli sənin əlindir, Allah yоlu sənin yоlundur (11, 240)) irəli sürür. Səfəvi şeyxi və Qızılbaş hökmdarı özünün ”Allah, Allah den, ğazilər, ğazilər deyən şah mənəm” başlıqlı şerində xalqa müraciətlə qazilərin ”Allah, Allah” dediyi Şahın o olduğunu irəli sürərək, ona səcdə qılınmasını istəyir:

Allah, Allah den, ğazilər, ğazilər deyən şah mənəm.

Qarşu gəlün, səcdə qılun, ğazilər deyən şah mənəm(11, 151).

Xətai onun, yəni Şahın həqq olmasını qəbul etməyənləri öz düşmənləri hesab edərək söyləyirdi:

Xətayiyəm, məvali, sirri-Heydər,

Şahı həq bilmiyən düşmanımızdır (11, 53).

Bütün şiələr kimi Səfəvilər də Allah, Məhəmməd və Əli triadasını bir yerdə qəbul edirdilər və bunun düsturu “Allah, Məhəmməd ya Əli” idi. Onlar iddia edirdilər ki, Əli Məhəmmədin əmisi oğlu və kürəkəni olduğu üçün müsəlmanlar üzərində hakimiyyət Əliyə və onun nəsillərinə keçməlidir (15, 25). Səfəvilər öz hakimiyyətlərinin qurulmasını imamların hakimiyyətlərinin bərpası, həqiqətin təntənəsi kimi qələmə verirdilər.

Səfəvilik “Kərbəla müsibəti” adlanan matəm kultundan istifadə edərək yeni rituallar və mərasimlər sistemini yaratdı. Bu sistem Səfəvilərin əlində insanların fikir və dünyagörüşünə təsir göstərəcək mühüm vasitələrdən biri idi. Kərbəla müsibətinin mahiyyətində xəlifə I Yəzidin sərkərdəsi Abdulla ibn Ziyad və Şimranın dəstələrinin Peyğəmbərin nəvəsi Hüseynin 72 nəfərlik dəstəsini Kufə şəhəri yaxınlığındakı Kərbəla çölündə qılıncdan keçirməsi faktı dururdu. Bu döyüşdə İmam Hüseyn, onun oğlu Ələkbər və Abbas, İmam Həsənin oğlu Qasim və digər yaxın qohum və silahdaşları öldürüldü, sağ qalan ailə üzvləri isə əsr düşdülər (16, 97). Bu hadisə əsasında da sonralar müəyyən rituallar və mərasimlər icra edilməyə başlandı (məhərrəmlik, qara bayram, aşura, şaxsey getmə, zəncirlə döymə, şəbih, mərsiyələr söyləmək və s.).

Səfəvi təriqəti özünəməxsus bir struktura malik idi. Təriqətin ideyaları xüsusi qurum vasitəsilə təbliğ olunur və uzaq yerlərdə olan nümayəndələrə çatdırılırdı. Bu təşkilatın başında “pir”, yaxud “mürşid” dururdu. Əsas iş mürşid ilə müridlər arasında vasitəçi rolu oynayan xəlifənin (canişinin, müavininin) üzərinə düşürdü. Xəlifə hər tayfanın sufilərinə başçı olmaqla bərabər, həm də rəhbərlə birbaşa əlaqə də olurdu. Sonralar bu xəlifələr üçün xəlifələr xəlifəsi deyilən vəzifə də yarandı. Xəlifələr dərvişlər və sufiləri idarə edərək rəhbərin əmrini sözsüz həyata keçirirdilər. Xəlifələr və sufilər tabeçilikdə olan camaatla rəhbər arasında elə möhkəm əlaqə yaratmışdılar ki, bu əlaqə gündən-günə genişlənməkdə və möhkəmlənməkdə idi (17, 48). Bu mexanizm vasitəsi ilə Ərdəbil şeyxləri təriqət üçün mürid və qazilər toplayaraq onlardan əsgəri birləşmələr yaradır, onları inzibati dövlətçilik təşkilatının dayağına çevirirdilər (14, 323). Bu barədə Səfəvilərin müasiri olan orta əsr müəllifi Fəzlüllah Xunci yazırdı ki, qızılbaşların sufi ordusu vardı və onlar döyüşə gedəndə səfəvi çalmasını çıxarıb dəbilqə qoyurdular (18, 87). O həmçinin Səfəvi mürüdlərinin öz şeyxləri uğrunda fədailər kimi qorxmazca döyüşməsindən də bəhs edir (18, 95).

Sonda onu qeyd edək ki, əsası Şeyx Səfiəddin tərəfindən qoyulmuş və onun varislərinin zamanında daha yüksək zirvəyə çatdırılmış Səfəvilik təlimi və onun mütərəqqi məzmunlu ideyaları sonrakı dövrlərdə də Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında dərin iz buraxmış, dini-fəlsəfi, siyasi və hüquqi dünyagörüşün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Səfəvilik təliminin, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmlənməsində, Azərbaycan türkcəsinin nüfuzunun və çəkisinin artmasında da əvəzsiz xidmətləri olmuşdur.

ƏDƏBİYYAT

  1. Петрушевский И.П. Государства Азербайджана в XV в. ССИА, вып. 1. – Баку, Издательство АН Азербайджанской ССР, 1949.

  2. Бартольд В. В. Историко-географический обзор Ирана. СПБ, 1903

  3. Şeyx Səfi Təzkirəsi. “Səfvətüs-səfa”nın XVI əsr türk təcrüməsi. Bakı, Nurlan, 2006.

  4. Əfəndiyev O. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. - Bakı, Azərnəşr,1993 səh.33-35, Abbaslı. M. “Səfəvilərin mənşəyi məsələsinə dair”. “Azərb. SSR EA Xəbərləri, ədəbiyyat, dil və incəsənət” seriyası 1973, № 2, səh.40-45.

  5. Бартольд В. Сочинения, т.II, ч.1. - М., 1963.

  6. Əfəndiyev O. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. - Bakı, Azərnəşr,1993.

  7. Abbaslı M. “Səfəvilərin mənşəyi məsələsinə dair”. //Azərb. SSR EA Xəbərləri, ədəbiyyat, dil və incəsənət seriyası. 1973, № 2.

  8. Qacar Ç. Qədim və orta əsrlərdə Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri. B.: Nicat, 1997.

  9. Anadoluda Safevilik. /tarihi9.htm.

  10. Дж. С. Тримингэм. Суфийские ордены в исламе. М., Наука, 1989.

  11. Şah İsmayıl Xətai. Əsərləri. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005.

  12. Эфендиев Октай, Фарзалиев Акифю. Введение к кн.: Книга Орудж-бека Байата Дон-Жуана Персидского. Б.: Язычы, 1988.

  13. /profile/blog/one/username/tongay/logid/1142832/Şah+İsmayıl+Xətai+1.

  14. Azərbaycan tarixi. Uzaq keçmişdən 1870–ci iləqədər. (Red. S. Əliyarlı). Bakı 1996.

  15. Belyayev Y.A. Müsəlman təriqətləri (tarixi oçerklər). Bakı,”Qızıl şərq”, 1958.

  16. Əhədov Abdulla. Azərbaycanda islamın modernləşdirilməsi. Bakı, Azərnəşr, 1995.

  17. İsmayılzadə Mirzə Rəsul. Səfəviyyə ideologiyası necə formalaşmışdır? // İRS. - 2005. - №1.

  18. Хунджи ибн Рузбихан Фазуллах. Тарих-и алам-ара-йи Амини. Баку: Элм, 1987.

РЕЗЮМЕ

Суфийское братство Сефевийа было образовано в городе Ардебиль (Южный Азербайджан). Образование братства Сефевийа во многом связано с сухровердийской школой ат-Тасаввуф. Сефевийа являлся одним из суфийских братств шиитского толка, они возводили свое силсилэ, т. е. цеп духовной преемственности, к первому шиитскому имаму Али ибн Абу Талибу. В основе военно-идеологической доктрины Сефевидов стояли принципы суфийского братства кызылбаш (Сефевийа).

SUMMARY

The Sufi brotherhood of Sefeviyya has been formed in the city of Ardebil (Southern Azerbaijan). Formation of a brotherhood of Sefeviyya is in many respects connected with sukhroverdi school at-Tasawwuf. Sefeviyya was one of sufi brotherhoods of Shia sense, they erected the silsilie, that is a chain of spiritual continuity, to the first Shia imam Ali ibn Abu Talib. At the heart of the military-ideological doctrine of sefevids there were principles of sufi brotherhoods Kyzylbash (Sefeviyya) .

Əhmədova Şəhla

AZƏRBAYCAN DİLİNİN XARİCİ DİL KİMİ TƏDRİSİ MƏSƏLƏLƏRİ

Müstəqil bir ölkənin dövlət dili statusunu qazandıqdan sonra Azərbaycan dilinə maraq güclənmişdir. Dilimiz müxtəlif məqsədlərlə və müxtəlif insanlar tərəfindən öyrənilir. Bu dili öyrənənlər sırasında Azərbaycanda yaşayan əcnəbi vətəndaşlar, başqa millətdən olan vətəndaşlarımız, yay məktəbinin müdavimləri və s. vardır. Auditoriyanın müxtəlif cinsli olması proqramın və tədris yollarının rəngarəngliyini zəruri edir. Dilin tədrisi öyrənənin səviyyəsinin müəyyənləş­dirilməsindən və bu səviyyəyə uyğun proqramın tərtibindən başlanır. Dili bilməyin səviyyəsini müəyyən edərkən Avropada qəbul edilmiş meyarlardan bəhrələnmək məqsədəuyğundur. Bu meyarlar dilbilmənin elementar, müstəqil və sərbəst dilbilmə kimi 3 səviyyəsini nəzərdə tutur:

I - Elementar dilbilmə.

1) Bu qrupa daxil olanlar söhbətin nədən getdiyini başa düşür, zəruri tapşırıqları yerinə yetirmək üçün tanış ifadələr işlədə bilir. Özünü və başqalarını təqdim edir, yaşayış yeri, tanışları və s. haqqında sual verməyi və sualı cavablandırmağı bacarır. Əgər həmsöhbəti aramla, aydın danışırsa və kömək etməyə hazırdırsa, çətin olmayan söhbətdə iştirak edir.

2) Bu qrupa daxil olanlar həyatın əsas sahələri ilə (məsələn, ailə, peşə) bağlı ayrı-ayrı cümlələri və tez-tez rast gəlinən ifadələri başa düşürlər. Tanış olan məişət mövzüsunda məlumat mübadiləsi apara bilir, sadə ifadələrlə özü, doğmaları, yaxınları haqqında danışa bilir, gündəlik həyatın əsas sahələrini təsvir edə bilirlər.

II - Müstəqil dilbilmə səviyyəsi. Bu səviyyədə olanları aşağıdakılar səciyyələndirir:

1) İşdə, təhsildə, asudə vaxtda və s. meydana çıxan müxtəlif mövzularda söhbətlərin əsas ideyasını başa düşür. Xarici ölkədə olarkən baş verə biləcək əksər situasiyalarda ünsiyyət saxlaya bilir. Tanış olan və ya onu maraqlandıran mövzuda məlumat verə bilir. Təəssüratlarını, arzularını, fikirlərini ifadə edir, əsaslandırır.

2) Mürəkkəb mətnlərin, o cümlədən dar ixtisas sahəsinə aid mətnlərin ümumi məzmununu başa düşür. Dilin daşıyıcıları ilə daima ünsiyyət saxlamaq üçün çətin olmayan müxtəlif mövzularda aydın, müfəssəl məlumat verməyi bacarır. Əsas problemə öz baxışını ifadə edə bilir. Müxtəlif rəylərin, fikirlərin üstün və çatışmayan cəhətlərini göstərməyi bacarır.

III - Sərbəst dilbilmə səviyyəsi:

1) Böyük həcmli və müxtəlifv mövzuda mürəkkəb mətnləri başa düşür, gizli mənaları dərk edir, söz və ifadə seçməkdə çətinlik çəkmədən danışır. Elmi və peşə fəaliyyətində bu dildən istifadə edir.

2) Praktik olaraq istənilən şifahi və yazılı məlumatı, nitqi başa düşür, əlaqəli mətn qura bilir. Yüksək sürətlə və dəqiqliklə ən mürəkkəb situasiyalarda danışa bilir.

Hər dil səviyyəsinin müvafiq proqramı olsa da, tədris proqramının baza əsası eynidir və bu eyniliyi qrammatik sistem təşkil edir. Görkəmli dilçi alim prof. M.T.Tağıyevin qeyd etdiyi kimi, dilin tədrisinə “turist səviyyəsində” deyil, kompleks məsələləri nəzərə almaqla nail olmaq mümkündür.

РЕЗЮМЕ

В докладе рассматриваются проблемы изучения азербайджанского языка, как иностранного на уровне фонетики и грамматики. Указываются пути обучения специфических категорий, в частности принадлежности и сказуемости (предикативности).

SUMMARY

This article deals with the problems in the learning of Azerbaijani as a foreign language on the level of phonetics and grammar. The ways of learning specific categories such as predicative and possessivness are being shown.

Алекперова Хумара

ГЛАГОЛЬНЫЕ ОБРАЗОВАНИЯ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РАЗГОВОРНОЙ РЕЧИ С ЗАИМСТВОВАННЫМИ ЭЛЕМЕНТАМИ ИЗ РУССКОГО ЯЗЫКА

В течение последних десятилетий ученые уделяют большое внимание проб­леме изучения синтаксических моделей речи. В центре внимания при изучении этих моделей стоит глагол, так как по сравнению с другими час­тя­ми речи глаголу в наибольшей степени присуща высокая частоупот­ре­би­тель­ность и способность выступать центральным словом в словосо­чета­нии [1].

В работе ставится задача выявить специфику функционирования в азер­байд­жанской разговорной речи (АРР) некоторых глагольных образо­ваний – гла­го­лов и глагольных конструкций (ГК), производящей основой ко­то­рых яв­ля­ют­ся заимствованные из русского языка лексемы (имена су­щес­тви­тельные и гла­го­лы), описать особенности их употребления в момент реа­ли­зации разговорной ре­чи.

Такие характеристики разговорной речи, как спонтанность и неофи­ци­аль­ность общения во многом определяют разнообразие и неоднород­ность словообразовательных процессов, адекватное описание которых далеко не всегда можно свести к анализу бинарных отношений: производящее – произ­водное.

Поясним это на конкретных примерах, позволяющих выявить причины и конкретные условия возникновения производных глаголов в АРР, которые можно разделить на 4 основные группы по способу образования.

П е р в у ю г р у п п у составляют двукомпонентные ГК, которые легко появляются в речи, создаваясь по конкретному образцу: заимствованное из русского языка существительное + вспомогательный глагол азербайджан­ского языка eləmək. Они обозначают действие, поведение, поступок и т.п. Это конструкции: зафтрак eləmək (завтракать), диктофка eləmək (диктовать), дабафка eləmək (добавлять), дапрос eləmək (допрашивать), заказ eləmək (заказывать), канфискација eləmək (конфисковывать), нападени elə­mək (нападать), абгон eləmək (обгонять), абед eləmək (обедать), аблицофка elə­mək (облицовывать), абмен eləmək (обменивать), атказ eləmək (отказы­вать), палирофка eləmək (полировать), пиривод eləmək (переводить), паддершка eləmək (поддерживать), примерка eləmək (примерять), праписка eləmək (прописывать), раскрутка eləmək (раскручиваться), ригистрација eləmək (регистрировать), ригулирофка eləmək (регулировать), римонт eləmək (ремонтировать), сартирофка eləmək (сортировать), спор eləmək (спорить), упакофка eləmək (упаковывать), штраф eləmək (штрафовать), економија eləmək (экономить).

Рассмотрим передачу в АРР глаголов русского языка завтракать, обедать, отказывать, полировать, спорить.

Завтракать Mən зафтрак eləməmişəm.

В азербайджанском языке – səhər yeməyi yemək.

ГК зафтрак eləmək активно используют в АРР в основном нерусско­языч­ные бакинцы среднего возраста и молодежь.

Эквивалентом глагола завтракать – в азербайджанском является слово­со­четание səhər yeməyi yemək. Однако в АРР часто можно услышать ГК заф­трак eləmək, параллельно употребляющуюся с выражением səhər çörəyi ye­mək, где çörək, ’хлеб, любая еда вообще’. Ср. Mən зафтрак eləməmişəm =Mən səhər çörəyimi yeməmişəm (Я не завтракал = Я утром ничего не ел).

Добавим, что русское слово завтрак, являющееся основным ком­по­нен­том ГК, употребляется в АРР и самостоятельно, без сопроводителя eləmək в зна­чении ’еда‘. Ср. Ушаглар мәктәбә зафтрак апарыр =Uşaqlar məktəbə yemək aparır (Дети берут в школу еду, т.е. какой-нибудь бутерброд).

Обедать Onlar абед eləməyə getdilər.

В азербайджанском языке: nahar eləmək.

ГК абед eləmək активно используется в АРР представителей различных возрастных категорий и социальных слоёв, практически вытеснив эквивалент азербайджанского языка nahar eləmək.

В азербайджанском языке для обозначения понятия ’пища, блюдоۥ су­щес­твует и словоформа хюряк, которая также используется в АРР в значении ‛обед’. Ср. Хюряйи щазырладым. (Приготовила обед) //Anam dadlı xörəklər bişirir (Моя мать готовит вкусные обеды). Интересно, что лексема обед выступает для обозначения понятий ’приём пищи, обычно в середине дня’, ۥпища, при­го­товленная для еды в это время дня‛ и функционирует в АРР как са­мос­тоятельно, так и в составе ГК, сочетаясь с вспомогательным глаголом азербайджанского языка eləmək. Ср. Onlar абед елямяйя getdilər. (Они пошли обедать) // Bizi абедә çağırıblar (Нас пригласили на обед) //Абед vaxtıdır (Время обеда).

ОтказыватьOndan kömək istədim, amma o mənə атказ elədi.

В азербайджанском языке: rədd etmək, rədd cavabı vermək, imtina etmək; (техн.) dayanmaq, işləməmək.

В АРР эта ГК используется практически всеми носителями азербайд­жан­ского языка. В литературном азербайджан­ском язы­ке, как правило, употребляется эквивалент rədd etmək, который, означает еще и понятия ‛удалить, устранить, отвергнуть, согнать’ и звучит категорично и резко. Ср. Rədd olun! (Убирайтесь!) //Onları oradan rədd etmək lazımdı. (Их нужно согнать оттуда).

В АРР активно употребляется ГК с заимствованной из русского языка словоформой отказ, которая более нейтральна, но, вместе с тем, несёт смысловую нагрузку, ‛ответить отрицательно на просьбу, требование’. Ср. Ondan kömək istədim, amma o mənə атказ elədi: (Попросил у него помощи, а он мне отказал) // Ondan kömək istədim, amma o xahişimi rədd etdi. (Попросил у него помощи, а он отверг мою просьбу). Как видим, во втором примере заявителю не просто отказывают в просьбе помочь, а делают это как бы в грубой форме. Эту отрицательную окраску фразе придает выражение rədd etmək, которое является одним из соответствий русского глагола отказывать в азербайджанском языке.

ГК атказ eləmək используется в АРР и в значении ‛перестать действовать в результате порчи’: Xəstənin vəziyyəti: ağırdır, həkimlər deyirlər ki, böyrəkləri атказ eləyə bilər (Состояние больного тяжелое, врачи говорят, что почки могут отказать).

Полировать Stolun üstü xarab olmuşdu, usta gəldi, yenidən палирофка elə­di.

В азербайджанском языке: pardaxlamaq, parıldatmaq, hamarlamaq, cilala­maq.

Приведенные эквиваленты глагола полировать в азербайджанском практически не используются в речи азербайджанцев-монолингвов, их можно встретить в книжной речи, языке республиканской периодической печати и т.д. Дело в том, что азербайджанские соответствия заимствованного из русского языка глагола вошли в повседневную речь азербайджанцев в совокупности значений ‛полировать, наводить лоск, глянец, делать гладким, ровным, гладить, разглаживать, выравнивать, шлифовать’. Несмотря на такое количество приведенных соответствий рассматриваемого глагола, в раз­говоре о мебели (о поверхности мебели) в АРР часто употребляется ГК па­лирофка eləmək со значением ‛придавать блестящий, гладкий вид чему-нибудь’, ‛полировать, покрывая мебель лаком, лакировать: Ср. Stolun üstü xarab olmuşdu, usta gəldi, yenidən палирофка elədi. (Поверхность стола испор­ти­лась, пришел мастер и заново покрыл лаком, отполировал).

Можно предположить, что употребление рассмотренной ГК связано с контактами азербайджанцев с мастерами-мебельщиками, лицами неазербайд­жан­ской национальности, на протяжении многих лет работающими в Баку и других городах и поселках городского типа в республике и говорящими по-русски. Отсюда и ГК палирофка eləmək, которую используют в АРР практически все азербайджанцы – мополингвы и билингвы.

СпоритьSən həmişə mənimlə спор eləyirsən.

В азербайджанском языке: mübahisə etmək, bəhs etmək, höcətləşmək, deyişmək, sözə gəlmək, çəkişmək, bəhsə girişmək, mərcləşmək, mərc bağlamaq, mərc gəlmək.

В АРР в республике эта ГК активно употребляется представителями всех возрастов и различных социальных слоёв в значении ’вести спор, возражать, доказывая что-нибудь’. Ср. Sən həmişə mənimlə спор eləyirsən. (Ты всегда со мной споришь).

Наряду с употреблением в составе ГК заимствованная из русского языка словоформа спор способна выступать в качестве производной основы однословного глагола, образованного с помощью словообразовательных элементов азербайджанского языка. Ср. Sən həmişə mənimlə sporraşırsan.

В приведенном глаголе с русской основой наблюдается нефонетическое чередование согласных (ассимиляция), что характерно для орфоэпических норм азербайджанского языка (Ср. fikirrəşmək vm. fikirləşmək, birrəşmək вм. birləşmək) и т.п.

Добавим, что в АРР параллельно с ГК спор eləmək употребляются исконно азербайджанские соответствия mərcləşmək или mərc gəlmək, которые по своей семантике близки к понятию ۥдержать пари’. Ср. Gəl mərcləşək (mərc gələk), Arif birinci olacaq! (Давай поспорим, Ариф будет первым!=Держу пари, Ариф будет первым!).

В т о р у ю г р у п п у составляют двукомпонентные ГК, созданные по образцу: заимствованный из русского языка глагол в форме инфинитива+вспомогательный глагол азербайджанского языка елямяк. Эти ГК обозначают действие, поведение, экспрессивно-эмоциональное состояние и т.п. Это конструкции балеть eləmək (болеть), вастанавить eləmək (восстанавливать), дабивацца eləmək (добиваться), заставить eləmək (заставлять), атвичат eləmək (отвечать), аформит eləmək (оформлять), пајать eləmək (паять), пириживать eləmək (переживать), падвадить eləmək (подводить), пакрывать eləmək (покрывать), признавать eləmək (признавать), проб eləmək (пробовать), служить eləmək (служить), сарват eləmək (срываться), сахранить eləmək (сохранять), списать eləmək (спи­сывать), успеть eləmək (успевать), експлуа­ти­­ровать eləmək (эксплуати­ро­вать).

Рассмотрим передачу в АРР глаголов русского языка болеть, отвечать, подводить, покрывать.

Болеть Мян Бразилийанын командасына балеть еляйяъяйям.

В азербайджанском языке: (мәс.) щяйяъан кечирмяк, марагланмаг.

В своем основном (первом) значении ’быть больным, переносить какую-нибудь болезнь‛ этот глагол в АРР не употребляется. ГК балеть eləmək вошла в речь носителей азербайджанскго языка разных возрастов в переносном значении ‛будучи чьим-нибудь сторонником, поклонником, остро переживать их успехи и неудачи’, например, какого-нибудь спортивного общества или команды КВН. Ср. Сян кимя балеть еляйяъяксян? (За кого ты будешь болеть?).

Любопытно привести случай употребления в АРР ГК балеть eləmək в зна­че­нии ’нравиться‛, не отмеченном в двуязычных словарях. Опишем си­туацию. Молодой человек говорит о девушке, с которой не знаком, но часто наблюдает за ней визуально, когда она проходит недалеко от дома, где он живет: Мян бу гыза балеть еляйирям, что соответствует выражению Мяним бу гыздан хошум эялир (Мне нравится эта девушка).

Приведенный пример свидетельствует о расширении семантики русско­го глагола болеть в азербайджанском языке: болеть душой- не быть безраз­личным – нравиться.

Считаем уместным отметить, что наряду с ГК балеть eləmək в АРР активно используется и заимствованная из русского языка лексема болельщик в значении ’любитель спорта, а также вообще человек, болеющий за кого-что –н’. Ср. МәнСпартак”ын балельщикыјам. (Я болельщик «Спартак»а, т.е., футболь­ной команды «Спартак». Иногда в АРР параллельно употребляется искон­но азербайджанский эквивалент азаркешфутболун азаркеши, нярдин азар­кеши и т.п.

ОтвечатьСян няйя атвичат еляйирсян?

В азербайджанском языке: ъаваб вермя, ъавабдещ олмаг, мясулиййят дашымаг, мцвафиг олмаг, уйьун эялмяк.

В своем основном (первом) значении глагол отвечать в АРР не упот­реб­ляется. Ср. Я ответил на их вопросы=Мян онларын суалларына ъаваб вердим .

ГК атвичат eləmək используется в АРР лиц среднего возраста в значении ’быть ответственным, нести ответственность за кого-нибудь, за что-нибудь’. Ср. Сян няйя атвичат еляйирсян? (За что ты отвечаешь?=За что ты несешь ответственность?).

Интересно отметить случай употребления в АРР спрягаемой формы этого русского глагола без сопроводителя eləmək: Сян няйя атвичатсан?. При­веденный пример построен по грамматической модели образования в азербайджанском языке глаголов настоящего времени, т.е. путем прибав­ления к основе (русского) глагола окончания 2-го лица ед.числа. Ср. Сян няйя атвичат-сан?.(За что ты отвеча-ешь?).

Подводить О мяни падвадить еләди.

В азербайджанском языке: алдатмаг, пис вязиййятдя гоймаг.

Эквиваленты глагола подводить в азербайджанском алдатмаг и пис вязийятдя гоймаг, означающие в русском соответственно ’обмануть‛ и ’оставить в плохом положении‛, не используются в АРР, т.к. не точно передают специфику семантических и стилистических особенностей высказывания. Употребление ГК падвадить eləmək в разговорной речи носителей азербайджанского языка говорит об их тонком знании русского. Ср. О мяни алдатды=Он меня обманул// О мяни пис вязиййятдя гойду =Он меня оставил в плохом положении// О мяни падвадить еләди.=Он, обманув мои ожидания и надежды, поставил меня в трудное положение, т.е. подвел.

Добавим, что рассмотренная ГК активно используется в АРР представи­те­лей всех возрастов и социальных слоев.

Покрывать- Онун бцтцн хошаэялмяз ишлярини гардашы пакрывать еляйирди.

В азербайджанском языке: юртмяк, бцрцмяк, чякмяк, вурмаг, юдямяк, тямин етмяк, йерини долдурмаг, юрт-басдыр етмяк, цстцнц пярдялямяк, эизлятмяк, эцъ эялмяк, цстцн эялмяк, биабыр етмяк, йол эетмяк.

ГК пакрывать eləmək часто используется в АРР лиц старшего и среднего возраста параллельно с эквивалентом азербайджанского языка юрт-басдыр елямяк. Ср. Онун бцтцн хошаэялмяз ишлярини гардашы юрт-басдыр еляйирди. (Все его неприглядные дела покрывал его брат).

Нами отмечанные и случаи употребления этой ГК в значении ‛юдямяк’. Опишем ситуацию. На конечной остановке диспетчер обращается к водителю подъехавшего маршрутного автобуса: – Эеъикмисян, – на что водитель отвечает: – Йахшы, йахшы, щечня олмаз, бу дяфя пакрывать еляйярям.

Водитель автобуса имеет в виду, что он покроет, возместит время, на которое он опоздал, за счет увеличения скорости движения автобуса или сокращения времени стоянок. Использование ГК пакрывать елямяк вместо эквивалента в азербайджанском юдямяк можно объяснить тем, что глагол юдямяк, как правило, употребляется в АРР в значениях ’погашать, оплачивать денежный долг‛, а также ’погашать имеющиеся задолженности по учебным дисциплинам’ (например, в вузах). Ср. Боръуму банка юдядим. (Я погасил свой долг в банке) //Физикадан боръуну юдядин? (Ты погасил задол­женность по физике?).

Отметим, что в АРР в республике активно функционируют словоформы пакрышка, которую используют мужчины всех возрастов с ударением на последнем слоге в значении ’чехол из толстой резины, надеваемый на шину автомашины‛, и пакрывал, употребляемую практически всеми женщинами в форме мужского рода для обозначения понятия ‛ткань, которой покрыто что-нибудь’. Добавим, что словоформы покрышка- ‛юртцк’, ‛цз’ и покрывало - ‛юртцк’ имеют непосредственное отношение к первому значению глагола покрывать – ‛юртмяк’.

Описанный языковой материал позволяет сделать некоторые выводы.

1. Глагольные образования с заимствованными из русского языка эле­мен­тами закрепились в АРР в результате длительных и тесных контак­тов с русскоязычным населением.

2. Основным способом образования глаголов в АРР явился суффик­саль­ный.

3. Наблюдения показали, что в АРР употребляется более 70 гла­голь­ных образований, большинство из которых является двукомпонент­ны­ми. В качестве второго компонента ГК используются вспомогательные глаголы азер­байджанского языка eləmək, реже olmaq.

4. В отдельных случаях в качестве первого компонента ГК выступает заим­ствованная из русского языка производная основа без наличия суф­фик­сальных элементов (проб eləmək).

5. Заимствованные из русского языка глаголы в форме инфинитива, являющиеся первым компонентом ГК, имеют в АРР разный звуковой облик: одни глаголы произносятся с мягким конечным – ть, как и в русском ( балеть eləmək, успеть eləmək), другие- с твёрдым конечным – т

(атвичат eləmək, аформит eləmək). Это является свидетельством того, что заимствования из русского языка проникают в АРР различными путями:

а) через речь азербайджанцев – монолингвов;

б) через речь азербайджанцев – билингвов;

в) посредством телевизионных передач на русском языке.

Другой причиной могут явиться индивидуальные слухопроизно­си­тель­­ные особенности говорящих и слушающих.

6. В процессе формообразования у некоторых глаголов с заимствованной из русского языка основой наблюдается нефонетическое чередование сог­лас­ных (ассимиляция), что характерно для орфоэпических норм азер­байд­­жанского языка (споррашмаг).

7.У разных глаголов и ГК с заимствованными из русского языка элемен­тами разная аудитория:

а) одни глаголы активно употребляются в речи старшего и среднего поколения ( абед eləmək, списать eləmək);

б) другие- только в речи молодёжи ( раскрутка eləmək);

в) третьи употребляются как в речи старшего поколения, так и в речи молодёжи ( балеть eləmək, спор eləmək).

Отмеченные нами глагольные образования, появившиеся в АРР мно­го лет назад, стали устойчивыми, обычными обозначениями опреде­лён­ных понятий, популярными и распространёнными. Будучи близкими духу бе­сед­ы и своей формой, и своим содержанием, в иных случаях они спо­соб­ствуют конкретизации сказанного, необходимы для большей ясности в кон­тексте.

Литература

  1. См. об этом: В.Б.Насибов. «Глагольное словообразование в русском и азер­байджанском языках». Моногра­фия. – Баку: Мутарджим, 2008.

  2. Ожегов С.И. «Словарь русского языка». М.: «Русский язык», 1983.

  3. «Азербайджанско-русский словарь» под редакцией Азизбекова Х.А. – Баку: Аз­госиздат, 1985.

  4. «Русско-азербайджанский словарь». I, II, III тт, под редакцией Оруджева А.А. – Баку: Гл. ред. Азерб. Сов. Энциклопедии, 1990-1991 гг.

ХÜLASƏ

Məqalə Azərbaycan danışıq nitqində rus dilindən alınmış sözlərlə yaranan feli tərkiblərin işlənilməsinə həsr olunur. Müəllif bu dil hadisəsinin sosiolin­qvis­tik aspektini izah edir.

SUMMARY

Article is devoted to functioning in the Azerbaijan informal conversations of some verbal formations with the borrowed elements from Russian. The author explains the reasons of it sociolinguistic the phenomena.

Əliyev Ədalət

Əliyev Nizaməddin

AZƏRBAYCAN MƏKTƏBLƏRINDƏ YENI TEXNOLOGIYALARDAN ISTIFADƏNIN PEDAQOJI-PSIXOLOJI PROBLEMLƏRI

1980-ci ildə fərdi kompüterlərin yaradılması ilə tədris fəaliyyəti yeni texnika ilə bərabər yeni didaktik imkanlarla da təmin edilmiş oldu. Çünki, tədris prosesində kompüterin köməyi ilə təsvir edilən qrafiki animasiyalardan istifadə edilməsi informasiya ötürülməsini sürətləndirməklə bərabər, şagirdlərin dərketmə imkanlarını artırır və onların bədii təfəkkürlərini inkişaf etdirir. Kompüterlərin multimediya imkanlarının yaranması hesabına səslənmənin və qrafikanın didaktik imkanlarından istifadə etmək imkanları yaranmışdır. Hipermətn əlaqəsinin yaratmağın mümkünlüyü hesabına bir-biri ilə əlaqəli informasiya masivlərinin birindən digərinə keçmək imkanları lazım olan informasiyaların asan və sürətlə tapılmasına şərait yaratmışdır. Ancaq bu imkanların rellaşdırılması hesabına tədrisdə yüksək nəticələr əldə etmək üçün şagirdlərin informasiya emal etmə qabiliyyətlərini nəzərə almaq lazımdır.

Tədrisin metodları informasiyanın ötürülməsi, öyrədən və öyrənən şəxsin informasiyanı qəbuletmə qabiliyyətləri ilə sıx əlaqəlidir. Ona görə də yeni informasiya texnologiyalarının tədrisə tətbiqi informasiyanın ötürülməsinə və deməli tədrisin metodlarına təsir edir. Bunun nəticəsində tədris materialının dərk edilməsi prosesinə şagirdin dərketmə orqanlarının əksər hissəsi cəlb edilir və tədrisin effektivliyi artır.

Q. Kirmayeru, yazır: interaktiv multimedia texnologiyasının tədrisə tətbiqi onun dərk olunmasını 75%-ə qədər artıra bilər.

Tədris prosesinin kompüterləşdirilməsi şagirdlərə, verilənlər bazasından, biliklər bazasından, elektron arxivlərdən, ensiklapediyalardan lazım olan informasiyaları əldə etməyə imkan verir. Ona görə də tədrisin kompterləşdirilməsində istifadə edilən apparat və proqram təminatlarını təkmilləşdirmək hesabına tədrisin müxtəlif didaktik məqsədlərini reallaşdırmaq olar.

Lakin, tədris prosesinin kompüterləşməsinin pedaqoji - psixoloji problemlərini, müəllim və şagirdlərin psixoloji məxsusiyyətlərini nəzərə almadan keyfiyyətli öyrədici təlim sistemlərini yaratmaq mümkün deyil. Bu amilləri nəzərə almadan yaradılan öyrədici sistemlər müəyyən məhdudiyyətlərə malik olur. Bir çox mütəxəssislərin fikrincə öyrədici sistemini proqram reallaşdırılmasınə sərf olunan zaman ümumi işə sərf olunan zamanın 10- 20 %-ni təşkil edir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, kompüterin tədrisə tədbiqi tədris prosesinin bütün aspektlərinə, o cümlədən tədris materialının məzmununa, tədrisin metodlarına və şagirdin motivasiyasına təsir edir. Bütün bunlar effektiv öyrədici sistemlər yaradılan zaman pedaqoji-psixoloji amillərə diqqət yetirməyi tələb edir.

Öyrədici sistemlər vasitəsi ilə şagirdlərin dərketmə imkanlarını intensivləşdirməklə onların malik olduqları yaradıcı potensialı reallaşdırmaq olar. Bu sistemlərdə nəzəri biliyin təsviri üçün istifadə edilən modellər onun yaradıcısı tərəfindən sistemin qurulması prosesində müəyyən edilir. Biliklər bazası tam olmaqla bərabər tədrisin effektivliyini təmin etməlidir. Ona görə də biliyin təsviri modeli seçilən zaman şagird təfəkkürünün strukturu nəzərə alınmalıdır. Biliyin təsviri modelləri bir çox ədəbiyyatlarda şərh edilmişdir. Biliyin təsviri modeli onun təsvir imkanları, sadəliyi və əyaniliyi nəzərə alınaraq seçilir. Bu zaman anlayışların təsviri üçün ierarxik strukturlu modeldən istifadə edilir. Psixoloqların fikrincə şagird təfəkkürünün strukturundakı anlayışlar arasındakı əlaqələr öyrədici təlim sitemlərdə biliyin təsvirindəki əlaqələrlə eynilik təşkil etməlidir.

İnformasiya vasitələrinin cəmiyyətin praktikasında, o cümlədən tədrisdə kütləvi surətdə istifadə olunması "insan - kompüter" sisteminin optimallaşması kimi problemləri də qarşıya qoyur. Bu problemlərin həlli zamanı şagirdlərin, pedaqoqların, metodistlərin təfəkkürünün xarakteristikası və şəxsiyyətinin məxsusiyyətləri kimi insan faktorunun kompanentləri nəzərə alınmalıdır. Şagirdlərin kompüterlə ünsiyyəti insanların bir-biri ilə ünsiyyətinə oxşar şəkildə qurulmalıdır. Yaradılmış öyrədici sistemin interfeysi şagirdə intuitiv aydın olmaqla bərəbər, onun bu ünsiyyəti aydınlaşdıran alt sistemi də olmalıdır. Bu alt sistem elə qurulmalıdır ki, şagirdin tədrisə olan marağını azaltmasın. Qeyd etmək lazımdır ki, şagirdin kompüterlə öyrədici sistem çərçivəsində ünsiyyətinə tədrisin əsas məqsədinə nail olmağın bir vasitəsi kimi baxmaq lazımdır. Ona görə də bu pedaqoji ünsiyyət düzgün qurulmalıdır. Şagirdin kompüterlə ünsiyyətində pedaqoji ünsiyyətin əsas tələblərindən biri olan sosial məsafə gözlənilməlidir. Kompüter şagirdə soyadla yox, adla müraciət etməlidir və «sən» əvəzinə «siz» işlədilməsi daha məqsədəuyğun sayılmalıdır. Kompüter onunla ünsiyyətdə olan şagirdə qarşı ironiyalardan istifadə etməməlidir, çünki, şagird bunu özünə qarşı edilmiş təhqir kimi qiymətləndirər, bununla da onun öyrədici sistem vastəsi ilə tədrisə olan marağı sönmüş olar.

Şagirdin təfəkkürünün, yaddaşının və diqqətinin mənfi qiymətləndirilməsinə də yol vermək olmaz. Bu çatışmamazlıqları «ola bilsin siz bu gün çox yorulmusunuz» və s. kimi yumşaq ifadələrin köməyi ilə onların diqqətinə çatdırmaq lazımdır.

Öyrədici təlim sistemləri elə qurulmalıdır ki, şagirdlə ünsiyyətdə yarana biləcək gözlənilməz vəziyyətlərə o məntiqi reaksiya verə bilsin. Bununla belə qeyd edək ki, hətta ən yüksək səviyyədə hazırlanmış öyrədici sistemlər bu tələblərə tam cavab vermir. Belə vəziyətlərdə öyrədici sistemin məntiqi yumorla cavab verməsi məqsədəuyğundur.

Ünsiyyətin səmərəli olması üçün şagirdə onun bu ünsiyyətlə hansı suallara cavab ala biləcəyini əvvəlcədən başa salmaq lazımdır.

İnformasiya texnolugiyalarının tədrisdə tətbiqi şəraitində şagirdlərin məntiqi təfəkkürünün inkişafını, həmçinin kompüterlə ünsiyyət zamanı meydana çıxan konfliktlər nəticəsində onlarda refleksiv inkişafın aktivləşməsi baş verə bilər. Ona görə də belə bir sual meydana çıxır: təhsilin informatlaşdırılması şagirdlərin təfəkkürünün inkişafına və şəxsiyyətin yetişməsinə təsir edirmi? Aydındır insanlar işdə, dərsdə və məişətdə "kompüterləşdirilmiş ekologiya" ilə əhatə olunmuşdur. Bununla əlaqədar ictimai istehsal sahələrinin, idarəetmənin, elmin, təhsilin və məişətin təkminləşməkdə davam edən hesablama texnikası ilə təmin etməklə bərabər nəzərə almaq lazımdır ki uşaqların kompütelə tanışlığının yaş həddi azalacaq və kompüterin tətbiqi ilə tədrisin səviyyəsi artacaqdır. Buradan alınır ki təhsilin informatlaşmasının uşaqların zehninin inkişafının psixoloji problemini perspektivini nəzərə alaraq öyrənmək lazımdır. Bu nöqteyi nəzərdən informatlaşdırmaya elmi-texniki inqilab şəraitində insanın psixoloji inkişafının bir xətti kimi baxmaq olar.

Deməli, informasiya kommunikasiya texnalogiyalarından istifadə şagirdlərin şüurunun inkişafına təsir edən dönməz və çox vacib faktordur.

Kompüterlərin təhsildə geniş tətbiqi təfəkkür fəaliyyəti qarşısında yüksək tələblər qoymaqla bərabər, şagirdlərin təffəkkürünün inkişafı üçün yeni şərait yaradır. Bu zaman təfəkkürdə hətta şəxsiyyətdə kompüterləşməyə qədər olan dövrdə mümkün olmayan bir aktivlik baş verir.

Bütün bunlar onu göstərir ki bir çox psixoloji və didaktik anlayışlara yenidən baxılmalıdır.

Əlixanlı Ayna

AZƏRBAYCANDAKI YƏHUDILƏR:

MƏSKUNLAŞMA VƏ YERDƏYIŞMƏLƏR

Dünyada yaşayan xalqların yerdəyişməsi və miqrasiyası yeni xalqların yaranmasına və dünyanın etnik coğrafiyasının zənginləşməsinə səbəb olmuşdur. Lakin yəhudilər dünyanın çox nadir xalqlarından biridir ki, özlərinin dil və ərazi kimi əsas etnik əlamətlərini itirməsinə baxmayaraq, müxtəlif xalqlar arasında öz kimliklərini qoruyub saxlaya bildilər. Bu unikallıq alimlər arasında yəhudi xalqının inkişaf tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlərin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Bəzi alimlər bunu yəhudilərin ayrıca xüsusi bir irq olması ilə, digərləri onların Allahın himayəsində olan seçilmiş bir xalq olması ilə, bir başqaları isə bunu onların dini olan İudaizmlə və xarici təsirlərdən doğan icmalılıq xüsusiyyəti ilə bağlayırlar.

Qeyd etmək lazımdır ki, yəhudilik, Babil sürgünündən bu yana milli bir din halına gəlmişdir. Ancaq bu din, tək Tanrıya, vəhyə söykənən müqəddəs kitaba və peyğəmbərlərə yer verməsiylə deyil, milli dinlərdən, milliləşdirilib bir irqə aid edilməsiylə də ilahi dinlərdən fərqli bir vəziyyət göstərməkdədir [1]. Əslində bu günkü yəhudiliyin bir dinmi, irqmi, millətmi olduğu çox açıq deyil. Biz o mövqedə olanlarla razıyıq ki, yəhudilərin başqa xalqların içərisində əriməməsinin başlıca səbəbi yəhudilərin tapındıqları və milli din səviyyəsinə gətirdikləri İudaizm və kanonik mətnlərlə bağlıdır. Təbii ki, onların xarici təsirlərdən qorunmaq, özlərini qorumaq instinktindən yaranan icmalılıq (qettoların yaranması və oradakı qapalı mühit buna gözəl misaldır) xüsusiyyəti də əhəmiyyətli rol oynamışdır. Bu baxımdan Azərbaycanda yaşayan tat yəhudilərinin məskunlaşması ilə bağlı məsələlərin araşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bir cəhəti qeyd edək ki, burada yaşayan yəhudilər tat dilində danışmalarına baxmayaraq özlərini digər tat qruplarından fərqləndirərək yəhudi etnosu kimi dərk edirdilər. Baxmayaraq ki, onların digər tat qruplarından fərqi Qaqfqaz tatlarının mühüm araşdırıcılarından biri Millerin də dediyi kimi “ancaq dini əlamətlərə görə idi” [7, 3].

Azərbaycanda müxtəlif adlarla (“dağ yəhudiləri”, “tat cuhudları”, «tat yevreyləri») tanınan yəhudilərin məskunlaşması tarixi ilk orta əsrlərə gedib çıxır. Lakin bu haqda yazılı mənbələr çox azdır. Yazılı mənbələrdə yəhudilərin ilk dəfə Şərqi Qafqaza dəqiq desək, Partavada olması faktı 627-ilə aid edilir. Bu VII əsrdə yaşamış alban tarixçisi Moisey Kalankluya aiddir (3, 39). Orta əsrlərə aid yəhudilərin Azərbaycanda olması faktını XIII əsrin ortalarında Monqolustana qədər səfər etmiş və səyahəti zamanı keçdiyi ərazilər və onların xalqları haqqında qeydlər aparmış Fransalı rahib Vilhelm de Rubruk da təsdiq edir. O öz “qeydlər”ində Dərbənddən cənubda iki günlük məsafədə yerləşən Şabran (Samaron) şəhərində çoxlu yəhudilərin yaşadığı haqqında məlumat verir [4, 25]. Orta əsrlərdə yəhudilərin Azərbaycanın şimal-şərqindən fərqli bölgələrdə, ayrı-ayrı şəhərlərdə yaşaması haqqında məlumatlar vardır. Elxanilər dövründə savadlı adamlara ehtiyacla bağlı yəhudilərin idarəetməyə cəlb edilmələri və hakimiyyətdə bir sıra mühüm vəzifələr tutması faktları vardır. Belə ki, Elxanilər dövründə yəhudi Sədd əd- Dövlə faktiki olaraq Elxanilər dövlətinin xarici və daxili siyasətini idarə edənlərdən biri olmuşdur. Yəhudi mənşəli Mühəzzim əd-Dövlə Təbriz mərkəzi idarəetmə idarəsənin rəhbəri, digər yəhudi Labid ben- Əbu-r-Rabi isə bütün Azərbaycan inzibati idarəetmə sisteminə rəhbərlik etmişdi [8, 14]. Ümumiyyətlə orta əsrlərdə yəhudilər adətən məskunlaşdıqları ərazidə öz icmalarını quraraq yerli əhali ilə eyni yaşayış məntəqəsində yaşayırdılar. Lakin XVIII əsrdən etibarən Azərbaycanda ayrıca yəhudi yaşayış məntəqələri yaranmağa başlayır. Bu barədə Hollandiyalı səyahətçi Nikolas Vitsen özünün 1725- ci ildə Amsterdam şəhərində nəşr etdirdiyi “Şimali və Şərqi Tatarıstan” adlı kitabında da bəhs edir [5, 18].

Azərbaycanda məlum olan yəhudilərin ən qədim və ən iri yaşayış məntəqəsi Qudyal çayının sol sahilində indiki Qubada yaşayan yəhudilər qəsəbəsindən təxminən 3 km yuxarda yerləşən Kulqat adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur. B. Millerin 1929 –cu il məlumatına görə yəhudilər burda 198 il qabaq məskunlaşmışlar. Bu 1731 –ci ilə təsadüf edir. Bu qəsəbənin Nadir şahın zamanında dağıldığı iddia edilir. Quba xanı Hüseynqulu xanın dağ yəhudilərinə xoş niyyətli yaxlaşımı nəticəsində onun hakimiyyətinin ilk illərində Kulqatdan gələn yəhudilər bu gün “Qırmızı qəsəbə” adlanan yəhudi yaşayış məskəninin əsasını qoymuşlar [10, 50-51]. Bu dövrlərdə Azərbaycanda yaranmış ikinci iri yəhudi yaşayış məntəqəsi Şamaxı qəzasında yerləşən Mürcü kəndi sayılırdı. XIX əsrin 70-ci illərində Şamaxı qəzasında yerləşən Mürcü kəndinin əhalisi Göyçay qəzasına köçərək burada Mürcü Həftəran kəndinin əsasını qoymuşlar. Yəhudilərin Azərbaycanın digər bölgələrində, o cümlədən Oğuzda da kompakt şəklində yaşaması məlumdur. Bu haqda M. Bajenov 1894 – cü ildə çap etdirdiyi bir məqaləsində yazırdı ki, dağ yəhudiləri 200 il bundan əvvəl Vartaşendə (Oğuz) məskunlaşaraq, burada 60 bacadan ibarət “cühudlar” adlı məhəllənin əsasını qoymuşlar [16, 33]. Oğuzda yaşayan yəhudi əhalisinin əsas hissəsini İranın Gilyan vilayətindən çıxmışlar təşkil edirdi. Amma onların sayı Zal və Qutqaşenin qonşu aullarında baş vermiş feodal zülmü, İran hücumu və qəsbkarlıqdan əziyyət çəkən yəhudi qaçqınlar hesabına çoxalırdı. Əvvəlcə buradakı yəhudi məskəni bir mülk və ayrıca sloboda kimi formalaşmış, lakin getdikcə böyüyərək qəsəbənin əsas hissəsiylə qovuşmuş və adi bir kvartala çevrilmişdi. XIX əsrdə isə onlar Oğuz yaşayış məntəqəsində yaşayan əhalinin 1/3-ni təşkil edirdi. 1885-ci ildə yəhudilərin sayı burada 2282 nəfər idilər [8, 22].

Yəhudilərin Azərbaycan ərazilərinə haradan gəlmələri və nə vaxt bu torpaqlarda məskunlaşması ilə bağlı araşdırıcılar arasında fərqli fikirlər mövcuddur. Bu, fikirlər arasında ən geniş yayılmışı yəhudilərin bu torpaqlara tatlarla bərabər köçürülməsi haqqındakı mülahizələrdir. Bu versiyanı güclü edən amillərdən biri də Azərbaycanda məskunlaşan Yəhudilərin tatlarla eyni dildə danışması və antropoloji cəhətdən bənzərliyidir. Qafqaz yəhudilərinin bu keyfiyyəti bir çox alimlərə onların bu torpaqlara tatlarla bərabər gəlməsini söyləməyə imkan vermişdi. Mənşəcə yəhudi olan İ.Ş.Anisimov idda edir ki, onların Qafqazlara köçməsinin tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Lakin İranda yerləşərkən tatlarla qaynayıb qarışmış və tatlardan bir qismi onların dinini qəbul etmişdir. Sonralar bu tat - yəhudilərdən bir qismi orta əsrlərdə Qafqazda məskunlaşaraq “dağ yəhudisi və dağ cuhudu” adlanmağa başlamışlar [15, 74]. Dağ yəhudilərinin mühüm araşdırıcılarından biri olan Millerin fikirlərinə görə, yəhudi tat dili kiçik Midiya ərazisində (indiki İran Azərbaycanında) formalaşmışdır. Oradan da onlar Şimali Qafqaza köçərək məskun olmuşlar [7, 5]. Bu fikir Qiyasəddin Qeybullayev tərəfindən də dəstəklənir: “Yəhudilər ilk dəfə İkinci Sarqon (m.ö. 716-cı ildə) tərəfindən Babilistandan Midiyaya sürgün ediliblər. Burada onlar tatlar arasında dillərini itirirlər. Sasanilər çağında quzey sərhədlərini qorumaq üçün tatlar köçürüləndə onların arasında tatca danışan yəhudilər də köçürlər [6, 183]. Qafqaz, İran və Kürdüstan yəhudiləri arasında məşhur olan, itmiş 10 tirə haqqında folklor motivlər də bu mülahizələri gücləndirən arqumentlərdən biridir. Ümumiyyətlə, tatların Azərbaycanın şimal torpaqlarına İranın şimalından, Gilan əyalətindən V-VI əsrlərdə Sasani hökmdarları tərəfindən Şimal sərhədlərinin qorunması üçün köçürülməsi haqqındakı mülahizələr bu problemin araşdırıcılarının böyük əksəriyyəti tərəfindən qəbul olunur.

Yəhudilərin Azərbaycan torpaqlarında məskunlaşmasına toxunan M.H. Baharlı da yəhudilərin bu torpaqlara tatlarla bərabər gəldiyini müdafiə edir, lakin o yəhudilərin Qafqazlara Sasani dövründə deyil, daha əvvəl köçürüldüyünü iddia edərək qeyd edir ki, “Azərbaycan yəhudiləri Assuriya çarları tərəfindən əsir alınmış, əvvəlcə Assuriyada, sonra isə Midiyada məskunlaşmış qədim yəhudilərin qalıqları hesab edilir. Yəhudilər Assuriyada öz qüdrətini itirdikdən sonra e. ə. 720 ci ildə Salmanasar dövründə indiki Azərbaycana, Gürcüstana və Dağıstana köçmüşlər. Azərbaycanda onlar İran hökmranlığı dövründə indi də danışdıqları tat dilini mənimsəyiblər” [12, 28]. Dağ yəhudilərinin araşdırıcılarından biri olan Maqqid də iddia edir ki, onlar Qafqaza xristianlıqdan bir neçə əsr əvvəl köçmüşlər [14, 19].

Başqa bir mülahizə isə Qafqazda yaşayan tatların bir qisminin sonralar Musəviliyi qəbul etməsi ilə bağlayırlar. Dağ Yəhudilərinin tarixinin araşdırıcılarından biri Moisey Bekker belə hesab edir ki, tatların hamısı əvvəllər öz inanclarına görə hamısı atəşpərəst idi. Onların arasında Musəviliyi yayan xəzərlilər və çox ola bilsin ki, Romadan qaçan yəhudilər olmuşdur [8, 15]. Y.M.Aqarunov özünün “Kiçik xalqın böyük taleyi» kitabında linqvist Naftali Anisimova əsaslanaraq yazır ki, bu gün biz səhv etmədən dəqiq vurğulaya bilərik ki, tat yəhudiləri (dağ yəhudiləri) heç də israillərdən (iudeylərdən) törəməyiblər və ümumiyyətlə əvvəllər onların dini “İsraillilərin dini” deyil, Zorastirizm (onlar oda sitayiş edirdilər) dini olub [11, 18]. Tarix Dostəliyev “Şimalı-Şərqi Azərbaycan IX-XV əsrlərdə” adlı əsərində Yəhudilərin Azərbaycanda mənşəyi ilə bağlı, bəzi tədqiqatçılar tərəfindən irəli sürülən Azərbaycan ərazisinə köçürdülən İran mənşəli əhalinin sonradan İudaizmi qəbul etmələri və bunun əsasında Azərbaycanda yəhudi icmasının yaranması haqqındakı versiyanı rədd edərək qeyd edir ki, Yəhudilər dünyanın bir çox məmləkətlərinə səpələndikdən sonra da müxtəlif xalqlar arasında yaşayaraq onların dillərini qəbul etsələr də, dini mənsubiyyətlərini qoruyub saxlaya bildikləri kimi, Azərbaycanda da öz icmalılığını və dini mənsubiyyətini saxlamışlar [9, 235]. Bu mülahizəni güclü edən amillərdən biri də ondan ibarətdir ki, İudaizm özünü missioner din saymır və Missionerliklə İudaizmi qəbul etmə faktları çox azdır.

Maraqlı versiyalardan biri də Sasani hökmdarı I Xosrov tərəfindən 529 –cu ildə məzdəki hərəkatının darmadağın edilməsi ilə bağlıdır. Belə ki, məzdəki hərəkatı yatırıldıqdan sonra İran yəhudi icmasının rəhbəri Mar Zatura məzdəkilələ əməkdaşlığa görə tutulub edam edilir. Məhv olmaq təhlükəsi qarşısında qalan məzdəkilər Azərbaycanın şimalına qaçırlar və onlarla əlaqəsi olan yəhudilər də birlikdə qaçaraq bu torpaqlarda məskunlaşırlar [13, 78].

Yəhudilərin Azərbaycanda məskunlaşması ilə bağlı irəli sürülən mülahizələrdən biri də Qafqazda yaşayan dağ yəhudilərinin xəzərləri öz əcdadları kimi qəbul etmələri ilə bağlıdır [10, 49]. Bu fikri dəstəkləyən Artur Kostler bildirir ki, Qafqazdakı dağ yəhudiləri də Xəzər qalıntıları ola bilər [2, 179]. Y.M.Aqarunov da özünün “Kiçik xalqın böyük taleyi” adlı əsərində Qafqazda olan yəhudilərin əcdadlarını VI əsrdən Dağıstan və Şamaxıya qədər əraziləri zəbt etmiş Xəzərlər olduğu ilə bağlı versiyaya yer ayırmışdır [11, 12-13]. Ancaq Xəzərlərin iudaizmi qəbul etməsi Xəzər xaqanı Bulanın adı ilə bağlıdır. Bulanın [728-741] İudaizmi qəbul etməsi faktı təxminən VIII əsrin otuz - qırxıncı illərinə aid edilir. Belə olduqda dağ yəhudilərinin məskunlaşması yaxud iudaizmi qəbul etməsi faktı VIII əsrin ortalarına təsadüf edir. Bir cəhəti də qeyd edək ki, Xəzərlərin İudaizmi Roma, Bizans yəhudilərindən qəbul etməsi fikri araşdırıcılar arasında üstünlük təşkil edir. Digər tərəfdən, tarixdən məlumdur ki, İudaizm ancaq Xəzər əyanları arasında yayılmış, əyalətlərdə isə bu dinin yayılması müvəffəqiyyət qazana bilməmişdir.

Bundan başqa, Azərbaycanda karaimlərin və krımçakların yaşaması haqqında da mülahizələr mövcuddur. Bu haqda karaimlərə aid XIV əsrə aid yazılı mənbələr məlumat verir. Bekker isə lap irəliyə gedərək hesab edir ki, Karaimlər Azərbaycanda 750 ci ildən yaşamağa başlamışlar [8, 14].

1827 –ci ildən arami dilli laxluxa adlanan Kürdüstan yəhudilərinin də Azərbaycanda məskunlaşması haqqında məlumatlar vardır [8, 14].

Avropa yəhudilərinin Azərbaycanda məskunlaşması prosesi XIX əsrin 30 –cu illərindən etibarən başlamışdır. Azəbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı bunun üçün əlverişli zəmin yaratmışdı. Bekker hesab edir ki, Azərbaycanda ilk aşkinaz yəhudi icmalarının yaranması, Rusiyanın qərb bölgələrindən gələnlər 1832 – ci ildə yaratmışlar [8, 14]. Qeyd edək ki, Qafqazın və Azərbaycanın Avropa yəhudiləri isə bir çox cəhətlərinə görə, dağ yəhudilərindən fərqlənirlər. Avropadan və eləcə də Rusiyadan bu əraziyə gələnlər yerli dağ cuhudlarından fərqli olaraq, Avropa və ya Rus cuhudu (yəhudisi) adlanırdı. Avropadan gələn yəhudilər həmçinin idiş dilində danışırdılar. Tarixi mənbələrdən aydın olur ki, tat yəhudilərlə Avropa yəhudilərinin istər dilləri, istərsə də adət-ənənələri bir-birindən xeyli fərqli olmuşdur [15, 77]. XIX əsrdə Cənubi Qafqazda məskunlaşan Avropa mənşəli yəhudilər yerli dağ yəhudilərinə məxsus ibadət evlərinin olmasına baxmayaraq, burada özlərinə yeni ibadət evləri inşa etməyə başladı. Buna səbəb onların fərqli adətlərə malik olması idi. Bütün dünyada olduğu kimi, Azərbaycanda da yəhudiləri İudaist dini və ivrit dili birləşdirirdi. Avropa və yaxud Rusiya yəhudiləri Azərbaycan şəhərlərində (əsasən Bakıda) məskunlaşıb, başlıca olaraq ticarət və sənətkarlıqla məşğul olurdular. XX əsrin əvvəllərində onların sayı 20 min nəfərə qədər idi [12, 29].

ƏDƏBİYYAT

  1. Yahudiligin tarihçesi. http://www. firmacil. net/yahudiliyin tarihçesi.

  2. Arthur Koestler. Onüçüncü Kabile (Hazar İmparatorluğu ve mirası). İstanbul. "Say". 1976

  3. И.Г. Семенов. О ранних контактов восточнокавказских евреев и хазар. Материалы Международного научного симпозиума «Горские Евреи Кавказа». Баку, Елм, 2002

  4. Путешественники об Азербайджане. Том 1, Баку, Издательство АН Азербайджанской ССР, 1961

  5. Горские евреи. История, этнография, культура. Составление В.Дымшица. Йерусалим-Москва. ДААТ// «Знание», 1999

  6. Abdullaev Q.A. K gtnoqenezu azerbaydjanüev, Baku, Glm,1991, 549 s.

  7. Б. Миллер. Таты, их расселение и говоры. Баку, 1929

  8. Моисей Беккер. Евреи Азербайджана: история и современность. Баку, Озан, 2000

  9. Dostiyev T. Şimal-Şərqi Azərbaycan IX-XV əsrlərdə (Quba-Xaçmaz bölgəsinin materialları əsasında tarixi-arxeoloji tədqiqat). B.: Bakı Universitetinin nəşriyyatı, 2001

  10. Y. Abramov. Quba rayonu “Krasnaya Sloboda” qəsəbəısində yaşayan yəhudilərin məskunlaşma tarixinə dair. Материалы Международного научного симпозиума «Горские Евреи Кавказа». Баку, Елм, 2002

  11. Я. М. Агарунов. Большая судьба маленького народа. М.,1993

  12. Vəliyev (Baharlı) Məhəmməd Həsən. Azərbaycan (fiziki-coğrafi, etnoqrafik və iqtisadi oçerk). Bakı 1993

  13. Р.Ф. Сафаров. Об истории возникновение Дагестанской и Ширванской общин йорских евреев. Материалы Международного научного симпозиума «Горские Евреи Кавказа». Баку, Елм, 2002

  14. Маггид Д. Г. Евреи на южных окраинах России. Вып, 1: Евреи на Кавказе (исторический очерк) П г., 1917

  15. Q. C. Cavadov. Azərbaycanın azsaylı xalqları və milli azlıqları (tarix və müasirlik). Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 2000

  16. М. Бежанов. Евреи в селе Варташене. СМОМПК вып. XVIII, Тифлис, 1894 с.33

РЕЗЮМЕ

В начале средневековья о переселении Сасанидскими правителями евреев вместе с татским населением, на северо-восток Азербайджана, существует ряд гипотез, который поддерживается большинством исследователей.

SUMMARY

There are a number of hypothesizes concerning Jews settlements in Azerbaijan. Most researchers put forward hypothesis that Jews together with tats from Iran were resettled by Sasani rulers to the north-east of Azerbaijan in early Middle Ages.

As to Jews from Europe they began to move to Azerbaijan after capturing of South Caucasus by Russia.

Əliyeva Xuraman

КОНЦЕПЦИЯ ЧЕЛОВЕКА В ТВОРЧЕСТВЕ

ЮСИФА САМЕДОГЛУ И ИСЫ ГУСЕЙНОВА

В многокрасочной панораме литературного процесса в XX веке прочерчивается несколько ведущих течений и тенденций. Прежде всего, это философско-эстетическое течение модернизм, как в литературе, так и в искусстве, которое после Первой Мировой войны вступило в новую фазу, наследуя и продолжая традиции предшествовавших ему на рубеже веков декадансу и авангардизму.

Человек и условия его существования находится в центре философии модернизма и становится её единственным предметом. Только изучение человека как существование позволит выявить его истинные проблемы – его заботы, страхи, страдания. С этой точки зрения, в связи с рассмотрением человека в качестве приоритетной ценности обуславливает актуальность темы.

В азербайджанской литературе в творчестве отдельных писателей появлялись произведения, в которых находили свое глубинное отражение человек и вся сущность его бытия. Проблема человека и его сущности, пусть не полностью, но в определенной степени, нашла свое отражение в творчестве Исы Гусейнова и Юсифа Самедоглу.

Проблема человека и общества – одна из актуальных проблем в азербайджанской литературе. С изменением общества меняется и роль человека в нем, что тотчас находит своё отражение в художественном мышлении. В связи с тем, что в 50-е годы ХХ века общество и перешло на новый этап (в системе общественно-экономических отношений), проблеме человека стало уделяться пристальное внимание. Особый и своеобразный взгляд на человека, привлекал и интересовал художественное мышление. Уже к середине 50-ых годов в художественном мышлении значительно увеличилась связь человека с окружающим миром, стало уделяться больше внимания его взаимоотношению с природными факторами.

Для того, чтобы отобразить человека во всей сложности его характера, писателю нужны были новые изобразительно-выразительные средства. В азербайджанской литературе наиболее ярко это проявилось в творчестве писателей – «шестидесятников». В своё время критик А.Гусейнов, говоря о процессе, происходившем в азербайджанской литературе, писал: «Отсюда можно сделать такой вывод, что сужение эпического простора связанно не только с литературной деятельностью писателей, пришедших в литературу в 60-ые годы, а с тем, что написанные в эти годы произведения послужили основой для формирования нового стиля. Вообще, склонность нашей прозы к более компактным формам надо начинать рассматривать с творчества среднего поколения» (2,4). С этой позиции творчество Исы Гусейнова занимает особое место.

И. Гусейнов считает, что человек существует со своим отношением к Богу. Это находит свое отражение и в романе «Судный день». То, что роман написан на историческую тему, позволяет автору выдвинуть концепцию человека. Если при использовании концепции человека в современном произведении И.Гусейнов и ставил себе какие-то рамки, то в историческом романе он не сталкивается с подобными препятствиями. Более того, основу романа составляет жизнь Насими, и отображение философии хуруфизма посредством художественного мышления. Если принимать во внимание то, что главное место в учении хуруфизма занимает человек, то в произведении Исы Гусейнова «Судный день» цель концепции человека абсолютно ясна.

Писатель уже в ранних произведениях стремился раскрыть внутренний мир человека. Иса Гусейнов, написав очерк о своём отце, стремился сломать все существующие в литературном процессе стереотипы. В творчестве И.Гусейнова наблюдается начало нового этапа. При создании образа человека и жизненных ситуаций проявляется стремление к поиску новых приемов для лирических и психологических анализов. В таких произведениях как «Телеграмма», «Саз», «Звук свирели», «Кёллу Коха», « Сухая ветвь», «Чокнутый», «Пылающее сердце» преобладает человеческий фактор.

В своих произведениях писатель уделяет особое внимание психологии человека и проблемам окружающего его общества. Писатель утверждал, что человек, прежде всего личность. Критик А. Эфендиев, касаясь проблемы отображения внутреннего мира человека через образ Кёллу Коха, писал: «Деятельность Кёллу Коха, в какой-то степени, восходит к призванию к коллективной совести, способности понимать себя, к беспокойству, к тенденции развития. Он оказывает на окружающих не только внешнее влияние. Он влияет на их внутренний мир, вынуждает их думать и беспокоиться. Он не дает спокойно жить ни простому водовозу, ни грамотному агроному, ни любому административному работнику, ни даже Гылынч Гурбану, который считался почетным лицом района. Он смеётся над ними, и этим облагораживает их» (1, 45).

Для Исы Гусейнова хороший человек – это тот, кто главной идеей почитает идею добра и через неё смотрит на окружающий мир. Многие другие положительные качества человека он определяет именно через категорию добра, но нигде не даёт определения самого добра, настаивая на неопределённости этого понятия.

Человек в произведениях Исы Гусейнова предстаёт беспомощным перед страшным миром, который его окружает, который он даже не силится в своём страхе понять и от которого хочет подальше спрятаться. Его произведения говорят об обособленности и одиночестве людей, об отсутствии у них общего языка, о том, что людей разъединяет стена непонимания, которую немыслимо ни сломать, ни перешагнуть. Одиночество человека в обществе, его беззащитность перед насилием представлены Исой Гусейновым как проявление судьбы и неизбежности. Всех героев объединяет чувство более или менее явного смятения и растерянности, чувство страха перед силами, существующими вовне и в любую минуту могущими обрушиться на беззащитного человека. И. Гусейнов, обращая свое внимание к простым, обычным людям, он выносит на первый план их личность. Основным лейтмотивом творчества И. Гусейнова является создание образа со всеми его противоречиями, проблемами и пережитыми волнениями, создание правды в художественном понимании наравне с правдой жизни.

Иса Гусейнов и Юсиф Самедоглу показывали героев, которые мучительно пытались преодолеть своё душевное одиночество, найти себя в обществе. В их произведениях внимание направлено на неисчерпаемость человека, непредугаданность его поступков. Персонажей произведений, хотя и находящихся в теснейших контактах, разделяет стена взаимонепонимания. Все изображаемые герои осуществляют «свободный выбор» в мире, как бы пассивно существующем за пределами их личного существования.

Тема вечной борьбы добра и зла продолжается в романе Юсифа Самедоглу «День казни». Писатель в своём романе отображает связь между человеком и миром, человеком и природой. Тем самым показывает сущность человека в целом, в независимости от мифических, символических образов.

Основной сюжетной линией является идея человека «жить, чтобы умереть». Страх смерти преследует не только Сади Эфенди, но и других героев романа (Зульфугар киши, правитель, Хаджа Анвер, писатель и др.). Нужно отметить, что «смерть» находила свое отражение в творчестве Самедоглу еще до написания им «Дня казни». То, что пролог к повести «Порог» начинается с фразы «бывает смерть обычной, бывает и мучительной», а также душевные переживания в повести «Весной в жемчужном овраге» заставили писателя вновь обратиться к этой теме. По мнению писателя, смерть является неотъемлемой частью жизни, неоспоримым и неопровержимым фактором.

В сюжете романа смерть, как образ, определяет основную идею, увеличивает его ёмкость. Чувство страха и смерти переживают все образы в романе. Это одни из главных факторов определяющих отношение писателя к окружающему миру и времени, раскрывающий характеры того периода.

Писатель в своих произведениях анализирует противоречивую натуру человека, способного к добру и к злу, стремится нащупать ответы на философские вопросы, связанные с самопознанием личности. В своих романах Ю.Самедоглу показывает смерть и одиночество. Подчёркнута мысль о пустоте жизни и тщетности надежд. Но он стремится к созданию универсальной картины бытия, оперирует абстрактными представлениями о добре и зле, о свете и мраке.

Проблема взаимоотношения человека и общества – одна из важных проблем в творчестве Исы Гусейнова и Юсифа Самедоглу. Писатели стремятся изобразить человека, запутавшегося в неразрешимых противоречиях и утратившего свои силы в хаосе бесценного существования. Иса Гусейнов и Юсиф Самедоглу в своих произведениях показывают смерть и одиночество, подчёркивают мысль о пустоте жизни и тщетности надежд.

Они показали насколько враждебно общество, в котором живут главные герои. Их герои всегда находятся в тесных взаимоотношениях друг с другом, но одновременно все они по-своему одиноки. Их разделяет стена непонимания, они не могут найти того, кто мог бы полностью понять их и принять такими, какие они есть. Да они и сами не всегда могут понять себя. Каждый живёт в своём собственном пространстве, отгороженном от других, каждый имеет свои тайны и свои потаённые стремления.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Əfəndiyev A. Müdriklik səlahiyyəti. B., “Gənclik”, 1976, 191 s.

  2. Qeybullayeva R. Yusif Səmədoğlunun yaradıcılığında ölüm. “Azərbaycan” jurnalı, 2005, №12.

  3. Hüseynov A. Nəsr və zaman. B., “Yazıçı”, 1980, 185 s.

  4. Hüseynov İ. Seçilmiş əsərləri. 3 cilddə, I c., B., 1988, 416 s.

  5. Qasımov H. Müasir Azərbaycan romanı. B., 1994, 426 s.

XÜLASƏ

İnsan konsepsiyası İsa Hüseynovun və Yusif Səmədoğlunun yaradı­cılığında başlıca konsepsiyalardan biridir. Yazıçılar öz əsərlərində insan həyatını dəyişdirməyə qadir olan qəhramanın dahili mübarizəsini göstərməyə çalışmışdılar.

SUMMARY

The concept of Man is one of the main concepts in Isa Huseynov and Yusif Samedoqlu creative activity. The writers tried to show the inner struggle of a hero, which can change the life of a human being.

Əliyev Azər

AŞKARLIQ DÖVRÜ AZƏRBAYCAN TƏNQİDİNDƏ

YENİ ESTETİK MEYAR AXTARIŞI

Aşkarlıq və demokratikləşmə Azərbaycanın da ədəbi-mədəni həyatına, bədii yaradıcılıq sahəsinə və ədəbi-tənqidinə özünəməxsus şəkildə təzahür etmiş, ictimai-siyasi proseslər nəticəsində ədəbi-tənqid, nəzəri-estetik fikir müəyyən dəyişilmə və yeniləşmələrə məruz qalmış, bir sıra müasir ideya-bədii və fəlsəfi-etik dəyərlər əxz etmişdir. Yeni ədəbi dövrdə tənqidin də yeni mərhələsi başlamış, tənqidin vəzifələrinə yeni baxışlar və münasibətlər təşəkkül tapmışdır. Əlbətdə ki, bütün bunlar tənqidçilərimiz qarşısında həmin dövrün ədəbi-tənqidinin spesifikasını öyrənib tədqiq etmək zərurətini qoymuşdur. Məhz elə bu zərurət yaranmış zəngin ədəbi publisistik materialın təhlil və tədqiqinin aktuallığını təsdiqləyir.

1985-ci illərdə yenidənqurmanın bir ictimai-siyasi hadisə kimi yaranma şəraiti, səbəbləri, onun Azərbaycan mühitinə və cəmiyyətinə gətirdiyi faciələrlə yanaşı eyni zamanda ədəbi-mədəni mühitində də yeniliklər yaratmişdir. Bu mülahizələri dövrün ictimai-siyasi xadimlərinin, şair və yazıçıların, tənqidçilərin əsərlərinin dövrü mətbuatda, xüsusilə ədəbi-mətbu orqanlarda o illərdə dərc olunan materialların təhlilinin nəticəsidir.1 Belə ki, 1985-ci ildə və hətta sonrakı bir neçə ildə də bütövlükdə ədəbiyyat, o cümlədən ədəbiyyat elmi və ədəbi-tənqid də əvvəllər olduğu kimi, əsasən yenə də marksist-leninçi ideologiyanın «ruporu» vəzifəsini həyata keçirmiş, «yalnız sovet dövründə ən yaxşı ənənə və məziyyətlər qazanmışdır» kimi fikirlər söylənilmişdir. Bununla yanaşı elə həmin ildən də başlayaraq bəzi nəşrlərdə, az da olsa yenidənqurma və demokratikləşdirmə ilə bağlı yazılar çap olunmağa başlamış, cəmiyyətin siyasi həyatında baş verən yeniliklərin ədəbi-mədəni həyata transfer edilməsi prosesi özünü göstərirdi. Akademik B.Nəbiyevin, K.Talıbzadənin, AMEA-nın müxbir üzvləri Ə.Mirəhmədov və Y.Qarayevin müxtəlif mövzularda yazdıqları kitab və məqalələrdə bu prosesin görüntüləri aşkarlanmaqda idi.

XX əsrin 80-ci illərinin ortalarındakı ədəbi-tənqid materiallarının təhlili mürəkkəb bir mənzərənin mövcudluğundan xəbər verir. Bir tərəfdən rejimin ənənələri yasaq və ehkamları, ideoloji təpkiləri bütövlükdə ədəbiyyatdan, ədəbiyyat elmindən, o cümlədən ədəbi-tənqiddən də əl götürmək, onu «nəzarət»siz buraxmaq istəmir, digər yöndən yenilik ab-havası qarşısıalınmaz bir prosesə çevrilirdi. Cəmiyyətdə, ədəbiyyatda və ədəbiyyat elmində edilən keyfiyyət dəyişiklikləri, hətta kommunist ideologiyasına zidd fikirlər belə, qəribədir ki, «kommunist partiyasına, sosializm quruluşuna kömək» adı altında həyata keçirilirdi. Yazıçıların hadisələrin mərkəzində yer tutmaları onların vicdani borcu ilə əsaslandırılır, öz kəskin mühakimələri belə siyasi rəhbərlərdən gətirilən sitatlarla «əsaslandırılırdı». Beləliklə, ədəbi-tənqidin yeni vəzifələri gərgin müzakirələr və mübahisələr şəraitində müəyyənləşirdi.2

Sosialist realizminin tənəzzülə uğradığı illərdə ədəbi proses üçün tənqidçi şəxsiyyətinin əhəmiyyəti daha da artmışdı. Bu dövrdə yazıb yaradan tənqidçilərimiz – M.Cəfər, Ə.Ağayev, K.Talıbzadə, B.Nəbiyev, S.Əsədullayev, Q.Xəlilov, Y.Qarayev, Ş.Salmanov, Elçin, A.Səfiyev, A.Hüseynov və başqaları cəmiyyətin demokratikləşməsinə, həyatın yenidən qurulmasına, çağdaş nəzəri-estetik meyarların işlənib hazırlanmasına təkan verirdilər. Tənqid və ədəbiyyatşünaslıq buxovlardan azad olaraq, milli-mənəvi dəyərlərin yenidən ön plana çıxması yoluna qədəm qoyurdu. Bu dövrdə tənqid və ədəbiy­yatşünaslıqda baş verən yeniliklər iki istiqamətdə – mədəni irsin, ədəbiyyat tarixinin yenidən nəzərdən keçirilib qiymətləndirilməsi və sosialist realiz­mindən imtina edilməsi yönundə aparılırdı. Bir tərəfdən ədəbi-tənqidin diqqət mərkəzindən kənarda qalmış Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Ağaoğlu, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və b. kimi ictimai xadimlər, yazıçı və publisistlər haqqında o vaxta qədər məlum olmayan faktlar üzə çıxarılır, obyektiv təhlillər aparılır, digər tərəfdən sovet ədəbiyyatşünaslığının ideoloji stereotipləri ilə dönə-dönə tədqiq edilmiş məlum klassiklərin yaradıcılığı yeni nəzəri meyarlarla tədqiqata cəlb edilirdi.

Yenidənqurma cəmiyyətin bütövlükdə iqtisadi, ictimai-siyasi həyatını əhatə etdiyi kimi, ədəbiyyat, o cümlədən ədəbiyyat elmi də mənəvi prob­lemlərin təkmilləşməsi və zənginləşməsinə yönəldilmişdi. Ş.Salmanovun qeyd etdiyi kimi «Tənqidin üzərinə xalqın mənəvi həyatının irəliləyişinə kömək etmək vəzifəsi düşür»dü. Amma o da nəzərdən qaçırılmamalıdır ki, milli-mənəvi dəyərlərin bərpası prosesində sovet dövründə bu sahədəki müəyyən müsbət hadisələrin ümumilikdə aşağılanması, inkarı prosesi də baş verirdi. Fikrimizcə belədir ki, bir qədər ifrata varmaqla qətiyyətlə rədd etdiyimiz və ədəbi-bədii tarixin arxivinə atdığımız sosialist realizmi yaradıcılıq metodu həyatı və insanı daima dəyişmədə, inkişafda, yeniləşmədə götürüb təsvir və təqdim etmək kimi müsbət praktikaya malik idi. Həyatın sosial məzmunu, insanın mənəvi-əxlaqi mahiyyəti tarixi bir inkişaf prosesi kimi alınarsa, onda o dövrün adamını təcəssüm etdirən ədəbiyyatın da, ədəbi-tənqidin də heç olmasa adi inkişaf xəttilə getdiyini qəbul etməliyik.

Biz onunla da razılaşırıq ki, o illərdə mənəvi həyatımızın digər sahələrinə nisbətən söz sənətində müəyyən canlanma, irəliləyiş hiss edilirdi. Lakin ədəbiyyatın digər janrları ilə müqayisədə tənqidin addımları çox titrək idi, bəzən heç hiss edilmirdi. Yenə də tənqid təsərrüfatında çiy, zay məhsullar, zəif və orta səviyyəli resenziyalar, heç bir əməli məqsədə xidmət etməyən məqalələr, sadalamalarla dolu icmallar bol idi.

1980-ci illərin sonu 1990-cı illərin əvvəllərində ölkədə, o cümlədən Azərbaycanda baş verən iqtisadi-siyasi gərginliyi, ziddiyyət və mürəkkəblikləri ədəbiyyat və tənqid də yaşayırdı. Totalitar rejimin dağılması ilə yaranan söz və mətbuat azadlığı yasaq edilmiş fikirləri, düşün­cələri açıq deməyə, yazılmış, lakin «sandıqlarda» saxlanan əsərləri üzə çıxarmağa imkan verdi. Dissident ədəbiyyatı nümunələri işıq üzü gördü. Söz sənət sahibləri repressiya xofunu dəf edərək keçən əsrin 37-38-ci illərindən bəri bütöv bir dövrlə bağlı xatirələr yazıb, olub-keçənlərlə bağlı səmimi etiraflar etməyə başladılar. Bu etiraflar bütöv bir nəslin, bir neçə ziyalı nəslinin dramatik, faciəvi taleyindən xəbər verirdi.3

1990-cı ilin 20 yanvarında və sonrakı günlərdə Bakıya və respublikamızın digər rayonlarına rus-sovet ordusunun yeridilməsi ilə törədilən faciələr bütün sahələrdə olduğu kimi ədəbiyyatda və ədəbiyyat elmində də ənənəvi sovet düşüncə tərzini məhvərindən qopardı. Faktiki olaraq 20 yanvar gecəsində çökən sovet imperiyası ilə yanaşı sovet ədəbiyyatı, sosialist realizmi metodu da tarixin arxivinə atıldı. Ədəbiyyat və ədəbiyyat elmi üzünü soykökümüzə, milli-mənəvi dəyərlərimizə, cümhuriyyət dövrünün mühacirət ədəbiyyatına tutdu. Ə.Hüseyn­zadə, M.Ə.Rəsulzadə, Ə.Ağaoğlu, M.B.Məmmədzadə və digər «millətin qeyrətin çəkən şəxslər»in əsərləri gündəmə gəldi. «Məxvi» qrifi ilə uzun illər yasaq edilmiş arxiv sənədləri oxuculara çatdırıldı. Müstəqil dövlətin müstəqil ədəbiyyatı, elmi yaranmağa başladı. Yetmiş ildə sovet rejiminin insanları dəhşətlər içində qorxuda-qorxuda mənəviyyatlarını kütləşdirməsi, milli-mənəvi dəyərlərin unutdurulması, köləlik psixologiyası formalaşdırılmasının tənqidi ədəbiyyatın əsas mövzusuna çevrildi, «hanı bu xalqın yaddaşı?» - sualı hamını düşündürdü.

Bütün bunlar, sovet imperiyasının 70 illik tarixinin daxilən, sosial-mənəvi cəhətdən iflasa uğramasını hazırladı. Zamanın tələbi ilə ölkədə başlanan yenidənqurma bütün sahələrdə olduğu kimi ədəbiyyatda da təbəddülat yaratdı. Ədəbi-tənqidin də ictimai şəraitlə əlaqədar öyrənilməsi ədəbiyyatın sosial məzmununda baş vermiş ideya-bədii dəyişiklik və yeniləşmələri izləyib tədqiq etməyə imkan vermişdir.

Bəli, ədəbi-nəzəri irsin hər bir dövrünün həm tarixi tipoloji, həm də milli-mənəvi mənafelər baxımından tədqiqi və dərki elmin inkişafını şərtləndirən başlıca amil­lərdən biridir. Ədəbiyyatşünaslığın, o cümlədən ədəbi tənqidin inkişaf istiqamətləri də, təbii ki, bu qanunauyğunluq əsasında baş verir. Doğrudur, ədəbi tənqid çağdaş bədii, da­ha doğrusu, mövcud ideoloji, siyasi sistem və rejimləri müəy­yənləşdirdiyi ədəbi proseslərə istinadən inkişaf edir. Amma o da bəllidir ki, «Elmin tarixi yoxsa, nəzəriyyəsi də yox­dur; amma elmin nəzəriyyəsi olmazsa, onun tarixini xə­ya­la belə gətirmək olmaz». Deməli, ədəbi tənqidin nəzəri-estetik meyl və meyarları onun tarixi ilə birlikdə öyrənilməli və dəyərləndirilməlidir. Çünki heç bir elm sahəsini, ədəbi abidəni, ədəbi şəxsiyyəti, o cümlədən ədəbiyyat tarixi və tənqid elmini də real tarixi gerçəklikdən ayırmaq olmaz. Azərbaycan nəzəri-estetik fikri tarixinə öz spesifikliyi ilə daxil olan və bu gün də maraq doğuran, təəssüf ki, hələ də tam, mükəmməl elmi dəyərini almayan mərhələlər az deyil. Mövcud ictimai-siyasi, mənəvi proseslərin yetir­məsi kimi meydana çıxan özünəməxsus uğurları, ziddiyyətləri və faciələri ilə fərqlənən 1985-1995-cü illərin nəzəri-estetik fikri, o cümlədən ədəbi-tənqidi sadalanan maraqlı mərhələlər sırasındadır. Beləliklə bu mürəkkəb, ziddiyyətli illər ədəbi-bədii tənqidin ideya-estetik prin­siplərinin yenidən dəyərləndirilməsi problemini yenidənqurma illərində ədəbi təndiddə yaranmış yeni ideya-estetik prinsiplərin və fəlsəfi-etik dəyərlərin araşdırılmasını ön plana çəkdi.

İctimai-siyasi şəraitin və tarixi-mədəni mühitin məhsulu olan ədəbi-tənqid həmin illər ərzində daha çox publisistik ruh və ovqatlar aşılanmış, Azərbaycanda gedən sosial və ədəbi hadisələrə adekvat şəkildə cavab verə bilmişdir.

SUMMARY

In this article is investigated searching new theoretical aesthetic criterion of Azerbaijan glasnost epoch at 1985-1995 years of XX centuries. And the role of criticism in literary process of new period is defined. Peculiarities of appeal literature to national-spiritual past are showed in theoretical thought. Also is followed process of formation new methodological bases.

РЕЗЮМЕ

В этой статье исследован новый теоретический, эстетический критерий эпохи гласности Азербайджана в 1985-1995 годов XX столетия, определена роль критики в литературном процессе нового периода. Объясняются особенности обращения литературы к национально-духовному прошлому в теоретической мысли. Также исследуется процесс формиро­вания новых методологических оснований.

Алиев Эльнур

АЗЕРБАЙДЖАНСКИЕ ЗАИМСТВОВАНИЯ В УДИЙСКОМ ЯЗЫКЕ

Удийцы – один из коренных народов Кавказа. Основная часть удинов населена в селе Нидж Габалинского района и в районном центре Огуз (Варташен) Азербайджана; кроме того, небольшое число удин проживает в селе Зинобиани (Октомбери) Кварельского района, Грузии. Село Зинобиани было основано удинами – переселенцами из Огуза в 1922 г.

Удийский язык относится к лезгинской группе нахско-дагестанской (восточно-кавказской) семье. Имеет два диалекта: ниджский и варташенский (варташенско-октомберийский).

Воздействие исторических отношений, «связь с азербайджанской культурой сказывается на всех сторонах жизни удийского народа». Так же можно отметить языковые взаимоотношения между этими народами. «Среди них (удин) широко распространен азербайджанский язык» (Народы Кавказа IIт, М., 1962, стр.195).

Азербайджанские слова проникли почти во все пласты лексики удийского языка. Предполагаемые азербайджанские заимствования в удинском языке можно разделить на некоторые группы:

  1. Термины родства: Ата-баба – ata-baba – предки, деды; АЬмик1 - əmi, atanın qardaşı – дядя, брат отца; АЬмиогъли – əmioğlu – двоюродный брат, сын дяди (по отцу); Баба//Бава – ata, dədə, əcdad – отец, папа, предок; Бабалуг//Бавалуг – atalıq, ögey ata – отчим, неродной отец; Йезна – yeznə, kürəkən – зять; КЪаин – qayın, arvadın qardaşı – шурин, брат жены; КЪуда – quda – сват(ья); Наьваь (-ух//-хо) – nəvə - внук, внучка; Т1айи – dayı – дядя (брат матери); Хала – xala – тетя (по матери); и др.

  2. Название частей тела: Йумбуругъ – yumruq – кулак; Буд – bud – бедро, ляжка; Дабан – pəncə, ayaq – лапа; КЪаш – qaş – брань; КЪурсагъ – mədə - желудок; и др

  3. Названия животных и птиц: АЬлбиз – ilbiz – улитка; Бугъа – buğa – бык, бугай; Буьлбуьл, Билбил – bülbül – соловей; Даьлаь – dələ – белка, куница; Заьли – zəli – пиявка; Ҝуьрзаь – gürzə - гадюка; Меймун – meymun – обезьяна; ОЬрдаьй – ördək – утка; Пишик1 – pişik – кошка, кот; Сыгъырчи – sığırçın – скровец; Фил – fil – слон; и др.

  4. Названия орудий труда и хозяйственного инвентаря: Араба – araba – арба, телега; Йаба – yaba – вилы; Каьндуьр – kəndir – веревка; и др.

  5. Название деревьев и их частей, растений и плодов: АЬрриҝ, АЬруьг – ərik – абрикос, курага; Зира – zirə – тмин; Зокъ//Зогъ – zoğ – побег, росток, отросток; Зокъал – zoğal – кизил; Йонджа – yonca – клевер. Дарчин – darçın – корица; КЪангъал – qanqal – чертополох (растение); КЪаргъодали ,КЪардали – qarğıdalı – кукуруза; Т1уъп – turp – редька, редиска; ДЖалагъ – calaq, qələm (bitkiləri calaq etmək) – прививка, окулировка (растений); и др.

  6. Названия танцев и музыкальных инструментов: Зурна – zurna – зурна; Йаьлли – yallı (rəqs) – хороводная пляска; Нагъара – nağara – барабан; Нагъара-зырна – nağara-zurna – барабан с зурной; Саз – saz – саз (музыкальный инструмент); и др.

  7. Название одежды: Куьрк – kürk – тулуп, шуба; КЪайинш – qayış, kəmər, toqqa – ремень, пояс; Папакъ – papaq – папаха, шапка, головной убор; Ш1ал – şal, baş şalı – шаль; и др.

  8. Название металлов и минеральных изделий: Даьмир – dəmir – железо; Ҝуьмуьш – gümüş – серебро; КЪалай – qalay – олово; и др.

  9. Названия предметов домашнего обихода: Заьнбил – zənbil – корзина; Кульчаь – külçə - слиток; КЪачи – qayçı – ножницы; Лаьмпаь – lampa, çıraq – лампа; Палаз – palaz – вид ковра без ворса, палас; Сини – sini – круглый медный поднос; Фаьнаьр – fənər – фонарь; Чаьмчаь – çömçə – черпак деревянный; Чаьнгаьл – 1) paltarasan – вешалка; 2) çəngəl – вилка; и др.

  10. Названия болезней: Балгъам – bəlğəm – мокрота; КЪыздырма – qızdırma, isitmə - малярия, лихорадка; Санджи – sancı, ağrı – острая боль, резь; Тырыгъ – ishal, dezenteriya – дизентерия; расстройство желудка; и др.

  11. Слова, обозначающие природные явление и связанные с ландшафтом: Даьрйаьн//Даьрҝаьн – dəniz, dərya – море, океан; Заьлзаьлаь – zəlzələ - землетрясение; Йамандж – yamac – склон горы, откос; Йаьйлагъ (-хо) – yaylaq – эйлаг, летнее пастбище; Сел – sel, axın – поток, наводнение; и др.

  12. Название профессий и должностей: Алим – alim – ученый; Ашп1аз – aşpaz, xörək bişirən – повар, кулинар; Ашугъ – aşıq – народный певец, ашуг; Даьллаьг//Даьллаьй – bərbər, dəllək – цирюльник, парикмахер(ша); Даьмирчи//Даьмуьрчи – dəmirçilik – кузнец; Даьрзи – dərzi – портной, портниха; Дилбанд – tərcüməçi, mütərcim – переводчик; Дуьлҝаьр – dülgər – плотник, столяр; Налбаьнд – nalbənd – коваль (подковывающий лошадей); Пейлуван – pəhləvan – силач, борец, богатырь; и др.

  13. Слова, обозначающие признаки и качества: Авам – avam, savadsız, kəmsavad, biliksiz, təcrübəsiz – неграмотный, не обладающий познанием, невседущый; неопытный, темный; Авара – avara, tənbəl, əlindən iş gəlməyən, veyl, vecsiz (adam) – бродяга, лодырь, бездельник, праздношатающийся; Архаин – arxayın, sakit – спокойный, уверенный; Ахсагъ – axsaq, çolaq, topal, ayağı şikəst (adam, heyvan) – хромой, калека, увечный; Борджлу – borclu – должник; Даьрдлу – dərdli, qəmli, qüssəli – страдающий, горюющий, скорбящий; Диндж – dinc, sakit – тихий, спокойный; Каьчаьл – keçəl – плешивый; Касиб – kasıb – бедный, бедняк; Фагъыр – fağır, zavallı, biçarə - бедный, беспомощный, тихий; и др.

  14. Название чисел и гамма цветов: АЬлли – əlli – пятьдесят; Боз – boz – серый; Дохсан – doxsan – девяносто; и др.

  15. Диалектические слова (в эту группу входят и архаические слова, не используемые на сегодняшний день и слова, которые, под влиянием грамматических норм удийкого языка, заимствованы с фонетическими изменениями) : Андер, Андыр – andır (sahibsiz) – без хозяина; Бейван, Бейванга – biyaban (çöl, səhra) – пустыня, степь, безлюдное место; Ираьгьаьт – rahat (arxayın) – спокойный, удобный; Кульфаьт – külfət (ailə) - семья, семейство; Лазум – lazım (gərək) – нужный, нужно; Маиф – mayıf (şikəst, əlil) – инвалид, калека; Маджал – macal (imkan; asudə vaxt) – возможность (о времени), свободное время; Хурдхашил – xurd-xaşıl (əzik-üzük) – размозженный, разбитый; и др.

  16. Ученые, изучающие лексическое влияние азербайджанского языка на языки малочисленных народов Азербайджана, отмечают: «Нет никакого сомнения, что многие слова арабо-персидского происхождения вошли в языки через посредство азербайджанского». В том числе и в удийском языке. Среди заимствований встречаются исламские, религиозные термины. Если учесть, что удины исповедуют христианство, то значит, эти слова также заимствованы из азербайджанского языка. Например: Ахырзаман – axırzaman (axirət; tufan) – конец света, всемирный потоп; Валла уст. – Vallah, Allah haqqı – ей-богу; Ваькил – vəkil, qəyyum – адвокат, опекун; Ҝавур//Ҝаур – kafir, atəşpərəst – гяур, огнепоклонник; Тавакъа – təvəqqə, xahiş – просьба, ходатайство; ДЖаьннаьт – cənnət – рай; ДЖин – cin – джинн; Шейтан – şeytan – шайтан, сатана, демон; и др.

В удийско-азербайджанско-русском словаре выдающегося удийского ученого Г.Ворошила, входит приблизительно 4 тысяч слов, где нами зафиксированы свыше 700 азербайджанских заимствований. Из наших исследований можно прийти к выводу, что изучение тюркизма в удийском языке является актуальной темой для ученых языковедов.

В заключении выражаю искреннюю благодарность доц. Э.Шукюрову, доц. Ш.Гусейнову и другим сотрудникам Учебно-Культурного Центра «Азербайджановедение» в Бакинском Славянском Университете за поддержку в проведении лингвистических исследований в названном центре. Искренне благодарю также профессора Ц.Барамидзе и доцента Н.Рухадзе за полезные советы и прочтение рукописи статьи.

ЛИТЕРАТУРA

  1. Ворошил Г., Удинско-азербайджанско-русский словарь. Изд-во «Элм», Баку, 1974.

  2. Народы Кавказа II т., под редакцией: Б.А.Гарданова, А.Н.Гулиева и др., Изд-во Академии Наук СССР, Москва, 1962.

  3. Удинский сборник: Грамматика, Лексика, История языка (Исследования и материалы по языкам Кавказа. Выпуск 1), составители Д.С.Гененков, Ю.А.Диллер, Т.А.Майсак, Москва, 2008.

  4. Панчвидзе В.Н., Джейранишвили Е.Ф. Удинский язык // Языки народов СССР. IV т., Иберийско-Кавказские языки. Москва, 1967.

  5. Джейранишвили Е.Ф. Удинский язык: Грамматика, Хрестоматия, Словарь. Тбилиси, 1971. [На груз. яз.]

  6. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti, I-IV cildlər, Bakı, 2006.

  7. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti. (akademik A.Axundovun redaktorluğu ilə). Bakı, 2004.

  8. M.Şirəliyev. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı, 1967.

  9. M.Şirəliyev. Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı, 1964.

  10. Ислам – Энциклопедический словарь. Москва, 1991.

  11. Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlənən ərəb və fars sözləri lüğəti. (tərt. A.V. Babayev, C.B. İsmayılzadə). Bakı, 1966.

Əliyev Məmməd

РЕЛИГИОЗНАЯ ТОЛЕРАНТНОСТЬ

В СОВРЕМЕННОМ АЗЕРБАЙДЖАНЕ

В отличие от ХIХ века, когда интерес к Востоку вызывался цивилизационным любопытством и исследовательским интересом, сегодня, в противоречивом мире, в эпоху глобализации и нивелирования национальных особенностей, в момент, когда человечество все больше осознает себя единым целым, диалог Востока и Запада объясняется стремлением наладить контакты между различными культурами, религиями, осмыслить своеобразие и нужность каждой локальной культуры, осознать оригинальность и неповторимость каждой составляющей духовного целого человечества. Особенно это важно в контексте межрелигиозного диалога, когда во многом из-за традиционно сложившейся ксенофобии, нетерпимости происходят локальные конфликты, чреватые большим противостоянием.

В свете этих реалий, как отмечает Президент Азербайджанской Республики И.Г.Алиев «взаимоотношения мировых религий и национальных культур имеют важное значение в жизни общества, происходящих в мире общественно-политических процессах и межцивилизационном диалоге в целом. Без учета роли данного фактора трудно представить эффективную форму международных отношений, сотрудничества между народами, культурно-духовной интеграции» [1,1].

История человечества показывает, что между религиями возникали и враждебные, нетерпимые отношения. Вместе с тем достаточно примеров мирного сосуществования их. Диалог религий, несмотря на его сложность, представляется вполне приемлемым вариантом взаимоотношения между конфессиями, ибо он не предполагает отрицания различий, их нивелирования, но в контексте реалий современного мира, актуализирует стремление к глубокому осмыслению принципиальных разногласий, поиску общей основы диалога разных религиозных мировоззрений, а также исследование причин конфликтов между религиями и конфессиями. Выявляется, что чаще всего причины неприятия лежат не в мировоззрении, а в политических и социально-экономических факторах.

Так, в Азербайджане и России носители традиционных религий веками мирно сосуществовали при сохранении своей самобытности. Совместное проживание больших общностей православных и мусульман в этих странах иллюстрирует отсутствие какого-либо противостояния. Подобные отношения объясняются традиционным прамонотеизмом («теория происхождения религии, построенная на утверждении единобожия в качестве начальной ступени истории религиозного развития») [4,801] в этих странах.

Толерантность как стремление к сосуществованию обладает важной особенностью: она в равной мере и исследует, и творит диалог. Это не только наука о диалоге, но и наука диалога. Осмыслить сложный исторический опыт сосуществования религий - задача трудная. Вместе с тем, межрелигиозное взаимодействие позволяет понять трудности, как богословского характера, так и социально-исторического порядка, которые вытекают из существующих культурных, политических и экономических противоречий. Межрелигиозный диалог должен строиться по определенным правилам. Во-первых, следует уважать убеждения сторон. Во-вторых, в ходе диалога меняются наши оценки, и это углубляет понимание собственной веры. В-третьих, подлинный диалог предполагает равенство сторон. Быть может, здесь и заключена главная составляющая диалога. Нелегко примирить верность своей вере с восприятием позиции другого, если не помнить, что в Своей любви к людям Господь никого не лишает духовных даров. Диалог может начаться ради преодоления страха и недоверия, которые достались нам в наследство от прошлых эпох. Наступает пора, когда мы вынуждены задуматься: что же произойдет, если мы не научимся сосуществовать, вести диалог для того, чтобы жить в мире?

Диалог - это также путь к самопознанию. Что имеется в виду? Есть два возможных способа понимания. Во-первых, под диалогом религий можно понимать любое соприкосновение различных религиозных традиций вне зависимости от формы такового, будь то конфронтация или мирная встреча или ассимиляция. Когда мы так понимаем межрелигиозный диалог, это означает, что взаимоотношения различных религий исторически имеют диалогическую природу. Во-вторых, диалог религий понимается как необходимый результат современных процессов глобализации и миграции, в результате которых происходит процесс взаимодействия и взаимопроникновения культур. Но и есть обратная сторона этого процесса – размывание границ культурной и религиозной идентичности, ведущее к обострению конфликтов, интолерантности и фанатизму. Тогда межрелигиозный диалог является незаменимым средством преодоления не только религиозной, но и политической и социальной конфронтации.

Решением всех этих важнейших философских вопросов и проблем заняты все религии на Земле. Ислам и христианство как две крупнейшие мировые теологические системы не только не могут отказаться от их решения, но, напротив, базируются на вариантах ответа на них. Более того, они активно вмешиваются в эти и многие другие сопутствующие проблемы по той естественной причине, что генетически связаны между собой.

Специфика ислама заключается, прежде всего, в том, что это не столько религия в традиционном понимании этого слова, сколько образ жизни, тип культуры, мышления и поведения.

Поэтому проблемы, связанные с исламом, привлекают на современном историческом этапе многих писателей, культурологов, философов, религиоведов, историков и общественных деятелей во всём мире. Объективно признано, что ислам на сегодняшний день является одной из многочисленных религий. Более того, эта религия активным образом влияет на современную политику, экономику различных государств, а также оказывает заметное воздействие на динамику массовых социальных движений во многих странах и регионах. Само собой разумеется, что эта религия существенным образом влияет и на общую атмосферу христианского движения, тем более что на сегодняшний день и в России, и во многих других западноевропейских странах проживает немалое количество мусульман.

Примечательно, что не только в Азербайджане и на всём мусульманском Востоке, но и в России, и странах СНГ в последние годы ХХ и первые несколько лет XXI столетий заметно возрастает роль ислама как важной идеологической силы. К исламу всерьёз обращаются представители различных политических партий и национальных движений. К дискуссии о роли ислама в современном мире активно подключаются не только религиозные деятели, но и философы, историки, литераторы, политики и др.

Исследование этих проблем происходит и сегодня: проводятся встречи глав конфессий, конференции с участием представителей различных религий и религиозных организаций. Можно с уверенностью сказать, что определяющая черта и назревшая необходимость нашей эпохи – диалог религий. Важность диалога определяется духовно-историческим аспектом взаимодействия этих религий, их социально-обусловленным сосуществованием, начиная с VII века до сегодняшнего дня. Историческая ретроспектива этих взаимоотношений раскрывает современному религиоведу сложность и неоднозначность взаимодействия и сосуществования христианства и ислама, где наряду с экономическими, социальными, политическими и культурными связями, существовали непонимание и неприятие,

В обращении Президента Азербайджанской Республики Ильхама Алиева участникам международной конференции на тему «Роль средств массовой информации в развитии толерантности и взаимопонимания» говорится: «Будучи исламской страной, Азербайджан в то же время является светским и многоконфессиональным государством. Ислам в нашей стране воспринимается как неотъемлемая часть духовно-исторического наследия, культуры, национального менталитета. …Азербайджан - одна из немногих стран, где на протяжении всей истории нет конфронтации и дискриминации на национально-религиозной почве. Представители различных народов, религиозных конфессий веками жили здесь в условиях мирного сосуществования и спокойствия. Сформировалось общество, обладающее религиозно-этническим разнообразием, богатыми национально-духовными ценностями, и атмосфера толерантности, гражданское согласие стало нерушимой нормой общежития в нашей стране» [1,1].

Ислам в Азербайджане специфичен не только главенством шиизма, но и мирным сосуществованием с другими религиозными организациями. В Баку функционируют помимо Управления Мусульман Закавказья, Русская православная церковь, Церковь Михаила Архангела, Церковь Адвентистов 7-го дня, Синагога Европейских евреев, Синагога Горских евреев, Международное общество "Кришна", Международная Библейская организация "Животворящая Благ" и др.

Ярким доказательством может служить тот факт, что шейх всех мусульман Кавказа Гаджи Аллахшукюр Пашазаде в сентябре 2005 года был награждён орденом Преподобного Сергия Радонежского. На церемонии награждения патриарх московский и всея Руси Алексий II подписал документ, в котором отмечается, что такая встреча лидеров религиозных организаций «позволит достичь серьёзных сдвигов в диалоге между традиционными религиями с целью достижения мира между людьми, народами и цивилизациями» [5,2].

В русле избранной нами темы отметим, что цель этой ужасной вакханалии очевидна: Западу желательна не сильная и процветающая, а именно Россия, измученная внутренними неурядицами. Известный польский политолог Збигнев Бжезинский полагает, что нужно быть до слепоты наивным человеком, чтобы продолжать верить в искренность «дружеских чувств», о которых говорят современные «западные партнеры». Конечно, нужно стараться «быть в мире со всеми людьми», да и запад отнюдь не однороден, но вспоминается горькая фраза Александра III Миротворца: «У России друзей нет», и его же горькая шутка: «У России все-таки есть два друга – это ее армия и ее флот». Однако многими веками раньше, во времена Святой Руси прозвучали также иные слова – это завет благоверного великого князя Александра Невского: «Крепить оборону на Западе, а друзей искать на Востоке». Это не столь мрачно, как изречение предпоследнего российского монарха. Россия действительно при желании может обрести искренних друзей в исламском мире, - прежде всего, конечно, в мусульманских странах Содружества. В Обращении главы Совета муфтиев России Равиля Гайнутдина к единоверцам по случаю Курбан-байрама 19 декабря 2007 года отмечается: «Последователи основных религий нашей России - Православия и Ислама - всегда были вместе во все трудные и счастливые периоды жизни нашего государства. На протяжении веков Россия была общим домом для последователей различных конфессий, которые совместно трудились над созиданием ее духовного могущества, укрепляли государственность, защищали священные рубежи. Мы просим Всевышнего Аллаха, чтобы на наши головы никогда не обрушивались войны и бедствия, чтобы для мусульман России новые времена стали периодом дальнейшего возрождения духовности, культуры и традиций» [3]. Или же: «Мусульмане России на протяжении веков и тысячелетий живут на родных землях, соблюдая предписания религии, добровольно избранной нашими предками, соблюдая и чтя законы мирного сосуществования с соотечественниками. Родившись на этой земле, мы помним: в России могилы наших предков, с Россией мы связаны многовековыми узами.
Для мусульман, воспитанных на учении Корана, во все времена были священными понятия "родная земля", "родина предков", и ею для нас наша Отчизна - Россия. Мусульмане всегда руководствовались учением Ислама, согласно которому защита Родины является частью веры. Вот почему мусульманское население близко к сердцу воспринимало все события, которые происходили в нашем государстве, вместе с другими народами активно участвовали в решении важных задач и преодолении сложных периодов. Также небезразлична мусульманам судьба нашей России и сегодня. Мусульмане многократно доказывали свою верность Отечеству, честно служили интересам России, доблестно защищали свою Родину.

Современные реалии динамичного развития общества и взаимодействия промышленных структур, взаимопроникновения капитала, в условиях, когда становится экономически не выгодным жить в окружении слабых соседей, когда выгоднее развивать и привлекать ресурсы в развивающихся странах, ставят все государства перед выбором: продолжать жизнь в изоляции, отставая в своем развитии, как это было в Японии в начале ХХ века, либо же включиться в экономический прогресс, пытаясь найти свое место в сложном и развивающемся мире. В контексте этой перспективы, встает проблема религиозного взаимодействия, как важной части менталитета.

Ибо невозможность толерантности в отношениях между людьми, в свою очередь сказывается на экономическом благополучии общества в целом. Именно в этом контексте государственная политика Азербайджана является наиболее продуманной и мудрой. Распад содружества ознаменовался множеством межнациональных конфликтов, которые носили не только территориальный, но и межконфессиональный характер. Азербайджан, население которого состоит из множества наций и народностей, в этой ситуации смог найти наиболее оптимальное решение. Так, с целью налаживания межкультурного и межрелигиозного диалога, в Азербайджане были восстановлены многие синагоги, церкви и соборы, разрушенные во время господства социализма в республике. Закрытый в 1920 году и за 70 лет, пришедший в упадок собор Святых Жен Мироносиц, передан русской православной конфессии в 1991 году. И во время визита Патриарха Московского и Всея Руси Алексия II было совершено освящение храма и присвоение ему статуса кафедрального собора. Нельзя забывать при этом тот факт, что вся работа по возрождению этого храма была произведена за счет личных средств бизнесмена - мецената Айдына Курбанова. А в 1999-2001 году в Баку был реконструирован другой православный храм - Собор Рождества Пресвятой Богородицы. 7 марта 2008 года в Баку состоялась официальная церемония открытия католической церкви Пресвятой Девы Марии. В церемонии открытии принял участие Президент Азербайджана Ильхам Алиев.

Наряду с этим, было построено новое здание синагоги, выдержанное в стиле традиционной еврейской архитектуры. Строительство синагог продолжается также в регионах компактного проживания иудеев.

Если строительство церкви и синагоги исторически объяснимо, в связи с большой диаспорой, проживающей в стране, то строительство католического и протестантского соборов являются данью уважения жителей республики к появившимся в связи с нефтяным бумом представителям западноевропейских стран. Не случайно 22 июня 2004 года в Международном пресс-центре города Баку состоялся семинар «Роль ислама в формировании толерантности на Южном Кавказе», организованный Фондом Фридриха Наумана (Германия) и Американским еврейским комитетом (США) и др. Посол Германии в Азербайджане Клаус Гревлих, выступая на этом семинаре, отметил, что «модель Азербайджана в области взаимоотношений государства и религии может быть экспортирована в другие страны. Религиозная толерантность и терпимость являются вашим богатством» [6,4].

Эту же мысль о высокой религиозной терпимости азербайджанцев высказал Патриарх Рима Варфоломей I, посетивший в 2003 году нашу республику: «Я удовлетворен уровнем толерантности здесь. В Азербайджане каждый может исповедовать религию и отправлять обряды по своему желанию» [6,4].

Еще раз, подчеркивая стремление к межрелигиозному диалогу, правительство республики во главе с Президентом Азербайджана Гейдаром Алиевым в 2002 году организовало визит в республику Папы Римского Иоанна Павла II. Посещение Папы вызвало большой резонанс. Во встрече с ним приняли участие представители всех религиозных конфессий Азербайджана - глава Управления мусульман Кавказа шейх-уль-ислам Аллахшюкюр Пашазаде, епископ Бакинский и Каспийский Русской православной церкви Александр, председатель религиозной общины горских евреев Семен Ихиилов. Выражая свое отношение к насильственным конфликтам на Кавказе, Папа римский Иоанн Павел II заявил: «Никто не вправе представлять религии или использовать их как орудие нетерпимости, как средство для агрессии, насилия или смерти. Наоборот, их дружба и взаимоуважение составляют богатый источник подлинного прогресса и мира» [6,4].

На сегодняшний день в Азербайджане прошли регистрацию более двухсот религиозных организаций. И это обстоятельство является ярким подтверждением религиозной толерантности в современном демократическом Азербайджане. Сегодня необходимо наладить межконфессиональный диалог, который нужно противопоставить идеологам экстремизма, использующим чувства верующих. У проповедников конфронтации нет ничего общего с истинными целями религиозных объединений. Разные народы в силу своих религиозных и культурных традиций имеют отличающиеся правовые и политические уклады. Сегодня современный мир столкнулся с новыми угрозами, делаются попытки расколоть его по религиозному или этническому признаку, вбить клин, прежде всего, между христианским и исламским сообществами. Или говоря иначе, навязывается конфликт цивилизаций, и надо в полной мере отдавать себе отчет к каким катастрофическим последствиям такая конфронтация могла бы привести. И сегодня все научные конференции, саммиты религиозных лидеров затрагивают не только религиозно-богословские темы, но и актуальные проблемы - противостояние международному терроризму и экстремизму, корень которых - в нетерпимости к людям других взглядов, в неуважении к их традициям. Идеологи террора строят свои спекуляции не только на острых социальных проблемах, но и на религиозной безграмотности, сепаратистских и националистических настроениях. Незнание элементарных основ религиозной культуры делает человека уязвимым перед лицом опасных экстремистских течений, а падение нравственных начал в обществе во многом является причиной ксенофобии и расовой розни.

В современном Азербайджане толерантность и веротерпимость являются основой гражданского мира, важным фактором социального прогресса, отношения религиозных объединений и государства в стране строятся на принципах свободы совести и вероисповедания, на равенстве всех религиозных организаций перед законом, невмешательстве государства в их деятельность.

«Только тогда межрелигиозный диалог будет иметь значение и давать положительный импульс обществу, когда граждане…будут ощущать свою принадлежность либо к православию, либо к исламу, либо к буддизму. Иначе религиозный диалог сведется лишь к взаимному общению между религиозными лидерами и впоследствии утратит свое значение» [2].

ЛИТЕРАТУРА

  1. Алиев И.Г. Участникам международной конференции на тему «Роль средств массовой информации в развитии толерантности и взаимопонимания» // Газета «Бакинский рабочий», 2007 г., 27 апреля, № 75 (25564).

  2. Богомолов А.И. Религии мира. Новейший словарь / А.И.Богомолов. – Ростов на Дону: 2005, 672 с.

  3. Обращение главы Совета муфтиев России Равиля Гайнутдина к единоверцам по случаю Курбан-байрама 19 декабря 2007 // http:

  4. Религиоведение. Энциклопедический словарь. М.: Академический Проект, 2006, 1256 с.

  5. «Эхо». 16 сентября 2005 г.

  6. http: //www. azerbaijan az

Əliyev Şirinbəy

GƏNCƏ ŞƏDDADİLƏR ƏMİRLİYİNİN XARİCİ SİYASƏTİNDƏ

GÜRCÜ FEODAL DÖVLƏTLƏRİ (X-XI ƏSRLƏR)

Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər və diplomatiyası tarixində Azərbaycan – Gürcüstan münasibətləri əhəmiyyətli yer tutur. Azərbaycan tarixi­nin ən qədim qatlarından başlanan və böyük inkişaf yolu keçən Azərbaycan – Gürcüstan münasibtlərində X-XI əsrlər xüsusi mərhələni təşkil edir. Azərbaycan tarixşünaslığında intibah dövrü adlandırılan IX əsrin II yarısı – XI əsr dövlət­çiliyin, ölkənin hərbi-siyasi qüdrətinin, ticarət və sənətkarlığın, mədəniy­yətin tərəqqisi, çiçəkləndiyi dövr kimi səciyyələndirilir. IX əsrin II yarısından etibarən Azərbaycanda yaranmaqda olan feodal dövlətləri Xilafət hakimiy­yətindən imtina edir və müstəqil olmağa çalışırdılar. Feodal pərakəndəliyi şərai­tində yaranmaqda olan belə feodal dövlətləri sayca çox idilər. Xilafətin süqutu ilə Azərbaycanda başlanan siyasi dirçəliş nəticəsində cənubda Sacilər, Salarilər, Rəvvadilər kimi sülalələrin idarə etdikləri eyni adlı dövlətlər bir-birini əvəzləmiş, şimalda isə Şirvanşahlar dövləti, Şəki çarlığı, Gəncə Şəddadi əmirliyi yaranmışdı.

Azərbaycanda feodal pərakəndəliyinin hökm sürdüyü zaman qonşu Gürcüstanda da bir neçə müstəqil dövət qurumları yaranmışdir. Lakin Azərbaycandan fəqli olaraq, Gürcüstanda dövlətin mərkəşləşdirilməsi prosesi X əsrin ikinci yarısından başlamış və XII əsrin əvvələrində başa çatdırılmışdı. Beləliklə də vahid Gürcüstan dövləti regionun qüdrətli dövlətlərindən birinə çevril­məklə, o dövrün regional dövlətlərarası münasibətlərində mühüm rol oyna­mağa başlamışdır. Məhz bu səbəbdən IX əsrin ikinci yarısı – XI əsrdə Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər və diplomatiyası tarixini araşdırarkən onun digər dövlətlərlə münasibətləri ilə yanaşı, Gürcüstanla münasibətlərinin təd­qiq olunması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Təssüflə qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan tarixşünaslığında X-XI əsrlərdə Azərbaycan - Gürcüstan münasibətləri, o cümlədən Gəncə Şəddadilər əmirliyinin müvafiq dövrdə Gürcüstanda yaranmış feodal dövlətlərlə münasibətləri yetərincə tədqiq olunmamışdır. Qeyd olunan problem ilə bağlı elmi ədəbiyyatda bu və ya digər dərəcədə materiallara təsadüf olunması onların sistemləşdirilməsini və ümumiləşdirilməsini tələb edir. X əsrin ikinci yarısı - XI əsrdə Şəddadilər dövlətinin xarici siyasətində gürcü feodal dövlətləri məsələsinə dair materialların nisbətən az və pərakəndə olması səbəbindən xüsusi elmi məqalənin hazırlan­masına zərurət yaranmışdır. Təqdim olunan məqalə bu sahədə yaranmış boşluğu qismən doldurmağa xidmət edə bilər.

Şəddadilərin gürcü feodal dövlətləri ilə qarşılıqlı münasibətlərinə dair başlıca mənbələr sırasında Əhməd ibn Lütfüllahın (Münəccimbaşı) «Cəmi əd-Düval» əsəri və orta əsr gürcü mənbəsi «Matiane Kartlisa» göstərilə bilər. Bundan əlavə, Vardan, İbn əl-Əsir, Qətran Təbrizi və b. əsərlərində şəddadi-gürcü münasibətlərinə toxunulmuşdu. Bu dövrün görkəmli tədqiqatçı alimi M. X. Şərifli «IX əsrin ikinci yarısı - XI əsrlərdə Azərbaycan feodal dövlətləri» (Bakı, 1978) əsərinin Şəddadilər dövlətinə aid IV fəslində Şəddadilərin gürcü feodal dövlətləri ilə münasibətlərinə xüsusi yer ayırmışdır.

X əsrin II yarısında Azərbaycan Salarilər dövlətinin (942-981) zəifləməsindən istifadə edən Şəddadi əmirləri 971-ci ildə Gəncəni tutaraq Arranda hakimmiyəti ələ keçirdilər. Şəddadi əmiri Ləşkəriyə gücü yetməyən Salari hökmdarları Şəddadilər dövlətini rəsmən tanımağa məcbur oldular (1, s. 195). Beləliklə, Kür və Araz çayları arasındakı torpaqlarda möhkəmlənən Şəddadi əmirləri Azərbaycanda yeni bir dövlət yaratmağa müvəffəq oldular. Qısa zamanda Ərməniyənin də xeyli hissəsini ələ keçirən Şəddadilər həmsərhəd olduqları dövlətlərlə-cənubda Rəvvadilər, şimalda Şəki, şimal-qərbdə Abxaz-Kartli çarlığı, şərqdə isə Şirvanşahlarla zaman-zaman müharibələr aparırdılar. Aparılan mühari­bələrdə başlıca məqsəd nəzarət etdikləri ərazilərin genişləndirilməsinə xidmət etsə də, Şəddadi- Gürcüstan münasibətlərində izlənilən gərginlik digər amillərlə də bağlı idi (2, s. 7-8):

  1. islam-türk birliyinin dərin kök saldığı Arranda hakimiyyəti ələ keçirmiş Şəddadilər sülaləsi nümayəndələrinin «kafirlərə qarşı müqəddəs müharibə» adı altında dini-ideoloji mübarizədə fəallıq göstərməsi və qonşu xristian ölkələrə münasibətdə barışmaz düşmənçilik siyasəti yürütməsi;

  2. gürcü feodallarının Şəddadilərin yaxın müttəfiqi olan Tiflis müsəlman əmirliyini ləğv etmək cəhdlərinə qarşı mübarizə;

  3. vaxtaşırı gürcü feodallarının öz ərazilərini Arran torpaqları hesabına şərqə dorğu genişləndirmək cəhdlərinə qarşı mübarizə;

  4. bütün bunların fonunda regional rəqabət və s.

X əsrin ikinci yarısında Gəncə Şəddadilər dövlətinin gürcü feodal dövlətləri ilə hər hansı bir münasibətlərinə dair mənbələrdə məlumatlara rast gəlinmir. Əksinə, XI əsrin əvvəllərindən başlayaraq Gəncə Şəddadilər dövlətinin süqutu­nadək Şəddadilərin gürcü feodal dövlətləri ilə vaxtaşırı toqquşmaları və bundan irəli gələn düşmənçilik münasibətləri orta əsr mənbələrinin diqqətindən kənarda qalmamışdır. X əsrin ikinci yarısında Gəncə Şəddadilər dövlətinin gürcü feodal dövlətləri ilə münasibətlərinin olmaması müxtəlif səbəblərlə izah oluna bilər. Məlumdur ki, bu dövrdə Şəddadi əmirləri Gəncədə müstəqil dövlət qurmaq uğrunda Salarilərə qarşı böyük səylə mübarizə aparmış, Arrana tam sahib olaraq hakimiyyətlərini möhkəmlətmiş, bölgədən deyləmləri qovaraq sabitlik yaratmış, ordu quruguluğu və s. kimi dövləti işlərlə məşğul olmuşdular.

Bütün bunlarla yanaşı, Şəddadi sülaləsi daxilində hakimiyyət uğrunda aparılan gizlin mübarizə də xüsusi qeyd olunmalıdır. Məsələ burasındadır ki, Gəncə Şəddadilər dövlətinin yaranmasında müstəsna rol oynamış Fəzlun hakimiyyət başına böyük qardaşı Ləşkərini (971-978) gətirmişdi. Ondan sonra hakimiyyətə Fəzlun keçməli olduğu halda, ordunun köməyi ilə taxt-taca qardaşı Mərzuban (978-985) sahib olmuşdu. Ləşkəridən fərqli olaraq, Mərzubanın hakimiyyəti dövründə dövlət xeyli zəifləmiş, hakim sülalə üzvləri arasında çəkişmələr başlanmış, Şirvanşahlar Bərdəni ələ keçirmişdi və s. Dövlətin əsl banisi kimi Fəzlun hakimiyyətə Mərzubanı sui-qəsd nəticəsində öldürdükdən sonra keçir. I Fəzlun (985-1031) hakimiyyətini möhkəmləndirərək Şəddadilərin əvvəlki nüfuzunu bərpa edir. Onun dövründə Gəncə Şəddadilər dövləti regionun qüdrətli dövlətlərdən biri olub, regional dövlətlərarası münasibətlərin fəal iştirakçısına çevrilir (1, s. 196-197).

Orta əsr müsəlman və gürcü mənbələrindən məlum olur ki, Abxaz-Kartli çarı III Baqratın (975-1014) XI əsrin əvvəllərində fəallaşaraq Kaxeti xorepiskopluğu və Şəki çarlığına münasibətdə yeritdiyi işğalçılıq siyasəti və əldə etdiyi uğurlar Gəncə Şəddadilər dövlətini ciddi narahat edirdi. Qonşu ərazilərə iddialı olan Gəncə Şəddadi əmiri I Fəzlun açıq şəkildə III Baqrata qarşı çıxış edərək Kaxeti və Şəki torpaqlarına qarətçi yürüşlər təşkil edirdi. XI əsr anonim gürcü səlnaməçinin qələmə aldığı mənbəyə görə, bu dövrdə (1012-1014-cü illər) Gəncə əmiri Fadlon (Fəzlun) baş qaldırdı və aramsız olaraq Kaxeti və Hereti (Şəki) eristavlarını sıxışdırmağa başladı. O, vaxtaşırı müxtəlif yerlərə basqınlar edərək oraları qarət edib viran qoydu və çoxlu əsir apardı. Baqrat Fəzluna qarşı qoşunlarını hazırladı və kömək məqsədilə erməni çarı Şahənşah Qağikə (950-1020) müraciət etdi. Onlar Dzorakertdə birləşib qürurlanmış Fəzlunun üzərinə yeridilər (3, s. 40; 4, s. 59).

Gürcü çarını vəsf edən gürcü mənbəsinə görə, Fəzlun xristianlara nifrət edirdi və hər vasitə ilə onları məhv etməyə çalışırdı. Lakin bu məğlubedilməz qüvvəni gördükdə o qorxaraq möhkəm yerə çəkildi. III Baqrat Şankori (Şəmkir) şəhərini mühasirə etdikdə Fəzlun öz nümayəndəsini göndərib üzr və sülh istədi. Bu zaman Baqrat əvvəlcə bütün didebullara şəhəri ələ keçirməyi əmr etdi. Onlar baxdılar, yoxladılar və heç kəsin bunu edə bilməyəcəyini dedilər. Sonra çar əmr etdi ki, Fəzlun ilə sülh sazişi imzalasınlar. Onların hamısı bunu ən ağıllı tədbir hesab edib, sülh etməyi məsləhət gördülər. Çar nümayəndə göndərib sülh bağlamağa razı olduğunu Fəzluna xəbər verdi… (3, s. 40; 4, s. 59).

Gürcü mənbəsinə görə, «… böyük və müzəffər çar Baqrat bütün didebullara saysız hədiyyə verib, müzəffər halda geri qayıtdı». Gürcü mənbəsi III Baqratın bu yürüşünü mümkün qədər şişirtməyə çalışsa da, mənbə materialını ciddi təhlil etdikdə, gürcülərin hər hansı mühüm uğur əldə etdiklərinin şahidi olmuruq. Gürcü mənbəsi «o, belə hesab edirdi ki, sabah şəhəri alacaq və dağıdacaq…», «onlar baxdılar, yoxladılar və heç kəsin bunu edə bilməyəcəyini dedilər », «…çar əmr etdi ki, Fəzlun ilə sülh sazişi bağlasınlar», «onların hamısı bunu ən ağıllı tədbir hesab edib, sülh etməyi məsləhət gördülər» ifadələrini mətndə işlətməklə çarın Şəddadilərlə müharibədə qalib gələ bilmədiyini etiraf etmiş olur.

Qeyd etmək lazımdır ki, M. X. Şərifli öz əsərində gürcü mənbəsindən götürülmüş bu məlumatı təhlil edərkən, onu Münəccimbaşının digər məlumatı ilə müqayisə edir və nəticədə, ayrı-ayrı dövrlərdə baş vermiş iki müxtəlif hadisəni eyniləşdirməklə səhvə yol verir (1, s. 198). Əslində Münəccimbaşı hicri 417 (1026/27) -ci ildə baş vermiş hadisə, Abxaz çarının (I Georgi və ya IV Baqratın) Arrana növbəti yürüşü barədə məlumat verir. Arrana soxularaq Şəmkir qalasını bir neçə gün mühasirə edən Abxaz çarına qarşı Şəddadi əmiri I Fəzlun böyük ordu ilə döyüşə girdi və onu ağır məğlubiyyətə uğratdı (5, s. 216). Orta əsr gürcü mənbələri Abxaz çarının bu yürüşü barədə heç bir məlumat vermir. Daima çarların qələbələrini vəsf edən gürcü mənbələrinin bu barədə susması təbii qarşılanmalıdır. Eyni qayda da Şəddadilərin tarixindən bəhs edən müsəlman mənbələri Gəncə əmirlərinin bu və ya digər məğlubiyyəti haqqında susmağa üstünlük verir.

Bununla belə, bu dövrdə gürcü çarlığının son dərəcə çətin vəziyyətdə olduğu mənbələrdən məlum olur. I Georgi (1014-1027) ölkəsinə təcavüz etmiş Bizansa qarşı uğursuz müharibələr aparmış və 1023-cü ildə əlverişsiz sülh bağlamağa məcbur olmuşdu (6, s. 113). Onun vəfatından sonra isə 9 yaşlı IV Baqrat (1027-1072) çarlıq tacını qəbul etmişdi. Belə uğursuzluqların ardından boşalmış xəzinəni doldurmaq məqsədilə gürcü çarı I Georginin Şəmkir istiqamətində qarətçi yürüş təşkil etməsi və əvvəlki müharibədən kifayət qədər zəifləmiş gürcü ordusunun Fəzlun tərəfindən məğlubiyyətə uğradılması mümkün idi. Hakimiyyətə yenicə gətirilmiş və eristavların himayəsində olan IV Baqratın da eyni aqibətlə üzləşməsi ehtimalı böyükdür.

Gürcü mənbəsi 1032-ci ildə Şəki çarı Böyük Kvirikenin (1014-1037) Şəddadilər dövlətinə qarşı təşkil etdiyi hərbi yürüşündə Kartli eristavlarından Liparit və İvane Abazas-dzenin, habelə Tiflis əmiri Cəfər ibn Əlinin iştirak etməsi barədə məlumat verir. Müttəfiqlər Kvirikenin məsləhəti ilə Eklesidə toplaşaraq Şəddadi ordusuna qarşı döyüşə girdilər. Şəddadi əmirini qaçmağa vadar edən müttəfiqlər böyük qənimət ələ keçirmişdilər (3, s. 47-48; 4, s. 66). M. X. Şərifli bu hadisəni şərh edərkən xronoloji ardıcıllığı pozaraq onu Şəmkir hadisələri, başqa sözlə III Baqratın Şəmkir yürüşü ilə əlaqələndirməyə çalışmışdır (1, s. 197). Gürcü mənbəsində Şəddadi əmiri kimi Fadlon qeyd olunsa da, bu dövrdə Gəncə əmiri Əbülfəth Musa ibn Fəzl (1031 - 1034) olmuşdur (1, s. 233).

Mənbədə yürüşün səbəbi kimi Gəncə əmirinin başçılara qarşı pis və ehtiyatsız hərəkət etməsi göstərilsə də, əlavə mənbə materialı olmadan hadisəyə tam aydınlıq gətirmək mümkün deyil. Yürüşdə məqsəd Gəncə əmirini cəzalandırmaq olmuşdusa, o zaman nə üçün qazanılan qələbənin ardından yürüş davam etdirilməmiş və Şəddadilərə məxsus ərazilər (ən azından gürcülərin daima hədəfində olan Şəmkir) ələ keçirilməmişdir? Ehtimal etmək olar ki, Gəncə əmirinin vaxtaşırı sırf qarətçilik məqsədilə Gürcüstana etdiyi yürüşlərə cavab olaraq, eyni formada birləşmiş qüvvələr Arrana soxulmuş və onların qarşısını kəsməyə çalışan Şəddadi ordusunu məğlub etmişdilər.

Şəddadilər dövlətində 1034-cü ildə hakimiyyəti növbəti sui-qəsd nəticəsində atasını qətlə yetirmiş Əbülhəsən Əli Ləşkəri ələ keçirmişdi (1, s. 202). M. X. Şərifli Qətran Təbriziyə istinad edərək onun 15 illik hakimiyyəti dövründə Şəddadilərin bir-neçə dəfə gürcü hakimləri ilə müharibə apardıqlarını qeyd edir. Baş vermiş müharibələr haqqında bilavasitə məlumat verən mənbələr olmasa da, Qətran Təbrizi öz qəsidələrində II Ləşkərinin qələbələri barədə məlumat verir (1, s. 205-207).

Yuxarıda Tiflis əmiri Cəfər ibn Əlinin digər gürcü feodalları ilə birlikdə Şəddadilərlə düşmənçilik etməsi barədə məlumat vermişdik. Qətran Təbrizi isə II Ləşkərinin hakimiyyətə keçməsindən sonra Şəddadilər dövləti ilə Tiflis müsəlman əmirliyi arasında dostluq və ittifaqın yaranması barədə qəsidə yazmışdır: «İndi şir ilə pələnq yerdə müttəfiq oldu, indi Günəş və Ay bir də ittifaq etdi». Qətran Təbrizinin başqa bir qəsidəsində Cəfər ibn Əlinin vəfatından sonra II Ləşkərinin onun qızı ilə evləndiyi məlum olur (1, s. 203).

Bir qədər əvvəl düşmənçilik edən dövlətlər arasında sülalələrarası nigah ilə möhkəmləndirilmiş dostluq və ittifaqın yaranması regionda qüvvələr tarazlığının dəyişilməsi ilə bağlı idi. Gürcüstanda hegemonluq və ölkənin birləşdirilməsi uğrunda mübarizədə birinciliyi əldə etmiş Abxaz-Kartli çarlarının Tiflis müsəlman əmirliyini aradan qaldırmaq cəhdləri qarşısında Tiflis əmirləri və əhalisi daima Azərbaycandan kömək diləyirdilər. Tiflis əmirliyinin Şəddadilər dövləti ilə ittifaq yaratması gürcü feodallarının işğalçı planlarına qarşı yönəlmişdi (2, s. 9-10).

1037-ci ildə Abxaz-Kartli çarı IV Baqrat (1027-1072) Tiflisi mühasirə edən zaman, iki il sürən şiddətli mühasirəyə və aclığa tab gətirə bilməyən Tiflis sakinləri şəhəri təslim etmək qərarına gəlmişdilər. Belə olan təqdirdə Tiflis əmiri Cəfər ibn Əli gecə ikən müttəfiqi olduğu Gəncə əmiri II Ləşkərinin yanına getmək ücün sal və qayıqlar düzəltdirdi və döyüşçülərini hazır vəziyyətə gətirdi. Lakin Abxaz çarının əyanlarından bəziləri çara əmiri qovmamağı məsləhət gördülər. Çar Tiflis əmiri ilə sülh bağladı(3, s.48; 4, s. 66-67).

Abxaz-Karli çarı IV Baqratın Tiflisi tutmaqdan vaz keçməsi müxtəlif mənbələrdə fərqli səbəblərlə izah olunur. Gürcü mənbələrinə görə, çar ölkədə böyük nüfuza malik Kldekar eristavı Liparitdən ehtiyat etdiyindən, o cümlədən Şəki çarı Qağikin (1037-1058) öz ordusu ilə sol sahil Tiflis tərəfdən şəhərə yaxınlaşaraq hadisələrə müdaxilə etməsi səbəbindən Tiflisi ələ keçirmək planını müvəqqəti təxirə salmalı olmuşdur (7, s. 146). İbn əl-Əsirə görə isə, abxazlar oğuzların Azərbaycana gəlməsindən bərk qorxdular və Tiflisdən geri çəkildilər (8, s. 139-140). M.X. Şərifli Qətran Təbriziyə istinad edərək qeyd edir ki, Abxaz çarı Baqrat Tiflis əmiri Cəfər ibn Əlinin Gəncə əmiri II Ləşkəri ilə dostluq və ittifaq yaratmasından qorxaraq sülh bağlamağa məcbur olmuşdu (1, s. 206). Qətran Təbrizi hətta II Ləşkərinin gürcü çarı Baqratla müharibə edərək onu məğlub etməsi haqqında məlumat verir.

Lakin digər mənbələrlə müqayisəli təhlil əsasında müəyyən olunmuşdur ki, Qətran Təbrizinin məlumatı reallığı əks etdirməyib, Şəddadi əmiri II Ləşkərinin bu hadisələrdə rolunun şişirdilməsinə xidmət edir. Ümumiyyətlə, Qətran Təbrizi Gəncə əmiri II Ləşkərinin gürcü çarı ilə iki dəfə müharibə etdiyini və hər ikisində qalib gəldiyini qeyd edir. Fikrimizcə, burada söhbət döyüş meydanında əldə olunmuş qələbələrdən deyil, siyasi cəbhədə öz iradəsini qəbul etdirməkdən gedir. Tiflis əmirliyi ətrafında yaranmış vəziyyət bunu bir daha təsdiq edir (2, s. 10). IV Baqratın Gəncə əmiri Ləşkəridən ehtiyat edib Tiflisin mühasirəsindən əl çəkməsi bir o qədər inandırıcı görünmür. Çünki Şəddadilər dövləti tərəfindən hər hansı ciddi təhlükə ehtimalı olardısa Tiflisin mühasirəsi iki il uzanmazdı. Digər tərəfdən, Tiflis əmiri Cəfər ibn Əli 1046-cı ildə vəfat edərkən əhali şəhəri IV Baqrata təhvil vermək istəyəndə də Gəncə əmiri Ləşkəri hadisələrə müdaxilə etməmişdi.

Şəddadi əmiri II Ləşkəri 1049-cu ildə vəfat etdi və yerinə oğlu Ənuşirvan keçdi. Ənuşirvan yalnız iki ay hakimiyyətdə qala bilmişdi. O, kiçik olduğundan dövlət işlərini idarə edən hacib Əbu Mənsur öz əmirinə xəyanət etməyi planlaşdırmışdı. O, Şəki dövləti sərhədlərində yerləşən Tatiyan, Muckank və (Ağ) Əl-Baydau qalalarını, davudidlərə qarşı tikilmiş Karistan (M.X. Şərifliyə görə Gərmistan), abxazlara qarşı tikilmiş Kardmelan (M.X. Şərifliyə görə Kirdman) və Bizansa qarşı tikilmiş əl-Rustaq qalalarını müvafiq dövlətlərə təslim etmək qərarına gəlmişdir. Lakin Əbu Mənsurun bu qərarını hərbi rəislər qəbul etmədilər. Ölkədə yaranan qarışıqlıqdan istifadə edən Ənuşirvanın əmisi, Fəzlin oğlu Əbüləsvar Şavur dövlət çevrilişi nətiçəsində hakimiyyətə keçdi (1, s.208;5, s.217).

Onun hakimiyyəti dövründə (1050-1067) Şəddadilər dövləti xeyli qüvvətlənmişdi. Əbüləsvar Şavur Gürcüstanla müharibələri davam etdirirdi. Münəccimbaşının verdiyi məlumata görə, Şəddadi əmiri Əbüləsvar Şavur 1053-cü ildə gürcülərə məxsus Bəsrə qalasına hücum edib qalanı silah gücünə ələ keçirmişdir. O, qalanı canlı qüvvə, silah və ərzaqla möhkəmləndirmişdi (5, s.218). Bəzi müasir tədqiqatçılar Bəsrə qalasının Şəki çarlığı ərazisində, müasir Ərəb-Bəsrə kəndində lokalizə edirlər (9, s. 46). Hərçənd, Münəccimbaşı öz əsərində Şəki ölkəsi əhalisi haqqında bəhs edərkən onları gürcü deyil, «kafir şəkililər» adlandırır (5, s.219). Bu baxımdan Bəsrə qalasının Gürcüstanda yerləşməsi şübhə doğurmamalıdır.

Mənbələrdə Əbüləsvar Şavurun adına 1062-ci ildə Tiflis əmirliyində baş verən hadisələrlə bağlı da rast gəlinir. Şəddadilərin müttəfiqi olan və iki yüz ildən çox Tiflis müsəlman əmirliyində hakimiyyətdə olmuş Cəfərilər sülaləsinin sonuncu əmiri Cəfər ibn Əli 1046-cı ildə vəfat etmiş və şəhər sahibsiz qalmışdı. Onun hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan iki oğlu – Mənsur və Əbülheycanın heç biri Tiflis taxt-tacına yiyələnə bilməmişdi. Şəhər sakinləri onları Tiflisdən kənarlaşdırıb, əvvəlcə şəhəri gürcü çarı IV Baqrata təhvil vermək istəmişdilər. Lakin sol sahil Tiflisdə İsani qalası müdafiəçiləri Şəki çarı Qağikin köməyi sayəsində müqaviməti təşkil edə bilmişdilər (3, s. 49-50; 4, s. 68). IV Baqratın şəhəri tərk etməsindən sonra şəhər sakinləri öz aralarından bir nəfəri hakim təyin edirdilər. Münəccimbaşının verdiyi məlumata görə, 1062-ci ildə Tiflis əyanlarından bir qrupu Gəncəyə gələrək, Şəddadi əmiri Əbüləsvar Şavurdan öz adamlarını göndərərək Tiflisi tutmasını və oraya canlı qüvvə, silah, ərzaq göndərməsini xahiş etmişdilər. Əbüləsvar Şavur bu təklifi qəbul etmək istəsə də, vəziri Bəxtiyar ibn Salmanın məsləhəti ilə Tiflis qalasının açarlarını geri qaytarmışdı (5, s. 218). Məlumatdan göründüyü kimi, müvafiq dövrdə Şəddadi əmiri Əbüləsvar Şavur Tiflis qalasına sahib olmaq iqtidarında deyildi. Daha doğrusu, o region dövlətlərinin diqqət mərkəzində olan Tiflis qalasına sahib olmaqla regionda vəziyyəti gərginləşdirmək və xüsusilə də sözü gedən qalanı ciddi-cəhdlə ələ keçirməyə çalışan Abxaz-Karli çarı IV Baqratla növbəti qarşıdurmaya yol vermək istəməmişdi.

Mənbələrdən məlum olur ki, Abxaz-Karli çarı IV Baqrat əzəli rəqibi Gəncə Şəddadilər dövlətinə qarşı mübarizədə şərait yarandıqda digər qüvvələrdən də məharətlə istifadə etməyə çalışırdı. M.X. Şərifli erməni və müsəlman mənbələrinə istinad edərək, Şəddadi əmiri Əbüləsvar Şavurun Taşir çarı Davidlə müharibəsi zamanı sonuncuya kömək məqsədilə Abxaz çarının 4 min qoşun göndərdiyini qeyd edir. Həlledici döyüşdə məğlub olan Əbüləsvar Şavur bir il əvvəl ələ keçirdiyi Taşiri tərk etməli olmuşdu (1, s. 214). Münəccimbaşıya görə, 1062 və1065-ci illərdə «Allan keçidindən» aşıb Arran ərazisinə soxulan alan tayfaları da Abxaz çarı IV Baqratla ittifaqda idilər (5, s. 219-220).

1067-ci ildə Əbüləsvar Şavur vəfat etdi və yerinə oğlu II Fəzl ibn Şavur (1067-1073) əmir taxt-tacina keçdi (1, s. 219). II Fəzlin hakimiyyətinin ilk ayında Şəddadilər dövlətinə səlcuq sultanı Alp Arslan (1063-1072) yürüş etmişdi. Münəccimbaşıya görə, sultan Alp Arslanın 1067-ci ilin payızında Arrana səfəri zamanı Şəddadi əmiri II Fəzl ona itaət göstərməyə məcbur oldu. O, öz ordusu ilə sultanın 1067-ci ilin noyabrından başladığı və əvvəlcə Şəki dövlətinə, sonra isə Abxaz-Kartli çarlığına qarşı yürüşündə iştirak edirdi (5, s. 220). Gürcü mənbələri altı həftə davam edən yürüş nəticəsində dəhşətli dağıntılar, qətl və qarətlərdən geniş bəhs edir (3, s. 55-56; 4, s. 73). Gürcü çarı IV Baqrat müqavimət göstərmədən Qərbi Gürcüstana çəkilmişdi.

İlkin mənbələrdən məlum olur ki, sultan Alp Arslan yürüşdən qayıdarkən Tiflis və Rustavi qalalarını ələ keçirir və ətraf ərazilərlə birlikdə Gəncə Şəddadi əmiri II Fəzlə verir. Bundan qürrələnən II Fəzl 1068-ci ilin avqustunda 33 minlik qoşunla Tiflisə gələrək, həmsərhəd Kartli vilayətlərini qarət etməyə başlayır. Gürcü mənbəsinə görə, II Fəzl Tiflis ətrafından sənətkarları aparmağa başlamışdı. Yayın gəlişi ilə Abxaz-Kartli çarı IV Baqrat Kartliyə qayıdaraq yay iqamətgahı olan Didqoridə yerləşmişdi. Buna heç bir əhəmiyyət verməyən II Fəzl öz ordusu ilə Tiflis yaxınlığında İsani düzündə düşərgə salmış və axşamlar Muxnari vilayətini qarət edirdi. Sağ sahil Tiflis tərəfdə qalan IV Baqrat say-seçmə silahlı dəstələrini II Fəzlə qarşı göndərdi. Gürcü qoşunu Muxnari qarşısında Silkan dağı yaxınlığında (Msxetdən şimalda) Şəddadi ordusunu haqlaya bildi. Aldığı ilk zərbələrdən qaçmağa başlayan Şəddadi ordusunu Msxetdən şimalda Araqvi çayı sahilində yerləşən Xerki dağlarınadək təqib etdilər. Dar Qarti keçidində müsəlmanlar xeyli itki verdilər. II Fəzl on beş süvari ilə Silkan yolunu tutub özünü Kaxetidəki Erso vilayətinə çatdıra bildi. O, özünü Şəddadi əmirinin elçisi kimi təqdim etmək istədisə də, II Fəzli tanıyanlar onu Erso vilayətindəki Jaleti qalasının sahibi, mesxi aznauru İsak Toloşelisdzenin yanına apardılar. II Fəzli həbs edən aznaur onu cəld Telaviyə Şəki çarı Axsartanın (1058-1084) yanına apardı (3, s. 56-57; 4, s. 74-75).

Abxaz-Kartli çarı IV Baqratın təqiblərindən ehtiyat edən Axsartan isə ləngimədən II Fəzli Şəddadilərin əlində olan Xornabuc və Aradeti qalalarını təslim etməyə vadar etdi. Sonra isə Abxaz-Kartli çarı IV Baqratdan Kaxetinin başlıca qalalarını – Boçorma və Ucarmanı alıb II Fəzli ona təhvil verdi. IV Baqrat nəyin bahasına olursa-olsun əzəli rəqibi olan Şəddadi əmirini əldən buraxmaq istəmirdi. Bu səbəbdən uzun illər uğrunda savaşdığı Kaxeti qalalarını Şəki çarına verməyə razılaşmışdı (3. s. 57; 4, s. 75).

II Fəzli ələ keçirən IV Baqrat onu Tiflisə gətirir və şəhər sakinlərini təslim olmağa çağırır. Lakin şəhər hakimi müqavimət göstərdiyindən IV Baqrat çox çətinliklə şəhəri tutur. Gürcü çarı hələ Tiflisə özü sahib olmaq iqtidarında olmadığından Dmanisidə olan Sitil-ərəb adlı birisini Tiflisə gətirdib onu taxta çıxardı. IV Baqrat Rustavi, Parsxisi, Aqarani, Müqəddəs Qriqol, Kavazini qalaları müdafiəçilərinə II Fəzli göstərib onları təslim olmağa vadar etdi. Tiflisdən fərqli olaraq gürcü çarı bu qalalara özü sahib oldu. IV Baqrat 44 mün dinar və girovlar aldıqdan, habelə sulatn Alp Arslan tərəfindən göndərilmiş Saranq Alxazın (İraq əmiri Savtəkin Alxas) vasitəçiliyi ilə Şəddadi əmiri II Fəzl ibn Şavuru azad etdi (3, s. 57-58; 4, s. 75). Münəccimbaşıya görə, II Fəzl 1069-cu ilin aprelində azad olunaraq Gəncəyə qayıtmışdı. II Fəzl əsirlikdə olduğu zaman hakimiyyətə onun qardaşı Aşot ibn Şavur keçmişdi və cəmi 8 ay ölkəni idarə etmişdi (5, s.221).

Əsirlikdən azad olduqdan sonra da II Fəzl Gürcüstanla müharibələr aparırdı. Gürcü mənbəsinə görə, II Fəzl verdiyi vədləri pozaraq sultan Alp Arslanın göndərdiyi qüvvələrin köməyi ilə yenidən Kavazini qalasını ələ keçirir. Daha sonra IV Baqratın Abxazetidə (Qərbi Gürcüstan) olmasından istifadə edib Aqarani qalasını mühasirə edir və qalanın sahibi Aqaranini ona təslim edir. Tezliklə geri qayıdan IV Baqrat Aqaranini mühasirə edərək ələ keçirir (3, s. 58; 4, s. 75).

IV Baqrat Şəddadilərə qarşı müharibələrində Dəryal keçidindən şimalda yaşayan ovs tayfalarından da istifadə edirdi. Müasir osetinlərin əcdadları hesab olunan ovslar vaxtaşırı Arrana yürüşlər təşkil edirdilər. Bu dəfə də IV Baqrat ovsların çarı Dorqoleli dəvət etdi və o, 40 minlik ordusu ilə Arrana qarətçi yürüş təşkil etdi. Gürcü mənbələrinə görə, çarın oğlu kuropalat Georginin də iştirak etdiyi yürüş zamanı ovs ordusu guya Gəncəni ələ keçirmişdi (3, s. 58; 4, s. 75). Lakin bu məlumat digər mənbələr tərəfindən öz təsdiqini tapmır.

1073-cü ildə növbəti çevriliş nəticəsində II Fəzl hakimiyyətdən kənarlaşdırılır və yerinə oğlu III Fəzlun (1073-1075) keçir. Şəddadilər dövlətinin sonuncu əmiri olan III Fəzlun cəmi iki il müstəqil ölkəsini idarə edə bildi (1, s.225-226). Onun qısa müddətli hakimiyyəti dövründə Şəddadi-Gürcüstan münasibətlərinə aid mənbələrdə yalnız bir məlumata təsadüf olunur. Gürcü mənbəsinə görə, IV Baqratın vəfatından sonra hakimiyyətə keçmiş oğlu II Georgiyə qarşı bəzi feodallar itaətsizlik nümayiş etdirirdilər. Gürcü çarına qarşı tez-tez üsyan edən İvane Liparit oğlu 1074-cü ildə yenidən qiyam qaldırır. O, Qaqi qalasından II Georginin qüvvələrini aldadıb çıxarır və qalanı Gəncə Şəddadi əmiri III Fəzlun ibn Fəzlə satır (3, s. 60; 4, s. 77).

Səlcuqların müdaxiləsi ilə 1075-ci ildən başlayaraq 1088-ci ilədək davam edən qızğın mübarizədən sonra Şəddadilər dövlətinin mövcüdluğuna son qoyuldu.

ƏDƏBİYYAT

  1. Şərifli M.X. IX əsrin ikinci yarısı – XI əsrdə Azərbaycan feodal dövlətləri. Bakı, 1978.

  2. Əliyev Ş.H. IX əsrin ikinci yarısı – XIII əsrin əvvəllərində Azərbaycan – Gürcüstan münasibətləri. Bakı, 2007.

  3. Матиане Картлиса. Пер., введ. и примечание М.Д. Лордкипанидзе. Тбилиси, 1976.

  4. Летопись Картли. Пер., введ. и примечание Г.В. Цулая. Тбилиси, 1982.

  5. Ахмед ибн Лютфуллах (Мунаджим-Баши). Джами ад-Дувал. - Труды института истории АН Азерб. ССР, т. ХЫЫ. Баку, 1957.

  6. Мкртумян Г.Г. Грузинское феодальное княжество Кахети в ВЫЫЫ-ХЫ вв. и его взаимоотношения с Арменией. – Ереван, 1983.

  7. Hacıəli Ş. Şimal-Qərbi Azərbaycan: İngiloylar. Bakı, 2001.

  8. İbn əl-Əsir. Əl-Kamil fi-t-Tarix. Ərəb dilindən tərcümə edəni M. Əfəndizadə. Bakı, 1959.

  9. Мусхелишвили Д.Л. Из исторической географии Восточной Грузии. Тбилиси, 1982.

РЕЗЮМЕ

В азербайджанском историоведении недостаточна исследован азербайджано - грузинские отношения в период X-XI вв, в том числе отношения Гянджинского государства Шаддадидов с феодальными государствами этого периода в Грузий. Династие Шаддадидов захватившая власть в Арране, где исламо-тюркские отношения пустили глубокие корни, их активность религиозно-идеологической борьбе под флагом «святая война против иноверцев», ведение непримиримой вражеской политики по отно­шению с соседними христианскими государствами, борьба против грузинских феодалов, которые пытались уничтожить Тифлисский мусульманский амират, являющимися ближним союзникам Шаддадидов, борьба против регулярных нападений грузинских феодалов, поставшихся расширить свои границы на восток за счёт арранских земель на фоне всего этого региональное соперничество и другие фактора явились результатом регулярных войн и продолжительной напряженности в отношениях Шаддадидов с грузинскими феодальными государствами X-XI вв.

SUMMARY

X-XI century Azerbaijan Georgian relationships, as well as, the relations between Shaddadi emirate in Ganja with feudal states arisen in Georgia at that time were not enough investigated in Azerbaijan history. Special activity in “holy war against scoffers” of Shaddadi emirate that seized power in Arran, conducting uncompromising hostility policy to neighboring Chistian states, as well as, efforts of Georgian feudal lords to broaden their territories in account of Arran region were the reason for keeping tension relationships and cause for the war to brake out.

Əliyeva Hökümə

I. BAKIXANOVUN INSTRUMENTAL KONSERTLƏRINDƏ

SOLIST-ORKESTR «MÜNASIBƏTLƏRINƏ» DAIR

Tofiq Bakıxanovun olduqca geniş və ətraflı olan yaradıcılığında instrumental konsert xüsusi yer tutur və bəstəkarın bu janr nümunələrinin sırasında skripka konsertləri öz sayı və bədii əhəmiyyəti ilə seçilir. Onu da deməliyik ki, musiqiçinin ilk ciddi yaradıcılıq uğuru 1957-ci ildə yazdığı Birinci skripka konserti (d-moll) ilə bağlıdır və o vaxtdan başlayaraq instrumental konsert bəstəkarın ən sevimli janrı kimi çıxış edir.

İnstrumental yaxud solo konsertin irəli çıxması XVII əsrin sonu – XVIII əsrin əvvəllərində Barokko musiqisində baş verir və o, instrumental musiqinin aparıcı janrına çevrilir. Simfoniya, kvartet və sonata kimi janrlarla müqayisədə instrumental konsertin daha tez yaranma və formalaşması ümumiyyətlə zəngin ənənələrlə bağlı olması bu janrın tarixi əhəmiyyətindən və bədii imkanlarından xəbər verir. Təsadüfi deyil ki, Barokko və klassisizmi təmsil edən A.Vivaldi (1677-1741), C.Tartini (1692-1770), İ.S.Bax (1685-1750), Q.F.Hendel (1685-1759), V.A.Motsart (1756-1791), L.vsn. Bethoven (1770-1827) kimi məşhur sənətkarlar bu janrda böyük nailiyyətlər əldə etmişdirlər.

İnstrumental konsertin istifadəsi ilə bağlı olan sonrakı tarixi mərhələlər də çox maraqlıdır. Belə ki, XIX əsrin instrumental konserti öz lirik poetikliyi və əsasən F.Histin bu janra gətirdiyi yenilikləri ilə yadda qalır. Romatizm dövrün ən radikal novatoru kimi çıxış edən macar bəstəkarı instrumental konsertin ənənəvi silsilə quruluşunu pozur və üçhissəli silsilə yerinə birhissəli, monotematizmə istinad edən iki fortepiano konsertlərini (№ 1 Es-dur, № 2 A-dur) təqdim edir. Faktiki olaraq burada böyük silsilənin sıxlaşdırılması baş verir və çoxhissəli silsilə cizgiləri birhissəli kompozisiya çərçivəsində çatdırılmış olur.

Təbii ki, üslub baxımından son dərəcəli müxtəlif və rəngarəngli olan XX əsrin musiqisi də söz açdığımız janrdan kənar qalmayıb və dövrün ən istedadlı musiqiçiləri bu janrla bağlı olan öz dəyərli əsərlərini yaratmış olurlar. Keçən əsrin instrumental konsertində ilk növbədə diqqəti cəlb edən məzmun mürəkkəbliyidir. A.Berq (1885-1935), D.Şostakoviç (1906-1975), Q.Qarayev (1918-1982) və digər bəstəkarlar öz konsertlərinə simfoniyaya xas olan fəlsəfəliyi, dərin məna kəsb edən lirikanı, əsl dramatizmi və hətta faciəliyi daxil etməklə onu ənənəvi məzmunundan uzaqlaşdırırlar və bu addım istər-istəməz janrın digər cəhətlərinə də öz təsirini göstərir. Şübhəsiz, XX əsrin instrumental konsertində, o cümlədən silsilə quruluşunda və musiqi dilində baş verən prinsipial dəyişiklər onun yeniləşmiş məzmunundan irəli gəlir.

Beləliklə, instrumental konsert mənalı və maraqlı inkişaf yolu keçmişdir və o, bu günün özündə də instrumental musiqinin ən çox istifadə olunan janrdır. Xüsusi vurğulamaq istərdik ki, yuxarıda göstərdiyimiz yeniliklərin «müdahiləsi» instrumental konsertin janr mahiyyətinə heç bir zərər gətirmir. Bu günə qədər müxtəlif əsrlər və cərəyanlardan keçən bu janr öz sabitliyini, zamanın bütün «şıltaqlarına» davam gətirməsini çox qabarıq şəkildə nümayiş edir. Bu özü-özlüyündə çox vacib şərtdir və yəqin ki, buna görə instrumental konsertə olan maraq azalmır.

Tofiq Bakıxanovun illər boyu instrumental konsertə müraciət etməsi onun ifaçı olması ilə də izah oluna bilər. Bildiyimiz kimi, musiqiçi konservatoriya təhsilini iki ixtisas – ifaçılıq (skripka) və bəstəkarlıq üzrə bitirir. Odur ki, T.Bakıxanov bəstəkarlıqla yanaşı ifaçılıqla da məşğul olub və o, uzun illər ərzində solist, ansambl (Dövlət triosunun skripkaçısı) və Dövlət Simfonik orkestrdə (konsertmeyster) çalışıb.

Bəstəkarın musiqisində skripkaya birbaşa ünvanlanan çoxsaylı solo, ansambl və konsert əsərləri var. Burada 12 skripka və fortepiano üçün sonata, skripka və fortepiano üçün azərbaycan xalq mahnılarının işləmələri, 7 skripka konserti, skripka və simfonik orkestr üçün «Türk rapsodiyası» kimi əsərlərini göstərmək yerinə düşər. Musiqiçi sevdiyi aləti gözəl hiss edir və onu zövq və xüsusi bacarıqla istifadə edir.

Hər musiqi janrı xarakterizə edən elə xüsusiyyət yaxud xüsusiyyətlər var ki, onlar yalnız ona xasdır. Başqa sözlə desək məlum olan xüsusiyyət (xüsusiyyətlər) bu ya digər janrın mahiyyətini açmış olur. İnstrumental konsertin mahiyyətini ilk növbədə solo-orkestr «münasibətləri» əks etdirir. Əsərin üslub və dil xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq bu «münasibətlər» çox mühüm faktor kimi çıxış edir.

Adətən Barokko və klassisizm dövrlərinin instrumental konsertlərində solist və simfonik orkestr eyni bərabər təqdim olunur və hər iki iştirakçı (solist və simfonik orkestr) özünə xas olan bütün texniki və tembr-ifadə cəhətlərini tam şəkildə çatdırır. Unutmaq lazım deyil ki, instrumental konsert virtuozluğu, parlaq yazı üslubu ilə seçilən əsərdir. Odur ki, instrumental konsert hər zaman maraqla qarşılanan musiqi nümunəsidir və onun qavramasında heç bir ciddi çətinlik mümkün deyil.

Konsert boyu dinləyici sanki iki ifaçılıq başlanğıcının – solist və simfonik orkestrin qarşıdurmasını, yarışını və harmonik birləşməsini seyr edir. Məhz bunun hesabına instrumental konsertin musiqisinə rəngarənglik, virtuozluq, möhtəşəmlik daxil olur ki, bu da onun dinlənilməsində müəyyən «intriqanı» və marağı artırır.

Tofiq Bakıxanov bir bəstəkar kimi hər zaman və daima müxtəlif ənənələrlə bağlılığını qabarıq şəkildə əks etdirir. Onun musiqisində çox təbii olaraq, milli və avropa musiqi ənənələrin istifadəsini görmək olar. Onu da qeyd etməliyik ki, hər bir ənənə bəstəkar tərəfindən böyük ustalıqla təqdim olunur. Bir sözlə T.Bakıxanov ənənə (ənənələr) ilə hörmətlə «rəftar» edən bəstəkardır.

Eyni zamanda bəstəkarın ənənəyə məlum olan yarışma onun ümumiyyətlə ənənədən asılılığı kimi qəbul olunmalıdır. Əksinə, bəstəkar müraciət etdiyi ənənəni istədiyi kimi göstərir, onu sözün tam mənasında əsərdə qoyulan məsələnin həllinə tabe edir. Dediyimizi T.Bakıxanovun skripka konsertlərində solo-orkestr «münasibətlərin» misalında göstərmək istərdik.

İlk öncə onu qeyd etməliyik ki, bəstəkar öz instrumental, o cümlədən skripka konsertlərində solo-orkestr «münasibətlərini özünə məxsus şəkildə çatdırır. Burada heç bir harmonik solist-orkestr «münasibətlərindən» danışmaq olmur, çünki əsər boyu solistin üstünlüyü göz qabağındadır.

Beləliklə, bəstəkar skripka konsertlərində solist-orkestr «münasibətlərini» birmənalı olaraq solistin «xeyrinə» həll edir. Qeyd etməliyik ki, T.Bakıxanov öz instrumental konsertlərində üçhissəli silsilə quruluşuna həmişəki kimi sadiqdir və bu cəhət onun skripka konsertlərində də özünü büruzə verir. Konsert boyu skripka öz üstünlüyünü aydın şəkildə nümayiş edir və bəstəkar bunu müxtəlif yollarla çatdırır.

Əsərin bütün mövzuların göstərilməsini müəllif solistə (skripkaya) tapşırır. Maraqlıdır ki, bu priyom yalnız birinci hissənin sonata formasının ekspozisiya bölməsinə aid deyil, həmin priyomun istifadəsini repriza bölməsində də görmək olar. Əgər nəzərə alsaq ki, skripka konsertlərin orta hissənin əsas mövzusunu da solist səsləndirir, eləcə də finalın bütün mövzuları onun ifasında keçir, onda əsərin ifasında solistin qeyri-adi üstünlüyü aydın olur.

Bununla yanaşı solist partiyasının zənginliyi qeyd olunmalıdır. Təbii ki, T.Bakıxanov skripka alətini və digər simliləri çox gözəl bilir və bacarıqla istifadə edir. Skripka konsertlərin solist partiyası çox gözəl işlənmiş, hərtərəfli ölçüb-biçilmiş və olduqca rəngarəngli təəssürat yaradır. Əvvəla burada virtuozluq, geniş təqdim olunan texniki imkanlar (passajlar, paralel oktavalar, iri akkordlar, xırda, barmaq texnikası və s.) skripka alətinə xas olan ifadəlik, axınlıq, gözəl səs, tembr incəlikləri ilə birləşərək bütöv, tarazlaşmış təsir bağışlayır. Şübhəsiz, skripka partiyasını fərqləndirən bu cəhət bir daha bəstəkarın bu alətə olan «münasibətini» aşkar edir və eyni zamanda onun bu alətlə məlum olan «rəftarını», ustalığını çox dəqiq və aydın şəkildə sübut edir.

Skripka konsertlərində simfonik orkestrin roluna gəldikdə onu deməliyik ki, T.Bakıxanov onu bilərək məhdudlaşdırır. Bəstəkar adətən konsertlərində simfonik orkestrə müraciət edir, ikinci skripka konsertində isə o, yığcam kamera orkestrini istifadə edir. Onu da qeyd etməliyik ki, burada istifadə olunan simfonik yaxud kamera orkestri bir o qədər prinsipial əhəmiyyət daşımır, çünki hər bir konsertdə orkestr müşayiət edən rolda çıxış edir. Bununla belə onun bu imkanları da olduqca kasıbdır. Misal üçün bəstəkar əsər boyu orkestr tuttisindən çox az istifadə edir və sanki çalışır ki, orkestr səsi solistin ifasına maneçilik törətməsin.

Skripka konsertlərin daxilində solist-orkestr «münasibətləri» müxtəlif olur. Belə ki, bu «münasibətlərin» ən maraqlı mənzərəsini konsertin birinci hissəsində tapmaq olar. Adətən konsert silsiləsinin bu hissəsini T.Bakıxanov sonata formasında təqdim edir və bütövlüklə bu əsərin ən böyük və mürəkkəb xarakterli mərhələsidir. Yaxşı məlumdur ki, konsertin birinci hissəsi mövzu seçimi, təzadlı obrazlar ifaçılıq baxımından silsilənin digər hissələrindən çox fərqlənir. Birinci hissənin musiqisində xüsusi təkrarolunmaz bir aləm öz əksini tapır və onun çatdırılmasında solist (skripka) əsas rolda çıxış edir. Odur ki, onun partiyasının ümumi həcmi, istifadə olunan bütün ifaçılıq imkanları olduqca geniş və fərqlidir.

Bəstəkar solistin partiyasına xüsusi diqqət yetirir. Burada heç bir mövzunun dəqiq təkrarından danışmaq olmaz. Bəstəkar bilərək hər səslənən mövzunun ayrı cümləsini, bir kiçik parçasını müəyyən dəyişiklə çatdırır. Burada müxtəlif priyomlardan və ən əsas azərbaycan xalq musiqisi üçün çox səciyyəvi olan variantlıqdan geniş istifadə olunur. Bununla bəstəkarın mili musiqi köklərlə bağlılığı təsdiqlənir və eyni zamanda musiqidə rəngarənglik əldə olunur, mövzunun işlənməsi kimi məsələlər öz həllini tapır.

Skripka konsertlərin birinci hissəsində solist kadensiyası da mühüm rol oynayır. Ümumiyyətlə, kadensiya hər bir konsertdə solistin nəyə qadir olmasının parlaq ifadəsidir. T.Bakıxanov öz kadensiyalarında, demək olar ki, bu ənənəvi inkişaf etdirir. Onun kadensiyaları həmi ifadəli, həmi də virtuoz xarakterlidirlər. Bəstəkar burada alətin imkanlarından xüsusi bacarıqla istifadə edir.

Konsertin ikinci və üçüncü hissələrində də bu prinsip davam olunur. Əgər ikinci hissədə lirik ifadəlik xüsusi əhəmiyyət kəsb edirsə, konsertin finalı isə öz mili musiqi koloriti, şən oynaq, obyektiv xarakterli musiqi ilə xoş təsir yaradır.

Konsert boyu yeni üçhissəli əsərdə Tofiq Bakıxanov ardıcıl olaraq skripka alətinin aparıcı qüvvə olduğunu inandırıcı şəkildə nümayiş edir.

ƏDƏBİYYAT

1. İsazadə Ə. Azərbaycan sovet bəstəkarlarının instrumental yaradıcılığı. B., Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1961.

2. Qafarova Z. Tofiq Bakıxanov. Bakı, 1992.

3. İsmayılov M. Azərbaycan xalq musiqisnin janrları. B., İşıq, 1984.

4. Əliyeva H. Tofiq Bakıxanovun kamera-intsrumental əsərlərində ifaçılıq xüsusiyyətləri. B., 2004, 240 s.

РЕЗЮМЕ

Настоящая статья посвящена взаимоотношениям солиста и оркестра в инструментальных концертах Т.Бакиханова и обозначенная в названии статьи проблем раскрывается на примере скрипичных концертов композитора. В статье дается небольшой обзор из истории инструментального концерта и раскрывается своеобразие «взаимоотношений» партий солиста и симфонического оркестра в скрипичных концертах Т.Бакиханова, разрешаемых всецело в пользу солиста.

Əliyeva Leyla

AZƏRBAYCAN TORPAQLARINDA ERMƏNİ

VİLAYƏTİNİN YARADILMASI

I Pyotrun hakimiyyəti dövrundən Cənubi Qafqazı xususilə də Azərbaycanı işğal etmək Rusiyanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur.

XIX əsrin əvvəllərində beynəlxalq munasibətlərdə Rusiya ücün yaranmış munbit şərait bu işğalın reallaşmasına təkan vermişdir. Rusiya işğal zamanı və işğaldan sonrakı dövrdə ermənilərdən istifadə etmişdir. Cənubi Qagfqazın işğal olunmasında ciddi iddiaları olan Rusiyanın maraqlarının erməni maraqları ilə üst-üstə düşməsi Azərbaycanın qədim torpaqlarının işğalına gətirib çıxardı. Rusiyanın imperiya maraqlarının təmin edilməsinə xidmət edən müvəqqəti idarəçilik yarandığı ilk gündən yerli əhalinin, xüsusən də xan və bəylərin əmlaklarının müsadirəsinə başlanılmışdır.

1827-ci il aprelin əvvəlində Benkedorfun qoşun hissələri arxiyepiskop Nerses Aştarekatsinin muşayiəti ilə Borçalıdan hərəkətə başladı. 13 apreldə Eçmiədzin tutuldu. (7.s, 166) Aprelin 27-də İrəvan qalası muhasirəyə alınsa da iki aylıq muhasirə uğursuz nəticələndi. Iyunun 26-da Naxçıvan qalası döyuşsüz ələ keçirildi. Sentyabrda Sərdarabad qalası tutuldu. Sərdarabadda bir briqada və erməni alayı yerləşdirən Paskeviç sentyabrın 24-də Nerseslə birgə İrəvana hucum etdi. (7. s, 168) Sentyabrın 26-da İrəvan qalasının mühasirəsi başlandı. Oktyabrın 1-də gün qaralana yaxın qanlı döyüşdən sonra İrəvan qalası tutuldu. (2. s, 616) İrəvanın tutulmasından beş gün keçdikdən sonra (6 oktyabr 1827-ci ildə) Paskeviçin sərəncamı ilə burada muvəqqəti idarəçilik yaradıldı. Yerli Orduya komandanlıq edən general Krasovski idarə rəisi, İrəvan qalası komendantı podpolkovnik Borodin və Nerses Aştaraketsi isə üzvlər təyin edildilər. (9 s, 71)

A.İ.Krasovskinin sədrliyi altında müvvəqqəti Vilayət İdarəsi təşkil edildi. Baş komandanın təlimatında ifadə edilirdi ki, “idarənin başlıca məqsədi əmin- amanlığı və rifahı bərpa etmək və onun (vilayətin) sərhədlərini duşmən hücumlarından, həmçinin daxili təşvişlərdən qorumaq üçun lazımlı qərar almağa gərəkəni təşkil etməkdir” (8. s, 165) İrəvanın zəngin əhalisinin müqavimətini qırmaq üçün bir çox varlı şəxslərin, o cümlədən Irəvan xanının danışmaz və daşınan əmlakı hesaba alındı və müsadirə edildi.

Irəvanın işğalından sonra Dehqarkan danışıqları zamanı erməni ictimai xadimlərinin xanlıq rejimini yeni quruluşla əvəz etmək və Rusiyanın himayəsi altında Erməni muxtariyəti təşkil etmək layihəsi ilə çıxış etməyə başladılar. A.S.Qribayedovun S.İ.Mazaraviçə 8 may 1827-ci il tarixli məktubundan bəlli olur ki, Turkmənçay sulh muqaviləsi ilə əlaqədar olaraq Peterburq layihəsini almazdan əvvəl Qriboyedov İranla sülh müqaviləsinin tərtib olunması üzərində işləyirdi. Qriboyedov Erməni ictimai xadimlərinin təkliflərini və ilk növbədə Nerses Aştaraketskinin “ermənilərin sülh danışıqlarına daxil edilməsi haqqında qeydləri” və “Rusiyaya məxsus əyalətlərə İran vilayətlərindən ermənilərin köçürülməsi haqqında” arayışa, eləcədə Gülüstan müqaviləsinin VI maddəsinə əsasən müqavilə layihəsinin son variantı hazırlayır və onun Paskeviçin müsbət rəyini aldıqdan sonra Qaraizədinə Abbas Mirzə ilə müzakirəyə çıxarır.

1827-ci ilin oktyabrında qalib ordunun komandanı kimi Təbrizə daxil olan İ.Paskeviç qısa müddətdə, Təbrizə və onun ətrafındakı əyalətlərdən erməni millətindən olan əhalinin Rusiya tərəfinə cəlb olunmasında Q.Lazarevin fəal rolunu nəzərz alaraq onu Təbrizin komendantı təyin edir. Q.Lazarevin Təbrizin komendantı təyin olunması haqqında xəbər yayılan kimi İranın bütün xanlıqlarından ermənilər Təbrizə axışmağa başlayırlar. Onlar Q.Lazarevdən xahiş edirlər, Rusiya imperatoruna çatdırsın ki, ermənilər “O əlahəzrətin səltənətində yaşamağa və ölməyə şad olardılar!” (6. c, 150)

1827-ci ilin dekabrında “erməni vətənpərvərləri” öz layihələrini çar hökumətinə təqdim etdilər, ancaq bu layihə təqdir edilmədi və həyata keçirilməmiş qaldı. Baxmayaraq ki, layihə müəllifləri Rusiyanın tərkibində bilavasitə çarın hakimiyyəti altında Ermənistan muxtariyyətini təşkil etmək fikrətində idi, amma I Nikolay bu tələbi rədd etdi və Erməni vilayətinin təşkil edilməsi layihəsini təqdir etdi. (9.s, 75)

Qriboyedov müharibənin gedişində və Türkmənçay müqaviləsinin hazırlanmasında öz ermənipərəst mövqeyi ilə yadda qalmışdır. O, 1828-ci ilin avqustunda özünün yol xatirələrində “bədbəxt həmvətənlərinin, yəni ermənilərin yolunda başını qoymağa hazır olduğunu yazmışdı” (4 s, 115) Rusiya ilə İran arasında imzalanan Türkmənçay müqaviləsindəki on beşinci maddə ermənilərin İranda Transkafkaza köçürülməsi (müqavilədə konkret deyilməsə də ümumi razılıq belə olmuşdur) ilə bağlı idi.

Bu təlimat aydın göstərir ki, Rusiyanın erməniləri Qafqaza, xüsusən Şimali Azərbaycanın cənub torpaqlarına köçurmə tədbirləri bir təsadüfün nəticəsi olmayıb, mükkəmməl hazırlanmış dövlət siyasəti idi.

Iran tərəfi ilk vaxtlarda bu hadisələrə o qədər də əhəmiyyət verməmiş kimi qörünürdü. Onlar köçürmə ideyasının bu qədər əhatəli olacağını ilk zamanlar təsəvvür edə bilməmişdilər. Lakin sonradan bunun əksini gördükdə Lazarevə məktub yazaraq bildirilmişdir: “Köçməyən kəndlərdən yasavullar və kazaklar vasitəsilə pul tələb edirsiniz. Bundan sonra azacıq da olsa, vicdan ola bilərmi və burada məcburiyyəndən söz getməzmi? Köçməyən erməni kəndlərinə o qədər əsğər və kazak ğöndərilir ki, sakinlər sondərəcə sıxıntı hiss edərək öz vətənlərini atıb gedirlər.” (3. s, 33-34)

Ermənilər Rus-İran müharibəsi dövründə ruslara olan gizli sövdələşmələrinə görə İran hökuməti tərəfindən cəzalanacaqlarından qorxurdular. Məhz bu səbəbdən idi ki, Türkmənçay müqaviləsinin XII, XIV və XV maddələrində yerli xalqların müharibə dövründəki mövqeyinə görə mühakimə edilməməsi məsələsi qoyulmuşdu. Lakin ermənilər onların ruslarla olan gizli sövdələşmələrinin cəzasız qalmayacağına bilirdilər. Odur ki, ruslar hələ orada olduqları zaman İranın sərhədlərini tərk etməyə ciddi-cəhdlə çalışırdılar.

Türkmənçay müqaviləsinin Rusiya tərəfindən ratifikasiya edildiyinin səhərisi gun, 21 mart 1828-ci ildə I Nikolayın fərmanı ilə Naxçıvan və İrəvan xanlıqları ləğv edildi və bu xanlıqların və Ordubad dairəsinin hesabına “Erməni vilayəti” yaradıldı.

Göründüyü kimi, bu ərazilərin ruslar tərəfindən ələ keçirilməsində “ərazi və şəraiti bilən, düşməni türk tərəfin əsgəri birliklərinin hərəkəti və vəziyyəti haqqında məlumatlarla təmin edən bolgənin xristian əhalisinin- ermənilərin” köməyinin də rolu böyük olmuşdur” (11.s, 383)

İrandan ermənilərin köçürülməsi davam etdiyi şəraitdə Rusiya Osmanlı lövləti ilə yeni müharibəyə başladı. Burada da ermənilər rusların işğalçı siyasətlərində çox fəal iştirak etməkdə idilər. Belə ki, rusların ermənilərlə gizli əlaqələri Ərzurumun alınmasında da təkrarlandı. Ərzurumun da çox asanlıqla, ciddi muqavimət göstərmədən ruslar tərəfindən işğal edilməsi qalanın içərisində olan 20-25 min nəfərlik erməni əhalisinin onlarla işbirliyində olmasının nəticəsi idi. (6.s, 327) Əlinə fürsət düşmüş ermənilər türk ordularının bir daha Ərzuruma qayıtmayacağına ümid edərək buradakı türklərə qarşı eşidilməmiş vəhşiliklər törədirdilər. (5. s, 152)

Ərzurum ermənilərinin rəhbəri ermənilərin yerli türk xalqına qarşı nələr etdiklərini bildiyindən rus qoşunlarının çəkilməsi ilə əlaqədar olaraq hökumətə ruslarla sövdəşənləri əfv etməyə müraciət etdi. Onların “Əfnamələrin”in elan edilməsinə baxmayaraq, ermənilər ruslara gizki işbirliyində olduqlarına görə hesab verəcəkləri qorxusu ilə narahatlıqlarını dilə gətirir və “təhlükəsizliyin təmin edilməsini” tələb edirdilər. (11. s, 328)

Rus-türk hərbinin nəticəsi olaraq Ədirnə müqaviləsinin 13-cü maddəsi ilə Anadoludan Ermənilərin Rusiyaya köçürülməsi məsələsi müəyyən edilirdi. Müqavilə 18 ay ərzində köçən sakinlərin “öz ailələri və daşınan əmlakları ilə Türkiyə ərazisinə və əksinə daşınmasına” icazə verirdi. Trabzon valisi Osman paşanın 14 avqust 1829-cu il tarixində İstanbula göndərdiyi məlumat bu baxımdan çox önəmlidir. O, yazırdı: “Ərzurumda olan general Pankratyev qəza və nahiyyələrdə olan əhalinin əkib-biçmələrinin qarşısını alaraq onları köçə zorlayır və təsirli tədbirlər axtarırdı. Ərzurumda olan erməni rəhbərlərinin də “Rusiyaya yaxınlıq” etdiyindən ermənilərin də o tərəfə meyl etmələri açıq surətdə gorunur”. (11.s, 388)

Rusiyanın Zaqafqaziyadakı müstəmləkəçilik siyasətinin əsas məqsədləri ilə bağlı məsələlər rus tədqiqatçısı N.Şavrovun “Zaqafqaziyada rus işinin yeni təhlükəsi” kitabinda özünün qeniş əksini tapmışdır. O qeyd edirdi ki, “Biz Zaqafqaziyada müstəmləkəçilik fəaliyyətimizi oraya rusları köçürməklə deyil, başqa dildən olanları köçürməklə başladıq. 1826-1828-ci illərdə iki il davam etmiş müharibə qurtardıqdan sonra 1828-ci ildən 1830-cu ilə kimi Zaqafqaziyaya İrandan 40 mindən çox, Türkiyə ərazisindən isə 84.600 nəfər köçürdük və onları Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarının erməni əhalisinin çox cuzi olduğu ən yaxşı dövlət torpaqlarında yerləşdirdik.” (10. s. 59-61) Bu vaxta qədər fəaliyyət göstərən müvəqqəti İrəvan idarəçiliyinin öz səlahiyyətlərini yeni təşkil olunmuş “Erməni vilayəti”nə verdi. Məhz bundan sonra ermənilərin kütləvi şəkildə digər ölkələrdən köçürülərək əzəli Azərbaycan torpaqları olan İrəvan xanlığı ərazisində məskunlaşdırılması Rusiyanın himayəsi və təzyiqi altında son dərəcə intensiv xarakter aldı.

Rus tədqiqatçilarının məlumatına görə son Rusiya-İran və Rusiya-Osmanlı müharibələri nəticəsində Şimali Azərbaycanın İrəvan, Gəncə, Qarabağ xanlıqlarına kütləvi surətdə Türkiyədən 84000, İrandan isə 40 mindən çox erməni köçürülmüşdür. (1., s 49) Bütün bunların nəticəsi olaraq qədim Azərbaycan torpaqlarında Rusiya əsasən köçürülən ermənilərdən ibarət “müdafiə qalası” yaratdı.

Ruslar tərəfindən ermənilərin kütləvi şəkildə köçürülərək Azərbaycan ərazisində yerləşdirməkdə əsas məqsədi Osmanlı imperiyası və İrana qarşı hərbi sipər yaradaraq öz təhlükəzisliyini təmin etmək idi. Rusiyanın Azərbaycan torpaqları hesabına yaratdığı erməni vilayəti isə bugun təkcə Azərbaycan üçün deyil bütün Qafqaz bölgəsinin ciddi probleminə çevrilmişdir.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan tarixi. IV cild, B ., 2000

  2. Azərbaycan tarixi (uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər), red. S. Əliyarlı., B., 1996.

  3. Qlinka S.N. Azərbaycan ermənilərinin Rusiyaya köçürülməsinin təsviri. M., 1831; Bakı, 1995 (rusca)

  4. Əliyev H. Daglıq Qarabaq həqiqətləri. B., 2005.

  5. Paşayev A. “Açılmış səhifələrin izi ilə. Bakı, 2001

  6. 6.Sadıqov H. “Azərbaycan Avropa dövlətlərinin diplomatiyasında (1747-1829)” Bakı, 2004.

  7. Umudlu V. “Şimali Azərbaycanın Çar Rusiyası tərəfindən işğalı və müstəmləkəçilik əleyhinə mübarizə (1801-1828) Bakı, 2004”

  8. Ермолов А.П. “Записки А.П.Ермолова 1798-1826» М., 1991.

  9. “Osmanlıdan gunumuzə ermeni sorunu” Ankara, 2000.

  10. Prof. Dos. Yusif Halaçoğlu “Türkler” Ankara 2002.

  11. Mustafayev R. “XVIII-XIX əsrin əvəllərində azərbaycanlıların deportasiyası” Dirçəliş VII 57. Bakı, 2002

РЕЗЮМЕ

Создание армянской области на азербайджанских землях. В данной статье рассматривается истрия создания армянской области на азербайджанских землях Российским государсвтом; также указывается на то, что, армяне, массово переселенные на азербайджанские земли, направлялись против османов на южных границах и Ирана.

SUMMARY

Foundation of Armenian region in Azerbayijan lands. In this article was looked through history of foundation of Armenian region in Azerbaijan lands by Russia, it also was showed, that armenians overpovered to Azerbaijan lands were refered by Russia aqainst their neiqhbours.

Алиева Лейла

О ПРОБЛЕМАХ СОВРЕМЕННОГО ПЕРЕВОДОВЕДЕНИЯ

В АЗЕРБАЙДЖАНЕ

(из опыта работы над «переводческой энциклопедией»)

Колоссальный технический прогресс, за прошедшие тысячелетия не очень изменил человеческую природу. Сегодня мы говорим о глобализации, интеграции, объединении всего мира, он как толькоерчь идет о тысячилетие но как только речь заходит о других странах и народах, зачастую обнаруживается глубокое незнание их культуры, искусства, литературы, быта, обычаев и традиций. К сожалению, это обстоятельство характеризует, прежде всего, представителей нового поколения.

Создается впечатление, что раньше люди уделяли больше внимания знакомству с чужой культурой, историей и проч. И в этом огромную роль сыграла переводная работа.

На протяжении всей обозримой истории человечества в процессе взаимодействия этнических, национальных, региональных, ареальных и других культур перевод существует, не перестает быть одной из важных и актуальных проблем.

В последние десятилетия появился ряд интересных исследований по проблемам теории и практики перевода. Таковы, например, «Художественный перевод и проблема взаимодействия, взаимообогащения литератур», «Восточный орнамент» Р.Новрузова, «ХХ век и русскоязычие национальных литератур», «Диалог неповторимых национальных литератур» Ф.Велихановой, «Теоретические проблемы перевода в современном мире» А.Рустамовой и др.

Интересные мысли в этом плане содержатся и в отдельных статьях таких крупных ученых как А.Алекперов, А.Ахундов, поэта-переводчика С.Мамедзаде и др., а также в недавно защищенных кандидатских диссертациях А.Алекперовой, К.Гаджиева, Р.Алиева и др. Но, несмотря на это, по-прежнему спорным является вопрос о возможности (или невозможности) адекватного перевода, о передаче в переводе текста национального колорита, особенностей индивидуального стиля автора, использующихся в оригинале обозначений реалий национального быта, фразеологизмов и паремиологических единиц.

Следует отметить, что практика перевода уходит своими корнями в глубокую древность. В.Н.Топоров в 1989 году высказал замечательную мысль о том, что «главный урок библейской истории Вавилонской башни нужно видеть в выборе культурно-языкового морализма как нового пути человечества» (2).

Перевод – это многомерное и комплексное социально-психологически и культурно-исторически обусловленное явление высшей ступени речевых контактов при опосредованной переводчиком межъязыковой коммуникации в процессе взаимодействия этических, национальных, региональных, ареальных культур.

Многообразие, интенсивность и высокая культура переводов – непременное условие, как процветания национальной литературы, так и осознания ею своей национальной специфики. Благодаря деятельности талантливых и взыскательных к своему труду переводчиков достижения человеческого гения в науке, художественной литературе, искусстве становятся достоянием национальной культуры. Переводческая деятельность – специфическая на высшей ступени билингвизма творческая деятельность филологического профиля. В разных отраслях перевода заняты тысячи и тысячи переводчиков, и именно они, вместе взятые, продвигают вперед переводческое дело и служат делу налаживания «мостов» взаимопонимания между народами.

Вместе с тем многие переводчики, чей опыт лежит в основе выработки определенных переводческих концепций, обычно оставляются без внимания, хотя в этом направлении в азербайджанском переводоведении в последние десятилетия предпринимаются определенные шаги: создаются монографические исследования, книги о переводах отдельно взятых переводчиков. Однако художественный перевод лишь один пласт, хотя и мощный, в общем потоке перевода.

В настоящее время эти проблемы можно было бы решить путем создания специальных трудов, отражающих в себе и единую общепринятую терминологию переводоведения, историю перевода и науки о ней, а так же сведений об отдельных переводчиках. Но таковых пока нет. И не только у нас в Азербайджане, а во всем мире. Но работа в этом направлении уже ведется.

Одной из таких важных проблем перевода является создание Азербайджанской переводческой энциклопедии.

В 2003 году в Бакинском славянском университете была создана научно-исследовательская лаборатория «Проблемы перевода». Одной из главных задач, поставленных перед коллективом лаборатории ее создателем ректором университета профессором Камалом Абдуллаевым, была подготовка "Переводческой энциклопедии". Коллектив изначально понимал сложность и трудоем­кость предстоящей работы. Но сразу же были обозначены основные контуры будущей энциклопедии, характер предполагаемых материалов, и исходя из этого основные направления работы, начался сбор материала. Идет работа и по созданию терминологического словаря, которая будет приложением к энциклопедии. Нами собраны, обработаны и переведены на азербайджанский язык около 400 терминов по переводоведению, созданы краткие словарные статьи, которые в несколько расширенном виде (с учетом того, что энциклопедию готовят в вузе, где имеется переводческий факультет и издание может и должно выполнять и образовательную миссию) войдут в энциклопедию.

Картотека лаборатории насчитывает несколько тысяч карточек, которые систематизируют материал по авторам и переводчикам. При этом круг собираемого материала весьма широк. Он включает в себя сведения о переводах научной литературы, публицистики, художественных произведений.

Составление статей освещающих творчество наиболее известных пере­водчиков, после сбора необходимого фактического материала, особых сложностей не представляет. Скажем, переводческое творчество зачинателей азербайджанской школы перевода А.Бакиханова, М.Ф.Ахундова, видных поэтов-переводчиков периода роман­тизма А.Сaххата, А.Шаика и других в нашем литературоведении и переводоведении изучены довольно подробно, и эти исследования представляют необходимый материал для соответствующих статей.

Переводческая деятельность таких крупнейших поэтов XX века, как С.Вургун, М.Мушвиг, Р.Рза, С.Рустам, также исследована и, естественно, имеется основной материал для составления статей об их переводческом творчестве. Довольно подробно исследовано творчество таких переводчиков, как А.Шариф, Г.Шариф, В.Кафаров. Но ведь есть ещё множество менее известных переводчиков, имена которых кроме как под переводом нигде не упоминаются.

Собрать сведения об этих переводчиках, воздать им должное и не дать их именам исчезнуть из нашей памяти – благородная, но порой архисложная задача, которую должен решать и решает коллектив лаборатории, работающий над созданием "Переводческой энциклопедии". Наипервейшая для этого задача – составление максимально полной картотеки по имеющимся переводам.

Составление картотеки в двух аспектах – по авторам и по переводчикам представляет известные сложности, но при этом расширяет горизонты деятельности лаборатории. Эти материалы в конечном итоге лягут в основу энциклопедических статей, но они же поз­волят в самом ближайшем будущем подготовить целый ряд изданий библиографичес­кого и справочного характера.

В перс­пективе, по мере обобщения материалов по отдельным авторам и переводчикам, подготавливаются библиографического характера издания.

Надеемся, в бли­жайшее время уже будут представлены вниманию специалистов сопутствующие «Энциклопедии» не менее ценные пособия, словари, библиографические справочники. Готовятся слайды на тему "Известные переводчики Азербайджана", "Переводы жемчужин сокровищницы мировой литературы". Хотим особо подчеркнуть, что «Энциклопедия» несомненно, окажет большую помощь и нашем студентам, избравшим профессию переводчика, вообще всем специалистам, которые занимаются переводом и переводоведением.

ЛИТЕРАТУРА

  1. А.Лилова. Введение в общую теорию перевода (перевод с болгарского). М., 1985, с. 238

  2. В.Н.Топоров. Восток – Запад. М., 1989, с. 10.

РЕЗЮМЕ

В статье говорится об этапах работы над «Азербайджанский переводческой энциклопедией». Делается акцент на то, что «Энциклопедия» готовится в ВУЗе, где имеется переводческий факультет, а потому издание может и должно выполнять и образовательную миссию.

Особо подчеркивается, что «Энциклопедия», несомненно, окажет большую помощь студентам, избравшим профессию переводчика и в целом всем специалистам, которые занимаются переводом и переводоведением.

SUMMARY

The article observes on the stages of work on “Azerbaijan Translation Encyclopedia”. It is focused that the “Encyclopedia” is being prepared in the University, where the Translation faculty is functioning and this kind of edition may carry out educational mission.

It is underlined that the “Encyclopedia” with be helpful not only for the students – future translators, for the experts as well.

Əliyeva Zəhra

QRAMMATİK İNTERFERENSİYAYA DAİR

Morfoloji interferensiya ilə Y.D.Polivanov, L.V.Şerba, V.Y.Rozensveyq, A.V.İsaçenko, L.M.Uman, Y.M.Vereşagin və bir sıra digər tədqiqatçılar məşğul olmuşlar. Y.Polivanov, əsasən, rus-özbək və özbək-rus bilinqvizm məsələlərini araşdırmışlar. Onun əsərlərində əsaslandırılır ki, rus və ana dilinin morfoloji sistemlərinin müxtəlif olması rus dilini öyrənən qeyri-ruslar tərəfindən rus dilinin öyrənilməsi prosesində buraxılan səhvlərin əsas səbəbidir; məhz qrammatik quruluşlarının kəskin şəkildə fərqlənməsi qeyri-rusların rus dilini öyrənməsi və mənimsəməsini çətinləşdirir. Buna görə də müqayisəli-tutuşdurma qramma­tikalarını hazırlayarkən ilk növbədə bu fərqli xüsusiyyətləri təsvir etmək lazımdır (2). Eyni ideya A.V.İsaçenkonun əsərlərində də əsaslandırılır və nəzəri baxımdan ümumiləşdirilir.

L.B.Şerba, əsasən, bilinqvizmdə fonetik interferensiya problemlərini araşdırsa da morfoloji interferensiya məsələlərinə də ara-sıra toxunmuşdur. Əsərlərinin birində o yazır: “Morfologiya sahəsində ikidillilik bütün istiqamətlərdə hər cür yeksənəkliyə və sadə və aydın sistemin yaranmasına aparır. Bütün canlı olmayan tiplər elliminləşir, belə ki, dil daşıyıcılarında qaydadan kənara çıxma hallarını yadda saxlamaq üçün kifayət qədər təcrübəsi yoxdur” (6, 38-39).

“Qrammatik interferensiyaya dair” adlı məqalədə V.Y.Rozensveyq və L.M.Uman yazırlar: yad dili öyrənərkən “danışanın təfəkküründə öyrənilən dilin qrammatik diferensial əlamətlər sisteminin ondan fərqli olan başqa sistemlə və ana dilinin qrammatik diferensial əlamətlər sisteminin təsiri ilə qurulmuş dəyişməsi prosesi baş verir. Bu proses qrammatik interferensiya adlanır” (4, 73).

Artıq qeyd edildiyi kimi, dilçilik ədəbiyyatında indiyədək, əsasən, fonetik interferensiya məsələləri araşdırılmış, qrammatika, o cümlədən morfologiya səviyyəsində interferensiya məsələlərinə az diqqət yetirilmişdir. Hələ üstəlik, bəzi dilçilər qrammatik sistemdə qarşılıqlı nüfuz imkanını inkar etmişlər. Lakin daha dərin araşdırmalar göstərir ki, iki fərqli dil sistemindən istifadə edən adam heç vaxt təkcə fonem və leksem sistemlərini təcrid edə bilməz, bilinqvizmin dilində mütləq qramemlərin də təcridi baş verməlidir. Qrammatik interferensiya hər hansı dil əlaqəsində baş verməlidir və baş verir də. Rus dilçisi Y.M.Vereşagin yazır: “İnterferensiya hadisəsini qabaqcadan xəbər vermək olar. Əgər iki dil sisteminin təsviri varsa, onda, məsələn, fellərin paradiqma sistemini tutuşdurub aydınlaşdırmaq olar ki, birincisi, onlar nə ilə oxşardır, ikincisi, onlar nə ilə fərqlənir. Elə bu da interferensiya təhlilinin ilkin fərqi olacaqdır. Oxşarlıq sahəsində interferensiya gözləmək lazım deyil, o, fərqlər müəyyənləşdirilmiş yerdə özünü göstərir. Məsələn, alman və rus dillərinin qayıdış fellərinin prezent paradiqmasında zamanda olduğu kimi, felin məna növlərində də, şəxsdə də, kəmiyyətdə də, bir sıra hallarda – tərzdə də oxşarlıq mövcuddur. Fərq ondadır ki, alman dilindəkindən fərqli olaraq, rus dilində qayıdış növünün göstəricisi şəxsdən asılı olaraq dəyişmir. Məhz burada interferensiya gözləmək lazımdır və o, həqiqətən də müşahidə olunur (Ich wasche sich tipində). İnterferensiya hadisəsi sintaksis səviyyəsində də müşahidə olunur; burada interferensiya özünü çərçivə konstruksiyalarının, söz sırasının sərbəstliyinin pozulmasında göstərir” (1, 104). Tələbəyə dili öyrətməmişdən xeyli əvvəl interferensiya hadisəsini qabaqcadan xəbər verməklə əlaqədar olaraq, metodik məqsədlərlə səhvləri qabaqcadan xəbər vermək, daha doğrusu, səhvlərin qarşısını almaq üçün ana dili və öyrənilən dilin sistemlərini tutuşdurmaq üzrə vəsaitlər hazırlanmışdır (3).

Dilçilik ədəbiyyatında çox vaxt belə fikirlərə rast gəlmək olar ki, interferensiya danışanda üçüncü dil sisteminin yaranması ilə nəticələnir (təbii ki, həmin sistem ana dilinin və öyrənilən, mənimsənilən dilin sistemindən fərqli olur, daha doğrusu, olmalıdır); bu üçüncü sistem özündə ana dilinin ünsürlərini də, yad dilin ünsürlərini də ehtiva edir. Dilçilərdən, məsələn, V.Y.Rozensveyq və L.M.Uman böyük qızğınlıqla bu fikri müdafiə edirlər. Lakin başqa dilçilər belə hesab edirlər ki, “əgər bu həqiqətən belə olsa idi, onda müəyyən konstruksiyaların manifestasiyası olan düzgün olmayan nitq əsərləri müntəzəm şəkildə törəyərdi. Lakin praktika göstərir ki, düzgün olmayan söyləmlər ehtimallıq proseslərinin qanunauyğunluğu üzrə törəyir, bu isə o deməkdir ki, eyni bir tələbə bəzən düzgün danışır, bəzən isə səhv danışır, belə ki, qeyd-şərtsiz təsdiq etmək olmaz ki, əgər müəyyən konstruksiyanın təzahürü gözlənirsə, onda mütləq düzgün olmayan nitq tələffüzü törəyəcəkdir. Beləliklə, ciddi determinləşdirici qanunauyğunluq müşahidə olunmur. Yalnız ehtimallı qanunauyğunluq tərtib etmək olar: məsələn, qayıdış konstruksiyanın iştirak etdiyi cümlələrin ümumi sayının müəyyən faizi qeyri-düzgün qurulmuş olacaqdır. Dilə yiyələndikcə, bu rəqəm dəyişəcəkdir. O, tədrisin davamlılığı və intensivliyindən asılıdır. Tələbə xarici dili nə qədər uzun müddət və intensiv şəkildə öyrənirsə, düzgün olmayan nitq ifadələri də bir o qədər az törəyəcəkdir. Sabitlik müşahidə olunmadıqda demək olmaz ki, düzgün olmayan nitqin səbəbi əmələ gələn üçüncü nitq sistemidir” (3, 105-106).

V.Y.Rozensveyq və L.M.Uman interferensiya prosesini belə təsvir edirlər: “Xarici dili sistemli şəkildə öyrənmələrinə baxmayaraq, tələbələr qrammatik səhvlər buraxırlar. Onları, adətən, iki dilin – ana dili və onunla əlaqəyə girən dilin qarşılaşdırılmış təsviri vasitəsilə qabaqcadan qarşısını almağa çalışırlar. Lakin bu qarşılaşdırma, bir qayda olaraq, qrammatik kateqoriyalarla məhdudlaşır, yəni bu dillərdə qrammatik vahidlərin struktur və distributiv funksiyaları nəzərə alınmır. Bundan əlavə, iki müxtəlif dildə bəzi dil kateqoriyalarının qarşılaşdırılmış araşdırılması nəzərə alınmır. Bu da iki dil sisteminin əlaqəsi zamanı üçüncü sistemin təzahür etməsinə səbəb olur ki, onun strukturu da əvvəlki iki dillə müəyyənləşdirilir. Belə sistem xarici dili öyrənən adamın şüurunda qurulur. Onların buraxdığı qrammatik səhvlər yalnız o zaman başa düşülə və islah edilə bilər ki, bu səhvlərə həmin sistemin qurulması ilə əlaqədar hadisə kimi baxılsın” (4, 60). “Üçüncü sistemin” yaranması mexanizmi mürəkkəbdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, dil əlaqəsi prosesində ana dili və xarici dilin ayrı-ayrı hadisələri yox, hər bir dilin daxilində vahid bir bütövün hissəsi kimi bir-biri ilə əlaqəli olan dil sisteminin vahidləri qarşılıqlı hərəkətə gəlir. Məlumdur ki, dilin qrammatik sistemi qrammatik müxalifət (oppozisiya) sistemi təşkil edir. Beləliklə, iki dilin əlaqəsi zamanı danışanın təfəkküründə hər biri öz spesifikasına malik olan bir-birinə qarşı qoyulmuş iki müxalifət sistemi qarşılıqlı hərəkətə gəlir. Xarici dildə düzgün olmayan nitqin araşdırılması göstərir ki, xarici dilin bəzi müxalif sistemləri ana dilinin uyğun müxalif sistemləri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girərək, sonuncuların təsirinə məruz qalır, bu və ya digər dərəcədə dəyişir, bəzən isə sadəcə olaraq onları əvəz edir. Xarici dildə nitqdəki tipik səhvlərin təhlili, interferensiyanın səbəbini hər bir konkret halda öyrənilməsi bu konkret halda qarşılıqlı əlaqəyə girən hər iki sistemin həmin müxalifətini bərpa etməyə imkan verir” (4, 104).

İkidilli adamın təfəkküründə ana dilinin diferensial əlamətləri olduqca sabitdir. Belə əlamətləri bu əlamətlərin fərqləndirə biləcəyi formalar mövcud olmayan xarici dilə köçürdükdə danışan ümumi sistemdən hansısa formanı ayırır və başqa formaları qarşı qoyur. Həmin formanın seçilməsi üçün ana dilində girli olan hər hansı bir imkandan istifadə edilir, çalışırlar ki, ana dilinin xarici dilə gətirilmiş əlaməti onda (yad dildə) saxlanılsın və onun üçün yeni olan sistemdə mövcudluğu bir təhər “qanuniləşdirilsin”. Çoxlu qrammatik hadisələrin təhlili belə bir fikri təsdiq edir ki, qrammatik interferensiya prosesi öyrənilən dilin qrammatik interferensial əlamətləri sisteminin onu rədd edən ana dilinin qrammatik diferensial əlamətləri sisteminin təsiri ilə qurulmuş sistemlə əvəzlənməsidir. Bu proses qrammatik interferensiya adlanır.

“Dil faktların təhlili habelə göstərir ki, qrammatik interferensiyanın bu tipləri ola bilər:

a) Qrammatik diferensial əlamət xarici dildə mövcud olanda və ana dilində həmin əlamət olmayanda (R-, F+) xarici dilə xas olan əlamət üçüncü sistemə dərhal daxil edilmir. Başlanğıc mərhələdə dil əlaqəsi xarici dildə müxalifət üzvləri arasındakı fərqləndirici hüdudların silinməsinə və müxalifət üzvlərindən birinin mənasının digər üzvünün mənası sahəsinə yayılmasına gətirir. Beləliklə, müəyyən bir dövrdə üçüncü sistem xarici dilin diferensial əlamətindən məhrum olmuş olur.

b) Diferensial əlamət ana dilində mövcud olanda və həmin əlamət xarici dildə olmayanda (R+, F-) ana dilinə xas əlamət üçüncü sistemə köçürülür. Dil əlaqəsi xarici dilə xas olmayan müxalifətin təzahürünə gətirir. Beləliklə, üçüncü sistem həmin xarici dilə xas olmayan artıq diferensial əlamət qazanır. Əgər ana dilində xarici dilə xas olmayan diferensial əlamət varsa, o, həmin müxalifət (cavab verə biləcəyi müxalifət) üzvlərini də fərqləndirən hansısa başqa əlamətlə möhkəmləndirmir. Belə əlamət üçüncü sistemə daxil edilmir, interferensiya həyata keçirilmir.

c) Eynicinsli diferensial əlamətin hər iki dildə mövcudluğu (R+, F+) müxalifət üzvlərinin müxtəlif distribusiyası zamanı, həmin əlamətin ana dilinə xas distribusiya ilə üçüncü sistemə köçürülməsinə aparır. Xarici dildə müxalifət üzvləri arasındakı fərqləndirici, ayırıcı hüdud dəyişir, ana dilindəki fərqləndirici hüduda xas olan vəziyyət alır. Bu da müxalifət üzləri arasında distribusiya dəyişməsinə aparır” (4, 72).

V.Y.Rozensveyq və L.M.Uman, əsasən, rus və fransız ikidilliliyində interferensiya məsələlərini araşdırmışlar. Onlar rusların fransızca nitqində qaydadan sapmalar üzərində müşahidələr aparmış və məqalələrindən birində bu müşahidələri ümumiləşdirmişlər. Onlar fransızca danışan rusların nitqində təsdiq\inkar ədatının, sayların və zaman mənalı önlüklərin işlənməsi zamanı baş verən interferensiya hadisəsini təsvir edirlər. “Rusların fransız dilinin təsdiq-inkar ədatlarını işlətmələri üzərində aparılan müşahidələr göstərir ki, bir sıra hallarda interferensiya yoxdur. Bir sıra başqa hallarda, əksinə, interferensiya tez-tez baş verir. Qeyd etmək lazımdır ki, inkar məzmunlu suallara verilən cavablarda interferensiya tez-tez olur, halbuki inkar məzmunu daşımayan suallara verilən cavablarda interferensiya yoxdur. Birinci qrup hallarda interferensiyanın olmaması hər iki dildə eyni diferensial əlamət mövcud olmasını güman etməyə imkan verir. İkinci qrup hallarda isə daimi interferensiya göstərir ki, bir dilə xas olan diferensial əlamət o biri dildə yoxdur. İnkar məzmunlu suala istər təsdiqdə, istərsə inkarda verilən cavabda ouinon ədatlarının işlənməsi şahidlik edir ki, (fransız dilinə xas olan) данет ədatlarının qarşı qoyulmalı olduğu hansısa əlamət məhz rus dilində yoxdur.

Rus nitqində miqdar sayı əvəzinə sıra sayının işlədilməsinə rast gəlmək olur. Səhvlərin araşdırılması göstərir ki, onların hamısı bir ümumi mənada birləşir. Bu – tarix adlarının, əsərlərin hissələrinin (шестое ноября “altı noyabr”, третья страница “üçüncü səhifə”) və s. saylarla ifadəsi zamanı baş verir. Rus dilində bu məqamda sıra saylarının işlədilməsi məntiqi görünür, belə ki, bu məna əyşanın eyni cinsli əşyalar cərgəsində sıra nömrəsi kimi müəyyənləşdirilə bilər. Eyni cinsli əşyalar cərgəsində əşyanın sıra nömrəsi hesabı cərgənin başından başlamağı nəzərdə tutur. Nə vaxt rus “шестое ноября” və ya “страница двадцать пятая” deyirsə, onda o, cərgədə hansısa nöqtəni göstərir, cərgənin əvvəlindən hesablamır.

Beləliklə, say sistemində mənanın üç komponenti (mücərrəd say, əşyaların miqdarı, sıra nömrəsi) aşkar edilmir, mənanın dörd komponenti aşkar olur: a) mücərrəd kəmiyyət, b) əşyaların sayı, ç) sıra nömrəsi, ç) adlandırma (vaxt, əsərlərin hissələri və s.) bu komponentlər rus və fransız dillərində eyni şəkildə qruplaşdırılmamışdır. Beləliklə, say qrammatik kateqoriyası həm rus, həm də fransız dillərinə xasdır. Say kateqoriyasına daxil olan mənaların ümumi məcmusu hər iki dil üçün eynidir. Mənaların ifadə formalarının miqdarı da eynidir. Lakin mənaların komponentlərinin bu formalar arasında bölüşdürülməsində fərqlər mövcuddur.

Daha sonra müəlliflər interferensiyanın üçüncü halını – rus nitqində fransız dilinin dansaprés önlüklərinin işlədilməsini araşdırmağa keçirlər. Dans önlüyünün işlənməsi olduğu məqamlarda interferensiyanın olmaması, aprés önlüyünün işlənməsi olduğu hallarda interferensiyanın təzahür etməsi güman etməyə məcbur edir ki, fransız dilinə xas olan hansısa bir diferensial əlamət rus dilində yoxdur. Səhvlərin təhlili göstərir ki, dansaprés önlükləri ümumi əlamətə - müəyyən məqamdan vaxtın hesablanması əlamətinə görə müxalifətdədir: dans nitqin müəyyən anından vaxtın hesablanması göstərir; aprés nitq anı olmayan müəyyən andan vaxtın hesablanmasını göstərir.

Təhlil göstərir ki, fransız dilinin dansaprés önlükləri arasında bölünmüş məna komponentləri rus dilinin bir önlüyündə - через önlüyündə qruplaşdırıl­mışdır. Fransız dilində qarşıqoyulmanın mövcudluğu, rus dilində isə belə qarşılaş­dırmanın olmaması interferensiyanın səbəbidir. Beləliklə, nisbi zaman qrammatik kate­qoriyası fransız dilinə xasdır, rus dilində yoxdur. Rus dilində bu kateqoriya mütləq zaman formaları sisteminə qarşı qoyulmuş zaman fel formalarının xüsusi sistemi ilə ifadə edilir. Mütləq – nisbi mənaya görə dansaprés önlükləri də fərqləndirilir. Mütləq və nisbi zamanların qarşı-qarşıya qoyulması bu prinsiplərə əsaslanır: a) nitq anına münasibət, b) nitq anı olmayan hər hansı başqa ana münasibət.

Beləliklə, təsdiq-inkar ədatlarının, say sisteminin dansaprés önlüklərinin təhlili göstərir ki, bir dil üçün məcburi olan mənalar digər dil üçün məcburi olmaya da bilər. Məhz məcburi, yəni qrammatik mənalar dilin spesifikasını təşkil edir. Gətirilmiş məlumat müəlliflərə dil üçün “məcburilik” mənasının meyarını dəqiqləşdirməyə imkan verir.

1. Rus və fransız dillərində təsdiq və inkar mənaları qrammatik mənadır, belə ki, onların ifadəsi üçün aydın şəkildə bir-birinə qarşı qoyulan xüsusi formalar mövcuddur. Təsdiq etmə və inkarı inkar etmə mənalarına gəlincə, onlar yalnız fransız dilində qrammatikdir, çünki bu dildə si-non qarşılaşdırılması mövcuddur. Rus dilində bu mənaları ifadə etmək mümkündür, lakin onları qarşılaşdırmaq mümkün deyildir. Buna görə də rus dili üçün onları qrammatik hesab etmək olmaz.

2. Əşyaların miqdarı və sıra nömrəsi mənası hər iki dil üçün qrammatik hesab edilə bilər, çünki onların hər ikisi üçün hər iki dildə ifadə edilməsinin qarşılaşdırma formaları mövcuddur.

3. Nisbi zaman mənası təkcə fransız dili üçün qrammatikdir, çünki onlar xüsusi formalarla ifadə edilir, öz aralarında, habelə bütövlükdə mütləq zaman formaları ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Xüsusən, dansaprés önlüklərinin ifadə etdiyi mənaları qrammatik hesab etmək olar, belə ki, müəyyən bir andan zamanı hesablamaq zəruri olanda fransız dili mütləq bu iki önlükdən birini seçmək məsələsini qoyur. Rus dilində belə seçim yoxdur. Lazım olanda nisbi zaman mənasını bu və ya başqa vasitə ilə ifadə etmək mümkündür, lakin bu vasitələr qarşı-qarşıya qoyulma sistemi yaratmır, buna görə də həmin mənalar məcburi deyildir, başqa sözlə desək, onlar rus dili üçün qrammatik deyildir. Bütün bu deyilənlərdən belə bir nəticə çıxarmaq olar: qrammatik mənalar qarşı-qarşıya qoyulma sistemi yaradan formalarla ifadə edilir. Qrammatik olmayan mənalar müxtəlif vasitələrlə ifadə oluna bilər, lakin onların ifadə formaları aydın qarşı-qarşıya qoyulma sistemi yaratmır. Qrammatik mənalar dəsti hər iki dil üçün özünəməxsusdur. Bu mənaları ifadə etmə formalarına gəlincə, onlar da dildən dilə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. İnterferensiyanın müfəssəl araşdırılması aşağıdakıları aydınlaşdırmağa imkan verir: a) müəyyən bir dildə bu və ya digər kateqoriyanın mövcudluğunu müəyyənləşdirməyə imkan verir; b) qrammatik formaların məzmununu təşkil edən mənaların bütün komponentlərini və bu mənaların qarşılaşdırıldığı bütün diferensial əlamətləri dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verir; c) qrammatik kateqoriyaların ifadə sisteminin xüsusiyyətlərini aşkara çıxarmağa imkan verir; ç) qrammatik olmayan mənaların ifadəsi üsullarını aşkara çıxarmaq imkanı verir.

Ədəbiyyat:

1. Верещагин Е.М. Понятие интерференции в лингвистической и психологической литературе. Журн. «Иностранные языки в высшей школе», М., 1968, № 4.

2. Поливанов Е.Ю. Опыт частной методики преподавания русского языка узбекам. ч.I, Ташкент, 1935.

3. Розенцвейг В.Ю., Уман Л.М. Интерференция и грамматические категории. В кн. «Исследования по структурной типологии». М., 1963.

4. Розенцвейг В.Ю., Уман Л.М. К проблеме грамматической интер­ференции. В кн. «Проблемы структурной лингвистики». М., 1962.

5. Уман Л.М. Проблемы грамматической интерференции. АКД, М., 1963.

6. Щерба Л.В. Некоторые выводы из моих диалектологических мужич­ких наблюдений. В кн. «Избранные работы по языкознанию и фонетике». Л., 1958.

Summary

The questions of grammatical interference in bilinguals in grammatical level are investigated in the article. As a result we can see the following types of grammatical interference: a) R-, F+; b) R+, F-; c) R+, F+.

Əmrayeva Dilbər

AZƏRBAYCAN DİLİ VƏ ONUN LÜĞƏT TƏRKİBİNDƏ İŞLƏNƏN İNGİLİS VƏ BAŞQA QƏRB MƏNŞƏLİ TERMİNLƏRİN İŞLƏNMƏSİ

Müasir Azərbaycan dili dövrümüzün inkişaf etmiş dillərindən biridir. Onun lü­ğət tərkibi çox zəngindir. Bu dilin lüğət tərkibinin əsasını əsil Azərbaycan sözləri və başqa türk dilləri ilə ortaq olan ən qədim sözlər təşkil edir. Bununla bərabər xal­qımızın bir sıra başqa xalqlarla bilavasitə əlaqə və münasibəti nəticəsində həmin xalqların dillərindən Azərbaycan dilinə xeyli söz keçmiş və onu zənginləşdir­mişdir.

Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə XII əsrdən başlayaraq şərq mənşəli ərəb və fars dillərinə məxsus sözlər, XIX əsrdən sonra isə Qərb mənşəli ingilis, fransız, latın, yunan, alman, italyan, rus, holland və başqa Avropa dillərinə məxsus söz və terminlər keçmişdir. Elm və texnikanın sürətlə inkişafı ilə əlaqədar Azərbaycan dilinin lüğət tərikbi bir tərəfdən, həm sağdan, həm də soldan, dilin ya daxili imkanları hesabına, ya da ki, əcnəbi sözlər hesabına inkişaf etmiş və püxtələşmişdir. Bir sıra maddi varlıqlarla yanaşı, onları ifadə edən müxtəlif ad­lar və məfhumları ifadə etmək üçün Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə Şərq və Qərb dillərinə məxsus söz və terminlər daxil olmaqla yanaşı, onlar elm və tex­ni­kanın müxtəlif sahələrini (tibb, texnika, kənd təsərrüfatı, mətbuat, ictimai elmlər və s.) əhatə edir. Qeyd etmək lazımdır ki, dilmizə Qərbi Avropa dillərindəki sözlərin əksəriyyəti rus dili vasitəsilə keçmişdir ki, bu da dövrün müəyyən ictimai-siyasi hadisələri ilə əlaqədardır. Lakin, bu o demək deyildir ki, Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə Qərbi Avropa dillərindən alınmalar birbaşa keçməmişdir. Faktlar göstərir ki, Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində birbaşa alınma sözlər kifayət qədərdir. Bu sözlərin bəziləri öz orijinallığı, fonetik, qrafik və semantik xüsusiyyətlərini qoru­yub saxlaya bildiyi halda, digərləri bir çox dəyişikliklərə məruz qalaraq dilimizin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur. Omonim xarakterli sözlərin əksəriyyəti isə mənşəcə başqa-başqa dillərə məxsusdur.

Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə daxil olan Qərbi Avropa dillərindən ingilis dilinə məxsus sözlər bir lay təşkil edir. İngilis dilinə məxsus sözlərin dilimizə gəl­mə prosesi tarixən qısa bir dövrü əhatə etsə də, bu gün ən intensiv səciyyəyə ma­likdir. Elm və texnikanın sürətlə inkişaf edən bütün sahələrində, həmçinin mə­də­niy­yətimizin bütün mərhələlərində işlənən yeni məfhum və anlayışların adları, demək olar ki, bu sözlər və onların əsasında düzəlmiş terminlər vasitəsilə ifadə edilir.

Hal-hazırda Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində ingilis və başqa Avropa dil­lərinə məxsus yüzlərlə söz və terminlər işlənməkdədir.

Dilimizdə işlənən bütün bu əcnəbi sözləri sistemləşdirmək, təkmilləşdirmək, dilə qəbul olunmuş fonetik və qrammatik qanunlarına uyğunlaşdıraraq işlətmək vaxtı gəlib çatmışdır. Belə ki, gündəlik mətbuatda, elmi-texniki ədəbiyyatda, dərslikdərdə, radio və televiziya verilişlərində, hər gün külli miqdarda ingilis və başqa Avropa dillərinə məxsus söz və terminlər işlənir. İngilis və başqa Qərbi Avropa mənşəli sözlərin dilimizdə düzgün ifadə edilməsi, qrafik, üslub və məna cəhətdən sərrast, yerində işlədilməsi vacibdir.

Beləliklə, Respublikamızda son dövrlərdə təhsil sistemində həyata keçirilən reforma və yeniliklər, müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssis hazırlanması, tərcümə iş­lə­rinin genişlənməsi, radio və televiziya verilişlərinə, aktyor və aktyor dilinə olan tə­ləbin və s. məsələlərin artması, dilimizə daxil olan ingilis və başqa Avropa dil­lə­ri­nə məxsus sözləri daha mükəmməl və hərtərəfli öyrənmək bacarığına malik olmağı tələb edir.

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində ingilis dilinə məxsus terminlərin bir qismi dilimizin daxili qeyri-qanunları ilə hesablaşaraq onun fonetik və qrammatik xü­su­siy­yətlərinə uyğunlaşaraq işlənilir. Bu növ terminləri 2 növə ayırmaq məqsə­də­uy­ğun hesab edilərdi:

a) Azərbaycan dilinin fonetik qanunları ilə uyğunlaşan ingilis dili mənşəli söz­lə­rin lüğətlərimizdə əksi;

b) morfoloji dəyişikliyə məruz qalan ingilis dili mənşəli terminlərin lü­ğət­lə­ri­mizdə əksi.

Fonetik dəyişikliyə uğrayan, dilimizin fonetik xüsusiyyətlərini özündə əks et­dirən ingilis dili mənşəli sözlər, başqa növ alınmalara nisbətən sayca azlıq təşkil edir. Bunlar əsasən termin daxilində baş verən fonetik hadisələrdir. Tələffüz, in­to­na­siya, səslərin assimilyasiyaya uğraması, lüğətlərimizdə işlənən ingilis dili mənşəli alınma sözlərin dilimizin fonetik qanunları ilə uyğunlaşdırılmış şəkildə işlənməsini tələb edir. Be­lə növ terminlərə aşağıdakı sözləri misal gətirmək olar: vağzal, dizertir, dis­pet­çer və s.

Fonetik dəyişikliyə məruz qalan ingilis dili mənşəli alınma sözlərin fonetik hadisələrə uğramasını aşağıdakı cədvəldə nəzərdən keçirək.

İngilis dilində

Azərbaycan dilində

lainə laynə

layner

kreitn kreytn

kreyton (pambıq yumşaldan maşın)

k tid- kotic

kottec

kli:pə klipə

kliper (motorlu ev gəmisi)

ki st kinqstn

kinqston (cəminin altındakı qapaq)

m nitə monitə

monitor (zirehli cəmi)

İngilis dili mənşəli alınma terminlərin fonetik hadisələrə uğramasına dair H.Hə­sənov öz fikrini belə ifadə edir: «Qayda üzrə ingilis dilindən alınma sözlərin bir qismi yeni fonetik tələb əsasında yeni tələffüz normalarına uyğunlaşırlar. Bir qis­minin fonetik dəyişməsində transliterasiyaya təsadüf olunur. Həmin sözlər «öz evindəki» formasını itirərək fonetik dəyişikliyə məruz qalmış alınma sözlər alan di­lin fonetik qanunlarını sınaqdan keçirir. Həmin sözlərin öz əvvəlki mənbədəki formasını saxlaya bilməməsi göstərir ki, o sözləri alan dilin fonetik quruluşu sabit və möhkəmdir. Onlar fonetik dəyişikliyə uğrayaraq başqa şəklə düşmüş formada mənimsənilməsi əsli ilə müqayisə etdikdə görmək olar».

Azərbaycan dilinin lüğətlərində əks olunan ingilis dili mənşəli terminlərin mə­naca öyrənilməsi xüsusi maraq doğurur və onların elmi-tədqiqat obyektinə çev­ril­məsi Azərbaycan dilçiliyində əsas mövzulardan biridir. Elm və texni­ka­nın sürətlə in­kişafı, avtomatika, elektronika, sənayenin kompüterləşdirilməsi, elektron hesab­la­ma maşınlarının meydana gəlməsi və s. yeniliklər dildə öz in­ki­şafını biruzə verir və yeni-yeni məfhum və anlayışları ifadə etmək üçün lüğətlərimizdə ingilis və baş­qa Avropa dillərinə məxsus söz və terminlərdən ge­niş istifadə edilir. Yeni yaranan texniki məfhumların böyük əksəriyyətini kon­kret leksik adlar təşkil edir. Dilimizdə ingilis və başqa Avropa dillərindən alın­ma sözlərin mənaca xüsusiyyətlərini araş­dı­rar­kən onların dilə daxilolma tarixi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Biz aşağıda Azərbaycan dilinin lüğətlərində bəzi ingilis dili mənşəli sözlərin məna xüsu­siy­yət­lə­rini araşdırıcağıq.

Aşağıdakı terminlərə nəzər salaq:

AKR – Azərbaycan dilinin bütün lüğətlərində ölçü vahidi kimi götürülür. O, Amerika və İngiltərə və bir çox başqa Avropa dövlətlərində yer, sahə, ölçü vahidi kimi işlədilir. 1 akr 4047 kv.m-ə bərabər sahə ölçüsüdür. İngilis dili mənşəli «akr» sözü Azərbaycan dilində heç bir fonetik və qrammatik dəyişikliyə uğramamış və mənşə dildə olduğu kimi işlədilir.

Basketbol – idman termini olub, topun dirəkdən asılmış tora, səbətə əl ilə sa­lın­masından ibarət olan oyun adına deyilir. Azərbaycan dilinin idman lüğət ki­tab­la­rında işlənən bu söz, bəzi cüzi fonetik dəyişikliyə uğrasa da, əsasən öz deyim küt­lə­sini saxlamış, rus dili variantında olduğu kimi işlədilir. Sonralar bu sözdə bir sıra törəmə sözlər meydana çıxmış və o Azərbaycan dilinin fonetik və qrammatik qa­nun­ları ilə uyğunlaşaraq idman terminologiyasında müvəffəqiy­yət­lə çıxış edir və onun işlənmə dairəsi daha da genişlənir. Məsələn, basketbolçu qız, basketbol mey­dan­çası, basketbol komandası və s. ana dili mənşəli söz birləşmələri ilə işlənərkən dilimizdə bu qəbildən bir sıra yeni-yeni terminlər yaradır.

Blok – termini Azərbaycan dilinin həm siyasi və həm də texniki lü­ğət­lə­rin­də çox­mənalı söz kimi işlədilir. Bu söz lüğətlərimizdə aşağıdakı mənalarda əks olun­muşdur:

  1. ağır şeyləri qaldırmaq üçün sadə maşın, mexanizm və onun fırlanan disk­dən ibarət olan hissəsi;

  2. özü bir sıra element və hissələrdən ibarət olan qurğunun ayrı-ayrı hissələri;

  3. beton kütlədən ibarət iri kərpiclər şəklində süni tikinti damı;

  4. böyük bir binada mənzillər qrupu.

Müasir dövrdə elə bir dil təsəvvür etmək çətindir ki, o başqa qonşu dillərlə ünsiyyətdə olmasın, onlarla qayanyıb-qarışmasın.

Dillərin qarşılıqlı münasibətində həmin dillərin bir-birinə söz alıb-verməsi, sözləri özününküləşdirilməsi və yaxud onların qəbul etməməsi və s. fikir meydana çıxır ki, bütün bunlar dilçi alimlərimizin daim nəzər-diqqətini cəlb etmiş və tədqiqatçılarımız bu sahədə geniş işlər aparmışlar.

Məlumdur ki, müasir Azərbaycan ədəbi dilində Şərq və Qərb mənşəli bir çox alınma sözlər işlənməkdədir və bunun əhatə dairəsi daha da genişlənməkdədir. Azərbaycan dilində alınma sözlər haqqında çoxlu elmi əsərlər meydana çıxsa da, möv­cud prosesin anlaşılmasında müxtəlif baxışlar meydana çıxmışdır. Belə ki, baş­qa dillərə mənsub sözlərin alındığı dildə mənimsəmə dərəcəsini, ümumxalq xarakterinə malik olub-olmaması keyfiyyətini əsas meyyar götürərək başqa dillərə məxsus sözləri «əcnəbi sözlər» adlandıraraq, onları 2 qrupda birləşdiririk:

  1. Azərbaycan dilinə daxil olmuş və ümumxalq xarakteri daşıyan müxtəlif sahələrə aid ingilis dili mənşəli sözlər;

  2. Ümumxalq xarakteri daşımayan və istifadəsi üslubi məqsədlə bədii ifadəsi mümkün olan ingilis dili sözləri.

Məlumdur ki, keçən əsrin axırlarına qədər dilimizdə Şərq mənşəli ərəb və fars dillərinə məxsus söz və terminlər hökmranlıq sürürdü. Lakin, XX əsrin əvvəl­lərindən başlayaraq dilimizdə Qərbi Avropa dillərinə (latın, yunan, fransız, ingilis, alman, italyan, holland və s.) məxsus alınma sözlər daha üstünlük təşkil etmiş və bu proses zaman ötdükcə daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Azərbaycan dilində Qərbi Avropa dillərinə məxsus sözlərdən ən çox işlənən latın və yunan dilləridir. Sonrakı yerləri fransız və ingilis dillərinə məxsus sözlər tutur. Bu dillərə məxsus sözlər, xüsusilə də son zamanlar elm və texnikanın sürətlə inkişaf etməsi nəticə­sin­də dilimizdə daha çox işlənməyə başlamış və öz fəaliyyət dairəsini daha da geniş­lən­dir­məkdədir.

İngilis dili ictimai hadisə olmaq etibarilə daim inkişaf edir və zənginləşir. Qrammatikadan fərqli olaraq, lüğət tərkibi dəyişməyə daha çox meyillidir. Həm də hər bir canlı dilin leksikası kəmiyyətcə çox sürətlə artır. Yeni anlayışlar və yeni məfhumlar, sözlər tələb edir, halbuki köhnə sözlər isə bir qayda olaraq yeni sözlərlə birlikdə qalır, onların yalnız az bir hissəsi dildə istifadədən çıxaraq arxaizmlərə çevrilirlər. Burada artım prosesi azalma prosesini əhəmiyyətli dərəcə­də ötüb keçir, say daim artır. Məsələn, ingilis dilinə məxsus «dok» sözü dilimizə təzəcə daxil olmuş, Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində «gəmilərin təmir olunduğu karxana» kimi verilmişdir. Bu alınma sözün alternativi olaraq dilimizdə işlənən «gəmi tərsanəsi» sözbirləşməsi arasında elə bir məna fərqləri olmasa da hər ikisi dilimizdə işlənməkdədir.

Dilimizin lüğət tərkibini zənginləşdirən vasitələrdən biri ingilis dilinə məxsus alınma sözlər təşkil edir. Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilinə məxsus söz və terminlər dilimzə zorakı yolla deyil, zərurət nəticəsində qəbul edilmişdir və dildə ana dili elementləri ilə ünsiyyətdə olmuş, onlarla qaynayıb qarışmış, dildə bir növ özünə vətəndaşlıq hüququ qazanmışdır. Həqiqətən də əksər hallarda, hamı tərəfindən qəbul edilmiş elmi-texniki terminlərdən ibarət olan zəruri əcnəbi sözlər tərcümə edilsəydi, onları işlətmək lazım gəlməzdi. Deməli, bunların hərfi tərcüməsi yalnız mənanı təhrif edər, sözün düzgün başa düşülməsini dolaş­dı­rar­dı. Do­ğurdan da yeni anlayışları ifadə etmək üçün dilin öz daxili imkanları məhduddursa, zərurət üzündən söz alınması vacibdir.

Təsadüfi deyil ki, müasir dövrdə beynəlxalq miqyasda çox zəngin hesab olunan ingilis dilində kənar dil elementləri, alınmalar xüsusi lay təşkil edir və dilin tədqiqatçıları həmin cəhəti dili zənginləşdirən, əlvanlaşdıran, ünsiyyət üçün daha yararlı edən hal kimi qiymətləndirirlər. Bunun səbəblərindən ən əsaslısı alınma sözlərin daxil olduğu, dilin fonetik-qrammatik qayda-qanunlarına uyğunlaşmasıdır. Ona görə də çox zaman alınma sözlərin alınma xarakteri zahirən bilinmir.

N.M.Şanski alınma sözlərin bu xüsusiyyətindən bəhs edərək yazır: «Əcnəbi sözlərin çoxunun əcnəbi söz olduğu, kənardan gəlmə olduğu açıq-aşkar hiss edilir, lakin mənşə etibarilə yad sözlərin alınma olduğu heç də həmişə hiss edilmir. Bir çox yad sözlərin alınma olduğunu sübut etmək üçün xüsusi linqvistik araşdırmalar lazım gəlir».

Alınma sözlərin mənimsənilməsində sözü olan dilin spesifikası nəzərə alınmazsa, bu dilin fonetik və qrammatik normaları gözlənilməzsə, həmin alın­ma söz dildə vətəndaşlıq hüququ qazana bilməyəcək və gec-tez dildən çı­xa­caqdır. Bu özü də onu göstərir ki, başqa dildən sözlər mexaniki olaraq alınmır. Digər tərəfdən isə, əcnəbi dillərdən, xüsusilə ingilis dilindən sözlərin alınması prosesi ikitərəfli prosesdir. Bu ancaq bir dilin hazır elementlərinin sadəcə olaraq başqa bir dilin ixtiyarına verilməsi demək deyildir.

Qərbi Avropa dillərindən alınma terminlər rus dili vasitəsilə daxil olmuş və hal-hazırda da bu proses davam etməkdədir. Orta məktəb dərsliklərində istifadə olunan elmi-texniki terminologiyanın böyük əksəriyyəti Avropa dillərinə məxsus olmaqla yanaşı, müəyyən hissəsi də Şərq mənşəli dillərə xüsusən də, ərəb, fars dillərinə aiddir. İndi də elmi-texniki dilimizdə işlənən Qərbi Avropa dillərinə (latın, yunan, fransız, ingilis, alman, italyan) məxsus terminlərə nəzər salaq:

Yunan

Latın

Fransız

İngilis

Alman

Holland

Çox mənşəli sözlər

atom

aqreqat

far

blok

zummer

kabel

robot

avto

amortizasiya

azometr

ballast

dizel

damba

kristall

kamera

frezer

drel

kran

katalizator

konveyer

mantyor

kombayn

koks

kosmos

korroziya

detal

konsert

linza

plastika

metal

depo

rels

lafet

ƏDƏBİYYAT

  1. Kəngərli: «Azərbaycanca-ingiliscə-rusca elektronikaya aid terminlər lü­ğə­ti». Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1980.

  2. Д.И.Восковойников, В.Г.Циммерман. Англо-русской ядерный сло­варь. Москва, «Наука». 1960.

  3. В.М.Крейцера. «Англо-русский электротехнический словарь». Мос­ква, «Наука». 1960.

  4. Л.П.Герман-Прозерева: «Англо-русский электротехнический сло­варь». Москва, «Наука». 1960

  5. R.С.Cəfərov: «Azərbaycan dilində işlənən Qərbi Avropa mənşəli sözlərin izahlı lüğəti». Bakı, «Nurlan» nəşriyyatı, 2006.

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются заимствованные слова английского проис­хож­де­ния употребляющиеся в словарном составе азербайджанского языка, а так­же некоторые фонетические свойства английских терминов в Азербайджан­ском языке.

SUMMARY

The article analyses mutual word of English origin words used in the vocabulary of Azerbaijan also some phonetical peculiarities of English turms in Azerbaijan.

Əsədov Araz

QAZİ BÜRHANƏDININ YARADICILIĞINDA FOLKLORUMUZDAKI MƏHƏBBƏT FENOMENLƏRİ

Türkdilli Azərbaycan poeziyasının inkişafında xüsusi yeri olan Qazi Bürhanəddin yaradıcılığı məfkurə və mövzu cəhətdən olduqca rəngarəngdir. İstək və arzularını əks etdirdiyi mübarizə ruhlu şerlərində şairin məqsədi xalqını mərd, mübariz, vətənini azad görmək istəyi olmuşdur. Şairin insanları döyüşə səsləyən şerlərində qəhrəman keçmişimizin, qəhrəmanlıq dastanlarımızın abu-havası duyulursa, lirik, aşiqanə qəzəllərindən «Leyli və Məcnun», «Əsii və Kərəm», «Tahir və Zöhrə», «Aşıq Qərib» və s. kimi sədaqət və vəfanın, gözəllik və paklığın ətri gəlir. Bildi-yimiz kimi yazılı ədəbiyyat həmişə folklorla bərabər addım-lamışdır. Şifahi ədəbiyyat yazılı ədəbiyyat üçün, xüsusilə də şairlərimiz üçün zəngin bir qaynaq olmuşdur. Şair və yazıçılarımız xalq əfsanə və rəvayətlərindən yetərincə istifadə edərək onlardan bəhrələnmiş, o qəhrəmanları, keçmişdəki inam və etiqadları, bir sözlə, yazılı ədəbiyyatda canlandırmaqla yaşat-maqla, xalq ədəbiyyatını daha da inkişaf etdirmiş və yaşatmışlar.

Xalq ədəbiyyatımızda yaranan məhəbbət dastanları Qazi Bürhanəddin yaradıcılığı üçün bir örnək olmuşdur. Orta əsrlər ədəbiyyatında xalq dastanlarına müraciət, orada olan əhvalatlara nəzmə çəkmək və ayrı-ayrı epizodlann şerə gətirilməsi bir ənənə halını almışdır. Bu ənənələr süjet xətti (süjetli poema - Ə.A.) boyunca Nizami, Füzuli əsərlərində özünün ən yüksək nümunələrini yaratmışdır. Nəsimi, Xətai, Qurbani, Füzuli və başqalan ayrı-ayrı epizod və əhvalatları xatırlamaqla əsərlərində vermək istədikləri fikrin daha poetik səslənməsi üçün bir vasitə kimi istifadə etmiş və həm də həmin əhvalatları oxucunun yadına bir ibrətamiz hekayət kimi salmışdır. A.Vəfalı yazır: «Həqiqi eşq ilə sevib-sevilənlər bu duyğularını hər şeydən əziz tutmuş, onu hətta bacardıqları qədər şer dilinə də çevirmişlər. Şifahi poeziyamızda bu motivlər o qədər çoxdur ki, nəticədə ölməz məhəbbət nəğmələrindən təşəkkül tapan neçə-neçə samballı əsərlər də yaranmışdır» [3,61].

Şirinü Xosrov ilə vü Məcnunü Leyli tək

Bən dəxi sənün ilə bir əfsanə düşmüşəm. [2, 131].

Şair özünü də bu əfsanəvi eşq aşiqləri ilə müqayisə edir, onlar kimi eşq oduna düşdüyünü deməklə özünü əfsanəvi aşiqlərə bənzədir, məhəbbətinin «Leyli və Məcnun», «Fərhad və Şirin» kimi dillərə düşdüyünü deyir.

Şərq xalqları arasında geniş yayılan «Fərhad və Şirin» dastanı haqqında türk tədqiqatçısı Malik Aksel yazır: «Şərqin bu əfsanələşmiş gözəli, hətta gözəllik tanrıçısı olan türk-iran sənətkarlarını yüz illər boyu etkiləndirməkdən uzaqda qalmadı, özündən sonra çoxlu əsərlər yaratmağa yollar açıldı». Sevgisi yolunda cəfalar çəkən “eşqün düşəli içümə yandı cahan dəxi bilə»- deyən aşiq eşq odu ilə aləmi yandıran Kərəm kimi yandığını, onun yanğısını ancaq məhəbbət odu söndürəcəyini qeyd edən şairin lirik qəhrəmanı Kərəm kimi yanan aşiq obrazını xatıdadır.

Az qalıbdı Kərəm odlana, yana,

Od tutub bədənim, yandım ağlaram [1, 99].

Bu məhəbbət dastanındakı hadisələrlə müəllif gerçək olan məcaz arasında bir əlaqə yaratmaqla oxucuda dastan qəhrəmanl rına məhəbbət aşılayır. Bu haqda P.Əfəndiyev yazır: «Əsli Kərəm» dastanında o dövrün ictimai-siyasi vəziyyəti, xalqın di yagörüşü, dövrə münasibəti də ifadə edilmişdi.

Divan boyu araşdırılan bu tədqiqat işində demək ola şerlərdə hadisələrin süjet ardıcıllığına təsadüf olunmur. Şair bir beytdə demək istədiyi məsələdən artıq sonrakı beytlərdə söhbət açmır. Oxucunu tamam yeni əhvalat və hadisə ilə tanış edir. Bu da şairin vermək istədiyi hadisələrin, oxucuya çatdırmaq istədiyi məlumatların sayını artırır.

Xalq ədəbiyyatında yaradıcı insanların toxunmadığı, onlan ıstək və arzuları ilə bağlamadıqlan, görmək istədiklərini arzu şəklində müxtəlif əhvalatlarla əlaqələndirmədikləri sahələr tapmaq çətindir. E.B.Toylor qeyd edir ki, ilkin miflər ədəbiyyatın müxtəlif janrlarının meydana gəlməsi və formalaşmasına təsir göstərmişlər. Mifin nağıla çevrilməsi onun məzmun və strukturunun yenidənqurulma prosesi ilə bağlıdır, yənı mif yeniləşir, onun məzmunu adiləşir. Folklorun ayrı-ayrı janrlarında, xüsusən nağıl, dastan, əfsanə və rəvayətlərdə göy cisimləri ilə bağlı obrazlara rast gəlirik. Sonradan bu obrazlar şerdə də özünün müəyyən çalarları ilə izlərini göstərir. Gözəlin üzünün aya bənzədilməsi, hüsnünü, cəmalının günəşlə müqayisəsi «rövşən yüzünü iman dedilər, gerçəkmi? və s. kimi xüsusiyyətlər folklordan qaynaqlanaraq ədəbiyyatda öz əksini tapıb. İnsanların astrol göy cisimləri ilə bağlı yaratdıqları rəvayət və əfsanələr zaman-zaman nağıllarda yaşamış, sonradan isə yazılı ədəbiyyatda öz izlərini birbaşa olmasa da, dolayısı ilə qoruyub saxlaya bilmişdir. Qazi Bürhanəddin divanında Ay, ulduz, Günəş, afitab və s. varlıqlarla bağlı şer nümunələrinə də rast gəlinir.

Ay və Günəşlə bağlı folklorumuzda çoxlu sayda əfsanə və rəvayətlər yer almışdır. Bəzi rəvayətlərdə Ay oğlan, Günəş isə qızdır. Onlar bir-birinə qovuşa bilmədikləri üçün biri gecə, digəri isə gündüzlər çıxır:

Ay yüzündən Günəş utanduğıyçun,

Bulıdı özinə sitarə qıla

və yaxud da şair gözəlin cizgilərini daha da təsirli etmək üçü bədii priyomlardan istifadə edərək

Yüzü günəş, qaşı ayı, müştəri totığın,

Görəli bildi könlüm ki, şol dəm sanım; – deyir. [2, 274]

Xalq təfəkküründən süzülüb gələn bu inamlar geniş şəkildə öz bədii əksini «Tahir və Zöhrə», «Mehr və Müştəri», «Şəms və Qəmər» kimi nağıl və dastanlarda yaşadır.

Folklordan yazılı ədəbiyyata keçmiş gül-bülbül, od-pərvanə-şəm ox-kaman, ah-zar qarşılaşdırması Qazi Bürhanəddin poeziyasının ideya qaynağı kimi özünü göstərir. Şair bu poetik vasitələrin semantik məna tutumu arxasında özünün vermək istədiyi ideyanı lirik ricətlərlə oxucuya çatdırır.

Şair bəzən gül üçün fəğan edən bülbül kimi qovğa çəkdibini «bülbül ünni işitdi, qovğa çəkər», «gül qoxusun aldı, gül yolunda gözlərim sevda çəkər» deyirsə, bəzən də bülbülün cəfasından özünü «bən sinəm açdım anın üçün» deyən gülün açıldığını bildirir, yəni onun qönçə halında olarkən hamı üçün gizli bir xəzinə olduğunu, açılarkən artıq vəhdətə qovuşduğundan xəbər verir.

Qazi Bürhanəddin yaradıcılığının əsas mövzu motivlərindən biri də od, şəm, pərvanə ilə bağlı şerləridir. Şair sevən aşiqin od kimi yanmasını və öz sevgilisinə qovuşmaq əzmi ilə çırpınan pərvanənin eşqində nə qədər vəfalı olduğunu, özünü yandıraraq sevgilisinə qovuşduğunun şahidi oluruq. Qəzəllərində «pərva-nəsin bu eşqin odına ki girmişəm», «bən səməndər qıluram oda könül», «şam eyləyibən yüzümi yürəkdə qodum od» və s. deyimlərində şəm, pərvanə və ya od qarşılaşdırmasından istifadə edən şair gözəl poetik lövhələr yarada bilmişdir. Bir qəzəlində şair bu fikirlərini belə ifadə edir:

Qədəm basalı yoluna qədəm-qədəm yanaram,

Tapunda şəm kibi uşda dəmbədəm yaranaram.

Cahanı tən dilərəm bən ki, oduna yanam,

Bu varlıq ilə yanarsan, oduna kəm yanaram.

Yaxamı heç qomaz əldən, yaxam əlində durur,

Əl urmadı yaxama demədi yaxam yanaram.

Camalı günəş çün toğa hüsn kökündə

Məcalum olmaya kandan yana edəm, yanaram.

Gözmün irməz əli ki, nəzər qıla yüzünə

Vəgər göz ucu ilə özgəyə baxam yanaram. [2, 36]

Qazi Bürhanəddin folklordan gələn folklor ideyanı saxlamaqla sevən aşıqın də pərvanə kimı gündə bir neçə dəfə oda yandığını, öz sevgilisin yolunda ölüb-dirıldiyini göstərir. İkincı bir tərəfdən şair «əl urdun yaxama, dedim yaxam yanaram» ifadəsi ilə «Əsli və Kərəm» dastanında hicran həsrəti çəkən sevgililərin qovuşma anında məhz Əslinin «yaxasından od tutub yanması» hadisəsini oxucuya çatdırmaqla kökü çox-çox qədimlərlə bağlı folklordan gələn əhvalatları yada salır.

Bundan başqa pərvanə motivi təsəvvüfi bir məna da daşımaqdadır. Təsəvvüf şerində pərvanə həmişə odun, şəmin ətrafında dolaşır, özünü oda, alova vurmaqla məhv edir. Şair bəzən də məcaz yolu ilə alovu şərab qədəhi kimi düşünür. Sevən aşiq necə qədəhdən şərabı içib özündən keçirsə, pərvanə də məhəbbətindən özünü şəmin alovunda məhv edir. Şair bəzən də şərabı içən aşiqlə özünü alova atan pərvanəni Tanrı varlığında yox olan, əriyən bir ilahi eşqin halını dilə gətirir.

Pərvanə gərəkdir, şaha, şol səm yüzünçün,

Ki, yanmağa qoya bizi fərraş eşqində.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan məhəbbət dastanları. B., 1979, səh. 99-155

  2. Səfərli Ə. Qazi Bürhanəddin. Divan. Ön söz. B., 1988, səh. 15, 5-10, 9-16.

  3. Vəfalı A. Füzuli öyrədir. B., 1977, səh. 49.

Əsədova Məhəbbət

ƏVƏZLİKLƏRDƏ CƏM MƏNASININ İFADƏSİ

(AZƏRBAYCAN VƏ İNGİLİS DİLİNİN MATERIALLARI ƏSASINDA)

Əvəzliklərdə kəmiyyət kateqoriyası öz təzahürünü dünyanın əksər dillərində iki formada (tək və cəm), bəzi dillərdə isə üç formada (tək, ikili və cəm) tapır (5, s.177; 7, 133-134).

Əksər dillərdə olduğu kimi Azərbaycan və ingilis dillərində kəmiyyət kateqoriyasında tək (singular) və cəm (plural) fərqləndirilir (9, 83). Təklik və cəmlik isimlərə şamil olduğu kimi, onların əvəzləyicisi, müxtəlif kontekstlərdə, yaxud mətn daxilində onların yerində işlənə bilən əvəzliklərə də aiddir.

Azərbaycan və ingilis dillərində əvəzliklər üçün cəm mənasının ifadə olunmasında iki əsas eksplisit vasitənin mövcudluğu səciyyəvidir:

  1. Affiksal üsul;

  2. Suppletiv üsul.

Bəzi əvəzliklərdə cəm forması heç bir cəm kateqoriyasının xüsusi göstəricisi olmadan leksik üsulla ifadə olunur.

Affiksal üsul. İngilis dilində əvəzliklərdə cəm formasının affiksal üsulla ifadəsi isimlərdə cəm formasının yaranması üsuluna uyğun gəlir, Azərbaycan dilində isə bu formalar bir-birinə qismən uyğun gəlir. İngilis dilində isimlərdə olduğu kimi qeyri-müəyyən əvəzlik və qayıdış əvəzliklərində cəm formasının suffiksi -s (-es)-dir. Azərbaycan dilində -lar , -lər suffiksi cəm formasının yeganə suffiksidir.

İngilis dilində çoxfunksiyalı –s(-es) suffiksi əvəzlik sistemində məhdudlaşır. Bu o deməkdir ki, cəm şəkilçisi –s (-es) qəbul edən əvəzliklə işlənən fel cəm formasının göstəricisi kimi –s (-es) cəm şəkilçisi ilə qurtarmır. Ingilis dilindən fərqli olaraq Azərbaycan dilində -lar, -lər suffiksi fel sisteminə də daxil olur. Yəni felin sonunda bu şəkilçinin yazılması mümkünlənir.

Qeyd etmək lazımdır ki, -s (-es) şəkilçisi ingilis dilinin fel sistemində də işlənir. Ancaq bu omonim suffiks fel sistemində əks məna kəsb edir. Yəni –s(es) suffiksinin köməyi ilə felin indiki zamanın qeyri-müəyyən formasının üçüncü şəxs tək forması düzəlir. Bu şəkilçinin felin sonunda olmaması felin cəmdə işlənməsi deməkdir. Məsələn:

She translates- O tərcümə edir. They translate- Onlar tərcümə edirlər.

Əvəzliklərdə isə tək və cəm qarşılığının düzəlməsi yollarını nəzərdən keçirək.

İngilis dilində -s (-es) şəkilçisinin köməyi ilə qayıdış və “one” qeyri-müəyyən əvəzliyinin cəm forması düzəlir. Məsələn:

Qayıdış əvəzlikləri:


Myself- ourselves himself

Yourself- yourselves herself themselves

itself

Qayıdış əvəzliklərində cəm və tək qarşılığının səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ikinci şəxs tək əvəzliyi “you”-dan fərqli olaraq qayıdış əvəzliklərinin ikinci şəxs tək formasının ikinci şəxs cəm formasının qarşılığı olan cəm forması var: yourself- yourselves

Azərbaycan dilində qayıdış əvəzliklərinin cəm formasının yaranmasında affiksal üsul, yəni öz təyini əvəzliyinə mənsubiyyət və –lar,-lər şəkilçilərinin artırılması ilə yaranan üsul mövcuddur. Məsələn:

Özüm özümüz

Özün özünüz

Özü özləri

“One” qeyri-müəyyən əvəzliyinin də cəm forması belə əks olunur: one- ones.

Bu əvəzlik müasir ingilis dilinin sistemində geniş yayılmışdır. O, əvəzedici söz rolunda işlənir və ismi tək və cəm formada əvəz edə bilir. Məsələn:

This room is larger than that one.

These gloves are torn. Give me the new ones.

“One” qeyri-müəyyən əvəzliyinin başqa funksiyaları da var.

Azərbaycan dilində əvəzliklərin cəm fomasının yaranmasının affiksal üsulu yaxşı inkişaf etmişdir. Ancaq əvəzliklərin sırasında cəm formasının affiksal üsulunun paylaşmasının, yaxud yerləşməsinin hüdudunda və ya sərhəddində bir mürəkkəblik var. Mürəkkəblik bundadır ki, bir əvəzlik cərgəsinin daxilində həm affiksal üsul, həm də süppletiv forma işlənir. Məsələn, Azərbaycan dilində şəxs əvəzliklərinin cəmlənməsi əvəzliyin digər növlərindən fərqlənir (1, s.31). Yəni şəxs əvəzliklərinin cəm formasının bir hissəsi (I və II şəxs cəm) suppletiv, digər hissəsi isə affiksal (III şəxs cəm) üsulla düzəlir. Məsələn:

Mən- biz (bizlər) o- onlar

Sən- siz (sizlər)

Elə əvəzliklər də var ki, onların cəm formasının düzəlməsində eyni zamanda müxtəlif affiksal formalar istifadə olunur. Məsələn:

Hamı- hamımız-hammıları.

Sual əvəzliklərində cəm formasının əks olunması bütün dillərdə eyni cür təzahür etmir. Əgər Azərbaycan dili üçün sual əvəzliklərinin affiksal üsulu səciyyəvidirsə, ingilis dilində sual əvəzlikləri cəm formasına malik deyil. Məsələn:

Kim- kimlər nə- nələr

Who - kim what- nə

Beləliklə, Azərbaycan dilində əvəzliklərin quruluşunda özlərinin sistemdaxili inventarizasiyasında müəyyən çətinliklər var.

Suppletiv forma. Əvəzliklərin cəm formasının suppletiv üsulla ifadəsi onların müxtəlif söz formalarında təzahürüdür.

Müqayisə olunan dillərdə bu üsul şəxs əvəzlikləri üçün səciyyəvidir.

İngilis dilində şəxs əvəsliklərinin tək və cəm formasının qarşılığı aşağıdakı şəkildədir:

I -We he

(thou)- you she they

it

Qeyd edilməlidir ki, müasir ingilis dilində şəxs əvəzliyinin ikinci şəxs tək forması praktik olaraq işlənmir, buna görə də “you” əvəzliyi universal şəkildə həm ikinci şəxs əvəzliyi tək, həm də cəm formada işlənir. Ancaq ayrı-ayrı poetik, tarixi və başqa mətnlərdə “thou” (sən) formasına rast gəlinir.

Cəm formasının düzəlməsində suppletivlik yiyəlik əvəzlikləri üçün də səciyyəvidir. Hər üç şəxsin cəm formasının yaranması suppletivizm yolu ilə ifadə olunur. Məsələn:


My-our his

(thy)- your her their

it

Yuxarıda göstərilən yiyəlik əvəzliklərinin bu formaları asılı forma (conjoint forms) adlanır. Bu formalar əvəzliklərin bəzi növlərinin- qayıdış və ya emfatik əvəzliklərinin təşkil olunmasında əsas rolunu oynayırlar.

Bu formalardan başqa yiyəlik əvəzliklərinin müstəqil yaxud nominal (absolute, nominal forms) adlandırılan formaları var ki, ayrı-ayrı şəxslərdə -s qəbul edir:

Mine (mənimki)- ours (bizimki) his (onunku)

(thine) (səninki)- yours (səninki, sizinki) hers (onunku) - theirs (onlarınkı)

Its (onunku)

Bu qarşılıqdan göründüyü kimi –s şəkilçisi üçüncü səxs tək formasının –his, hers, its formalarının yaranmasında özünü göstərir.

Azərbaycan dilində suppletiv üsulla yaranmanın şəxs əvəzliklərinin cəm formasında öz yeri var:

Mən- biz sən- siz

Şəxs əvəzliklərinin strukturunun təhlili şəxs əvəzliklərinin fopmalarının genişlənməsi və dinamik inkişafının müəyyənləşməsi ilə əlaqədardır.

Azərbaycan dilində şəxs əvəzliklərinin paradiqmasına ikili cəm formalı aşağıdakı əvəzliklər də daxildir:

Biz-bizlər siz- sizlər

Bu ikili formalardan sintetik yolla düzələni (bizlər, sizlər) danısıqda, sifahi nitqdə, dialektlərda işlənir.

Belə ikili cəm forma digər Türk dillərində də müşahidə olunur ( 3,209).

Hətta “siz” əvəzinə “sənlər” forma da qazax, qaraqalpaq dillərində xalq danışığında işlənir (3, 209). Eyni zamanda ikinci şəxsin təkində “sən” əvəzinə hörmət əlaməti kimi cəm forması “siz” həm Azərbaycan dilində, həm də digər türk dillərində işlənməkdədir. Bu əsasla da yəqin ki, daha şox hörmət və ehtiram mənasında “sizlər” də işlənməkdədir.

İngilis dilində ikili cəm formasına malik olma one geyri –müəyyən əvəzliyində müşahidə olunur. Bu əvəzliyin cəm forması həm affiksal üsulla (one-ones), həm də supletivizm yolu ilə düzəlir (one- some).

Cəm formasının suppletiv üsulla düzəlməsi ingilis dilində işarə əvəzliklərinin cəm forması üçün də səciyyəvidir. İngilis dilində hər iki işarə əvəzlikləri this-bu, that-o cəm formasına malikdirlər (2, s.119; 4, 248). Məsələn:

This- these -bunlar that- those-onlar

İngilis dilində qeyri-müəyyən əvəzliklərdə cəm formasının suppletiv üsulla təzahürünü one- some cütlüyündə müşahidə etmək mümükündür (8, s. 33).

Azərbaycan dilində işarə əvəzliklərinin cəm formasınin yaranması ingilis dilindəki işarə əvəzliklərinin suppletiv üsulla yaranması üsulundan kəskin fərqlənir. Belə ki, Azərbaycan dilində bu qrammatik hadisə affiksal üsulla –lar, -lər şəkilçisi vasitəsilə düzəlir. Məsələn:

Bu-bunlar o- onlar

Müqayisə olunan dillərdə digər əvəzlikləri iki qrupa bölmək olar:

  1. Cəm anlamında neytrallıq göstərənlər. Bu qrupa “some”, “such” əvəzlikləri aiddir. Bu əvəzliklərdə kəmiyyət mənası həmin əvəzliklərin birlikdə işləndikləri isimlərin sayılan və sayılmayan olmaları ilə aktuallaşır. Məsələn:

Some pen- bəzi qələm, hansısa qələm; some pens- bir neçə qələm

Such a girl- elə bir qız; such girls- elə qızlar

  1. Lekcik yolla cəmi ifadə edənlər:

All- hər şey; All is on the table.

All – hamı, bütün; All are in the room.

Both- hər iki, ikisi Both are here.

Burada qeyd edilməlidir ki, botheither əvəzlikləri əvəzliyin nə tək, nə də cəm formasına aiddir. Bu əvəzliklərin semantikasında qerman dilləri üçün xarakterik olmayan sapma elementi özünü biruzə verir, yəni bu əvəzliklərin hər ikisi cəm kateqoriyasının ikili məna bildirən formasına aiddir.

  1. Ancaq tək mənası ifadə edənlər:

Somebody- kimsə, someone- kimsə, something- nə isə, anything- nə isə, every- hər, none- heç, nobody- heç kim, nothing- heç nə, each- hər bir və s. Bu əvəzliklər tək anlayışı ifadə edirlər.

İngilis dilində everybodyeveryone əvəzliklər var ki, onlarda həm tək mənası, həm də cəm mənası özünü göstərər. Tək mənası ifadə edərkən bu əvəzliklər Azərbaycan dilinə hər bir kəs, cəm mənası ifadə edərkən isə hamı kimi tərcümə olunur (4,s.255).Məsələn:

Everybody did as he thought best.- Hər bir kəs ən yaxşısını fikirləşdiyinə görə etdi.

Tell everybody that they are to wait a little.- Hamıya de ki, onlar bir az gözləməlidirlər.

Müasir german, roman , bir sıra hind- Avropa və türk dilləri, o cümlədən Azərbaycan dili üçün cəm formasının qarşılaşdırılan iki üzvlü (tək və cəm) sistemi səciyyəvidir. Ancaq ingilis dilində sapma halı (ikili forma) iki əvəzlikdə botheither də müşahidə olunur. Cəm formasının yaranmasında müşahidə olunan affiksal və suppletiv üsullar bu və ya digər şəkildə hər iki dildə öz təzahürünü tapır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Şahbazova Z. Azərbaycan dilində əvəzliklərin morfologiyası (I hissə). Bakı “Ulu”-2007.

  2. Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и русского языков. Ленинград- Просвещение-1979.

  3. Буранов Д. Сравнительная типология английского и тюркских языков. Москва «Высшая школа»- 1983.

  4. Кобрина Н. А., Корнеева Е. А., Оссовская М. И., Гузеева К. А. «Грамматика английского языка» , С.-Петербург «Союз»-1999.

  5. Майтинская К. Е. Местоимения в языках разных систем. Москва- «Наука»- 1969.

  6. Махмудов А., Гулиев А., Кербалаева Р. Сравнительная типология русского и азербайджанского языков. Баку «Маариф»-1982.

  7. Милославский И.Г. Морфологические категории современного русского языка. Москва «Просвещение»-1981.

  8. Blokh M. Y. A Course in Theoretical English Grammar, Moscow “Vysshaya Shkola” -2000.

  9. Yunusov D. Khanbutayeva L. Comparative Typology of the English and Azerbaijani Languages. Baku “Mutarjim”- 2008 .

SUMMARY

This article deals with the expression of the plurality in pronouns on the basis of the materials of the Azerbaijani and English languages. Two ways of formation of the plurality are studied here.

РЕЗЮМЕ

Статья посвящена формы множественности у местоимений на основе материалов азербайджанского и английского языков. Здесь исследованы два способа формирования множественности у местоимений.

Əsədova Nüşabə

S.TAHİR LİRİKASINDA MÜBARİZƏ MOTİVLƏRİ

Keçən əsrin 50-ci illərindən başlayaraq Söhrab Tahir imzası mətbuatda tez-tez görünməyə başladı. Həmin dövrdə yazılan və ilk qələm təcrübəsi olan əsərlərində şair Cənubi Azərbaycanda Milli Demokratik hökumətin süqutu, məsləkdaşları ilə birlikdə vətəndən ayrı düşməsindən, zaman keçdikcə Sovet Azərbaycanındakı siyasi ab-hava – buradakı siyasi təzyiqlər, şübhələr, hələ dünənə qədər ürəyini dolduran ümidlərin puç olması, Vətəndə qürbət mühitinin yaranması, ögey münasibətlər Söhrab Tahir yaradıgılığında bədii predmetə çevrilməyə başladı. Bütün bunlar sonralar ədibin yaradıcılıq bioqrafiyasından qırmızı xətt kimi keçəcək vətən, azadlıq, mübarizə, həsrət motivlərinin daimi və əsas mövzuya çevrilməsinə səbəb olmuşdur.

«Azərbaycan ədəbiyyatında cənub mövzusu və İran irticasının ifşası iyirmi milyonluq bölünməz böyük bir xalqın vahid ədəbiyyatının Cənub və Şimal qollarının bir-biri ilə necə ayrılmaz olduğunu da aydın göstərir» (1, 282) S.Tahir yaradıcılığında əsas, aparıcı mövzu Cənubdakı soydaşlarının taleyi, İran irticasının ifşası, Cənubi Azərbaycan xalqının milli-demokratik hərakatdakı rolu mövzusudur. Cənubi Azərbaycanda Məşrutə hərəkatı, Səttərxan, Ş.M.Xiyabani və S.C.Pişəvərinin başçılıq etdikləri milli-azadlıq hərəkatları Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq tarixində silinməz izlər buraxdığı kimi, ədəbiyyatımızın bütün janrlarında, o cümlədən poeziyada da öz parlaq əksini tapmışdır. Azərbaycanın Rusiya və İran dövlətləri arasında ikiyə bölünməsi, Cənubi Azərbaycan xalqının milli qürurunu tapdalayan və xarici imperialistlərin əlində oyuncağa çevrilən mürtəce İran istibdadının xalqı istismar etməsi, məhrumiüyyətlər içində saxlaması, ölkənin maddi nemətlərinin həm fars, həm də xarici işğalçılar tərəfindən talan edilməsi, xalqın ana dilinin yasaq edilməsi – bütün bunlar Söhrab Tahir poeziyasında azadlıq motivli lirik şeirləri səciyyələndirən başlıca xüsusiyyətlərdir.

«Bir millətin istiqlalı yoxdursa, onun heç nəyi yoxdur» ifadəsi Ş.M. Xiyabaniyə məxsusdur. S.Tahir lirikası, demək olar ki, əsasən bu ifadənin bədii cəhətdən əsaslandırılmasına xidmət edən poetik salnamədir. Şairin vətəndən uzaqlarda, «doğma qürbətdə» yaranan şeirlərində bir-birinin üzünə həsrət qalmış iki Azərbaycanın birləşməsi istəyi gah yanğı, gah arzu, gah tələb, gah da üsyan kimi səslənir.

Zaman-zaman Azərbaycan xalqının, o cümlədən Cənubi Azərbaycan xalqının apardığı milli-azadlıq mübarizənin ənənələri bu gün də nəsillər tərəfindən ləyaqətlə davam etdirilir. Bu müqəddəs amalın məğlubedilməzliyi şairin əksər şeirlərində coşqun poetik dillə tərənnüm olunur, oxucuda mübarizə və qəhrəmanlıq kimi ülvi hisslər yaradır.

60-cı illərdə yazdığı «Qanlı dərs», «Mənim», «Tarix qalır» və s. bu kimi şeirlərində S. Tahir xalqımızın qəhrəmanlıq tarixindən danışır, mübarizənin bu gün də nəinki bitmədiyi, əksinə hələ bundan sonra ətrafına yeni nəsillər toplayıb, daha qüvvətli oyanışlarla, daha böyük ciddiyətlə davam edəcəyini bildirir.

Şairin lirikasında Cənub mövzusu təkcə siyasi planda deyil, həm də tarixi və fəlsəfi-sosial planda verilir, xalqın mübarizəsindən alınan canlı real lövhələr S.Tahir poeziyasında bədii predmetə çevrilir.. Bir çox Güney Azərbaycanı şairləri (B.Azəroğlu, Ə.Tudə, M.Gülgün və b.) kimi Söhrab Tahirin şeirlərində tez-tez XX əsrin 40-cı illərin demokratik mübarizə hərəkatın xatırlayınr, tarix dönə-dönə oxucunun gözləri qarşısında varaqlanır. Bu tipli lirik nümunələrində şair («Gavab versin tarix mənə», «Mən od oğlu azəriyəm», «İcazə ver», «Sabahın bu günə salamıyam mən», «Yandım, yandım», «Azər inqilabı», «Mən, «O qalsaydı» və s.) xalqımızın igid oğullarının keçdikləri şərəfli mübarizə və qəhrəmanlıq tarixindən söz açır, «dustaq olmaq qiymətinə satın aldığı» azadlığa yenidən qovuşmaq üçün döyüş səngərlərində öz yerini tutmaq, «zindanlanmış inqilabını azad etməyə» can atır, «xalqı mübarizəyə səsləyən həqiqətlərə müraciət edir, bu mübarizənin nisbətən geniş mənzərəsini canlandırır» (2, 51). Şairin lirik qəhrəmanı Koroğlunun, Babəkin, Xətainin qılıncı ilə yaraqlanır, onların güclərini öz qollarında, dizlərində hiss edərək azadlıq uğrunda mübarizə yolundan bir an belə geri çəkilməyəcəyini bəyan edir:

Mən Zərdüştün nəvəsiyəm,

Doğulmuşam Midiyadan,

Sənə qarşı Babək mənə

Sərtlik verib sərt qayadan.

« İcazə ver» (7, 51)

Mən elə tərsəm ki,

Geri dönmərəm,

Mən elə odam ki,

Yandım, sönmərəm,

Durduğum zirvədən bir də enmərəm,

Böyük Səttərxanın davamıyam mən…

«Sabahın bu günə salamıyam mən» (4, 67)

Lirik şeirlərində tez-tez Azərbaycan xalqının tarixindəki «üç inqilab»ın faciəli, qanlı, lakin şərəfli səhifələrini vərəqləyən, qazandığını əldə saxlaya bilmədiyindən əzab çəkən şairin ah-naləsi, ruh düşkünlüyü, mübarizədən yorulduğu qətiyyən görünmür, hiss olunmur. «Bir tüfənglə bir dünyaya qarşı duran inqilabın» uğursuz taleyi, həyata keçməyib ürəklərdə qalan saysız-hesabsız gözəl arzular, qəlbi qurmaq, yaratmaq eşqilə dolu olan şairin lirik mənini əymir, sındırmır, əksinə, odlu-alovlu mübarizə yollarında onu daha da mətinləşdirir. «S.Tahirin misraları gücsüzlüyün, iqtidarsızlığın deyil, alicənab etirafın səmimi ifadəsidir. Onun şeirləri təkcə öz poetik dəyəri və siyasi pafosu ilə deyil, həyat faktlarına, konkret detallara ictimai məna, fəlsəfi boyalar, rəmzi cizgilər aşılamaq cəhətdən maraq doğurur» (8, 6). Şairin poeziyasında istibdad rejiminin ölkədə yaratdığı müdhiş vəziyyət yanıqlı, eyni zamanda romantik bir dillə təsvir olunur. Tarixin amansız ədalətsizliyinə qarşı çılğın bir üsyankarlıq, barışmaz etiraz səsi onun yaradıcılığının baş, əbədi və əzəli mövzusuna çevrilir. Şairin lirik qəhrəmanı azadlıq uğrunda mübarizədə aldığı yaraların ağrılarına dözə-dözə vətənin «qəzəbindən, nifrətindən seyqəl almış qılıncını» əlinə alaraq «millətin vuruşlarda parçalanmış, qana batmış dəlik-dəlik bayrağını» başı üzərinə qaldıraraqqaldıraraq borclu qaldığı döyüşləri davam etdirmək, sona çatdırmaq, vətənin, xalqın azadlığı uğrunda məbarizəni bitirmək istəyir, tarixi Azərbaycan xalqının taleyinə yazdığı amansız, ədalətsiz hökmünə görə sərt sorğu-suala tutur:

Cavab versin tarix mənə!

Azadlığım hanı mənim?

Azadlığın uğrundakı

Şəhidlərin canı mənim,

Qanı mənim,

Azadlığa qurban olmuş

Azadlığım hanı mənim?!

«Cavab versin tarix mənə»(2, 31)

Yaşadığı alovlu, tufanlı inqilabi həyatı əks etdirən bir çox şeirlərində şair bu şərəfli ömür yolu ilə haqlı olaraq fəxr edir. Müəllifə görə insan ömrünün ən yaxşı, ən güclü, ən ağıllı, ən dəyərli anlarını heç bir mükafat ummadan, təklif gözləmədən vətənə həsr etməlidir. Çünki mükafat vətənin tarixinə yazılan qızıl, şərəfli səhifələrdir, vətənin gələcəyi, varlığıdır. Bu səbəblərdəndir ki, şairin bir çox şeirlərində Azərbaycana, Azərbaycan xalqına qarşı tarixi ədalətsizlik, haqsızlıq ittiham olunur. Bu poetik ittiham çağdaş poeziyamıza xas olan ümumi vətəndaşlıq səyləri və düşüncələri ilə bü gün də səsləşir.

«Azadlıq» şeirində şair Azərbaycan xalqının mübarizə əzmini və arzusunu ifadə edir. Müəllifin lirik qəhrəmanı çox yaxşı bilir kit, azadlıq mübarizəsiz əldə olunmur, azadlıq qurbansız qazanılmır. O başa düşür ki, bütün tarix boyu hər bir xalq bu yolda qurban verərək öz istiqlaliyyətinə qovuşmuşdurdır. Elə buna görədir ki, şeirin əvvəlində

Azadlıq, durmuşam boy sırasında,

Görüm, mənə haçan növbə gələcək (3, 17).

- deyən şair sonda qətiyyətlə

Heç kəs azadlığı mənə verməsin,

Mən onu tarixdən özüm alacam!

- deyə bəyan edir.

Cənubi Azərbaycandakı Milli Demokratik hökumətin insanlara bəxş etdiyi bir illik azadlıq şairə görə əvəzolunmaz qiymətli bir sərvətdir («Qayıtmışam səngərimə»). Təsadüfi deyil ki, o, mübarizəsiz, vətəndən kənarda keçən ömrünü dustaq, məhbus həyatına bənzədir. Bu səbəbdən də onun lirik qəhrəmanı həyatını inqilabi tufansız, döyüşsüz, təsəvvür etmir, hər an döyüş səngərinə can atır.

Müstəqil yaşamağa tam mənəvi və huquqi haqqı olan şairin lirik məni qan dəryasına çevrilən Azərbaycan torpağında xalqın «azadlığa görə qan bahasına hər dəfə beş yüz min ər» qurban verməsi bir millət övladı kimi ağrıtsa da, bir vətəndaş, mübarizə yollarında bərkiyən, mətinləşən, həm də sərtləşən bir ərən kimi onu qürurlandırır. «O, öz qardaşıyla birləşə bilər» - deyə Azərbaycan xalqının milli-azadlıq hərəkatını zaman-zaman qan içində boğan həm İran, həm də Rus imperiyalarının məkrli qəddar siyasətlərinə baxmayaraq, bu lirik qəhrəman və onun mənsub olduğu xalq öz müstəqilliyi uğrunda mübarizəni daima davam etdirmiş və etdirməkdədir.

Vətənin əzəmətini, Azərbaycan xalqının böyüklüyünü, mübarizliyini özünəməxsus qeyri-adi poetik boyalarla verən Söhrab Tahir «bu gün yumruğu ilə azadlıq yoğuran», «iki milyon səhifəlik bir kitaba», «yurdumuz boyda inqilaba çevrilən» millət övladlarını məramını uca tutmağa, yumruğunu yüksəklərə qaldıraraq tarixdən öz haqqını almağa çağırır («Məmləkətim», «Xalqım», «Səni çağırıram» və s.). Azadlıq geciksə belə, azadlıqdan uca xalqı mübarizəni daha da gücləndirməyə, azadlığını bu yolda qurban gedən şəhid məzarlarına bayraq edərək əbədiyyətə çevirməyə çağırır:

Ey gecikən azadlıqdan üca xalqım!

Azadlığı uca qaldır!

Çevir onu od püskürən sıralara!

Məlhəm elə neçə min il

Qan hayqıran yaralara!

Bayraq elə dünən min-min

Basdırılan şəhidlərin məzarına!

Çevril sən də əbədiyyət baharına!

«Xalqım» (6,14)

S.Tahirin mübariz poeziyasının ən sanballı nümunələri içində ayrı-ayrı illərdə yazılmış «Üç kəlmə» (1977), «Yandım-yandım» (1977), «Taleyinə qurban olum» (1984) şeirləri xüsusilə seçilir. «Üç kəlmə» şeirində 21 Azər hərəkatı məğlub olduqdan sonra 1947-ci ildən bəri azadlıq istəyi ilə yaşayan, bu yolda saysız-hesabsız qurban verən , azadlığı uğrunda çarpışan, lakin bu çarpışmada düçar olduğu tarixi bəlalara mərdliklə dözən böyük bir xalqın xarici qəsbkarların, Qərbin, xüsusilə ABŞ-ın iyrənc siyasətinin qurbanına çevrilməsində İrandakı satqın, riyakar «siyasətbazların» əməllərini şair nifrətlə ifşa edir. Bu əsərində şair xarici havadarlarına arxalanaraq vətənin maddi və mənəvi sərvətlərinin talanmasına şərait yaradan, onların köməyilə xalqın azadlıq cəhdlərini qan içində boğan, azadlıq mücahidlərinə divan tutan, xalqın, xüsusilə Güney azərbaycanlılarının məhrumiyyət və səfalətdə yaşamasına səbəb olan İran hökumətinin iç üzünü açır:

Vətən böyük ğir sərvətdir,

Zəri xanın, təri xalqın.

Vətən böyük bir cənnətdir,

Gülü xanın, külü xalqın.

Vətən böyük bir nemətdir,

Yağı xanın, dağı xalqın.

«Üç kəlmə» (5, 34-35)

«Yandım-yandım» şeirində hər bir kəlmə, hər bir misra şairin lirik qəhrəmanının simasında Cənubi Azərbaycanda Milli Demokratik hökumətin süqutundan sonra Şimali Azərbaycana pənah gətirmiş, sonralar Sovetlərdə «demokratlar» kimi məşhurlaşmış minlərin yaşantılarının, mənəvi-psixoloji sarsıntılarının, mübariz, coşqun, həm də nisgilli iç dünyasının əksidir. Tarix boyu yadelli düşmənlərin arası kəsilməyən qəsbkarlığı nəticəsində torpağından qanlı vuruşlar əskik olmayan, «azadlığı, mal-dövləti xırman olub sovrulan», «qəlpə-qəlpə dağılan», şəhid övladlarının narahat ruhlarından torpağı tərpənən Vətən şairin lirik məninin sızıltılı yeri, «qan hayqıran yaralarıdır». Dünyanınmı, tarixinmi, ya da bu dünyanı istədikləri kimi hərlədən nəhəng dövlətlərinmi ədalətsiz siyasətlərinin ağrılarını çəkməyə sanki məhkum olmuş Vətənə baxarkən «heç bir şeyi öz yerində görməyib» yurdu tənımayan, tanıyanda yaraları qan hayqıran, «tüstülənib bulud kimi qar gətirən», «Vətən» deyəndə yüz yerindən fəğan qoparaq yanan şair dünyan