Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Документ'
изделий и конструкций 7010 высшее Производство неметаллических строительных изделий и конструкций 70107 среднее Изготовление металлических конструкци...полностью>>
'Анализ'
Чтобы проанализировать эпизод литературного произведения, нужно развернуто и доказательно разобрать все его аспекты, которые мы приводим для вас ниже...полностью>>
'Доклад'
об итогах работы АПК за 2010 год в рамках реализации Республиканской целевой программы «Развитие сельского хозяйства и регулирование рынков сельскохо...полностью>>
'Диплом'
Л., профессор Федотов А.М., доцент Фролов С.М., профессор Яшин И.И., старший научный сотрудник Московский физико-технический институт (государственный...полностью>>

AZƏrbaycanşÜnasliğIN (1)

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

liyeva İradə

İNGİLİS DİLİNDƏN AZƏRBAYCAN DİLİNƏ TƏRCÜMƏ PROSESİNDƏ MORFOLOJİ TRANSFORMASİYA

İngilis və Azərbaycan dilləri morfoloji qurumuna görə müxtəlif, fərqli dillərdir: ingilis dili flektiv, Azərbaycan dili aqqlütinativ quruluşlu dillərdir. Təbii ki, bu, tərcümə prosesində çətinliklərə səbəb olur. Bü çətinliklər tərcümədə morfoloji transformasiyalar vasitəsilə aradan qaldırılır. Məqalədə tərcümə prosesində artikl, kəmiyyət kateqoriyası və nitq hissələrinin transformasiyası nəzərdən keçiriləcəkdir.

1. Artiklin transformasiyası. İngilis dilində artikl mövcuddur. Düzdür, bu dildə artikl, məsələn, alman və fransız dillərində olduğu kimi mühüm rol oynamır, lakin, hər halda, bir sıra vəzifələr (funksiyalar), o cümlədən müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik bildirmək vəzifəsini icra edir: ingilis dilində a artikli qeyri-müəyyənlik, the artikli isə müəyyənlik bildirir.

Məsələn:

«Give me a book – Mənə kitab ver» deməkdirsə,

«Give me the book – Mənə kitabı ver; Mənə bu (o; həmin) kitabı ver» deməkdir.

Birinci halda qeyri-müəyyənlik kitabdan, hər hansı bir kitabdan söhbət gedirsə, ikinci halda adresat və adresata məlum olan kitabdan söhbət gedir.

Azərbaycan dilində artikl yoxdur, lakin Azərbaycan dilində müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik anlayışı mövcuddur və ingilis dilindən edilən tərcümələrdə bu nəzərə alınmalıdır.

Rus dilində də müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik anlayışı mövcuddur, lakin ingilis dilin­dən tərcümədə bu məsələ Azərbaycan dilinə tərcümədəki kimi mühüm əhəmiyyətə malik de­yildir. Məsələn, yuxarıda verilmiş hər iki ingilis cümləsini «Дай мне ту книгу», «Дай мне эту книгу», «Дай мне какую-нибудь книгу» və «Дай мне книгу» kimi təcrümə etdikdə tər­cü­mənin «qrammatikasına» heç bir ziyan dəymir. İngilis dilindən Azərbaycan dilinə, eləcə də Azərbaycan dilindən ingilis dilinə edilən tərcümələr­də «mətnin qrammatikasını» düzgün, adek­vat çatdırmaq üçün müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik anlayışını mütləq ifadə etmək lazımdır.

İngilis dilindən Azərbaycan dilinə edilən tərcümələrdə artiklin mənası müxtəlif vasitələrlə – leksik və qrammatik vasitələrlə, söz sırası ilə ifadə edilir, həm də bu zaman müxtəlif transformasiya üsullarından istifadə edilir: forma dəyişikliyi edilə bilər, Azərbaycan dilində artikl kateqoriyası mövcud olmadığı üçün ingilis dilindən tərcümədə artikli əvəz edən leksik vahid artırıla bilər, ingilis dilində artikl müəyyən məna yükü daşımadıqda tərcümədə o buraxıla bilər. Deməli, ingilis dilində Azərbaycan dilinə tərcümədə artiklə münasibətində üç transformasiya üsulundan istifadə etmək olar: əvəzetmə, artırmaburaxma (ötürmə).

a) Qeyri-müəyyənlik artikli. İngilis dilindən qeyri-müəyyənlik anlayışını ifadə etmək üçün a artikli işlədilir. Bu artikl ingilis dilində, əsasən, təsnifləyici funksiya yerinə yetirir: o, əşyanın fərdi səciyyəvi xüsusiyyət və əlamətlərindən asılı olmayaraq əşyanın müəyyən əşyalar sinfinə daxil olduğunu göstərir. Bir sıra halda qeyri-müəyyən artikli öz mənasına görə someany qeyri-müəyyən əvəzliklərinin mənasına yaxınlaşır. Bu zaman tərcümədə artiklin mənasını mütləq vermək lazımdır. Məsələn:

From the anxious depth within her there reawakened the suspicion that the people errend her-mother, father, siste-were entangled in a conspiracy (Q.Updike) – Onun qəlbinin tərəddüdlü dərinliklərində yenə belə bir şübhə oyandı ki, onun ətrafındakılar – anası, atası, bacısı da – hansısa süi-qəsddə iştirak edirlər.

Bəzən ingilis dilində qeyri-müəyyənlik artıkli özünün ilkin one – bir mənasında işlənir. Belə məqamda artiklin mənası uyğun leksemin artırılması ilə tərcümə edilir.

Məsələn:

Yet H.Y. (Wells) had not an enemy on earth (Y.B.Shaw) – Lakin Herbertin dünyada heç bir düşməni yox idi.

Bəzən qeyri-müəyyənlik artikli söyləmin semantikasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

b) Müəyyənlik artikli. İngilis dilində müəyyənlik bildirmək üçün the artikli işlədilir. Bu artikl məhdudlaşdırıcı funksiya yerinə yetirir. Elmi ədəbiyyatda göstərilir ki, the artiklı əşyalar sinfindən əşyanı ayırır, onu özünəbənzərlərdən təcrid edir, konkretləşdirir. Bu artikl işarə əvəzliyindən yaranmışdır və bəzən özünün ilkin – işarə əvəzliyi mənasını yerinə yetirir.

If he remmembered anything, it was the fainty capiciousness with which the gold-haired brown-eyed girl had throated (Q.Calsworthy) – Əgər o, nəyi isə başa düşürdüsə, bu da yalnız qızılı saçlı qonur gözlü qızın ona müraciət edərkən dəcəl duruşu idi.

2. Nitq hissələrinin transformasiyası. Tərcümədə nitq hissələrinin əvəzlənməsi morfoloji transformasiyanın ən geniş yayılmış növüdür. Nitq hissələrinin bu cür əvəzlənməsi ingilis və Azərbaycan dilinin müxtəlif qrammatik quruluş tipinə aid olması və sözlərin işlənməsi və birləşməsinin müxtəlif normalarda olmasından irəli gəlir.

Belə transformasiya ən çox özünü isimlərdə göstərir. Məlum olduğu kimi, ingilis di­lində bir sıra isimlər fellərlə omonim fonetik tərkibə malikdir. Belə isimlərin işləndiyi cüm­­lələri Azərbaycan dilinə tərcümə etdikdə isimlər felə transformasiya olunur.

Məsələn:

You give me food and drink and Ill tell you how to sail the ship (R.I.Stevenson) – Sən məni yedizdirəcək və içizdirəcək və mən sənə gəmini necə idarə etməyi göstərəcəyəm.

Bəzi ingilis dili isimləri isə Azərbaycan dilinə tərcümədə feli isimlərlə və ya məsdərdə transformasiya olunur. Məsələn:

Should she go to the airport for a showdown with mal, as she had considered caroler (A.Hailey) – Qız əvvəlcə qərara aldığı kimi, mənimlə danışmaq üçün aeroporta getsinmi?

Tərcümədə isimlərin başqa nitq hissələrinə transformasiyası məsələsi Azərbaycan dilində araşdırılmamışdır.

Tərcümədə transformasiya hadisəsi özünü ən çox əvəzliklərdə göstərir. Məlum olduğu kimi, ingilis dilində üçüncü şəxs təkdə əvəzliyin üç tipi vardır, daha doğrusu, əvəzliyin üçün­cü şəxs təkində qrammatik cins kateqoriyası mövcuddur: he she, it.Təbii ki, hər üç əvəzlik Azərbaycan dilində o əvəzliyi ilə tərcümə edilməlidir. Bundan qaçınmaq üçün Azərbaycan dilinə tərcümədə tez-tez he əvəzliyi kişi, oğlan, she əvəzliyi isə qız, qadın isimləri ilə əvəz edilir. Məsələn:

he reproached himself for having sent the back (D.Davin) - … oğlan qızı geri qaytardığına görə özünü məzəmmət edirdi.

Ümumiyyətlə, ingilis dilindən edilən tərcümələrdə əvəzliklərin isimlə əvəz edilməsi adi haldır və tərcümədə dəqiqləşməyə xeyli dərəcədə kömək edir. Məsələn:

I look possession of his effects after his death, I explained. They were done up in a parcel and I was directed to give them to you (S.Maugham) – Onun ölümündən sonra nə qalmışdısa, hamısını mənə verdilər, - mən izah etdim. Məktublar və portsiqar zərfə qoyul­muş­du və zərfin üstündə yazılmışdı: şəxsən ledi Kastellana təqdim edilsin.

Bu tərcümədə they – onlaryou – sən əvəzlikləri mətnin kontekstindən çıxış edərək they məktublar və portsiqar, you isə ledi Kastellan isimləri ilə transformasiya edilmişdir. S.Barxudarov bunun «tərcümə edilən bütün mətn səviyyəsində semantik ekvivalentliyin müəy­yənləşdirilməsi» adlandırır.

İngilis dilindən tərcümədə tez-tez sifətlər də isimlə əvəz edilir.

İngilis dili mətnlərində sifət köməkçi fellərlə birlikdə predikative birləşmə əmələ gətirib cümlənin xəbəri kimi işləndikdə Azərbaycan dilinə fel kimi tərcümə edilir, başqa sözlə desək, fellə əvəzlənir.

3. Kəmiyyət kateqoriyasının uyğun gəlməməsi. İngilis və Azərbaycan dillərinin hər ikisində kəmiyyət kateqoriyası mövcuddur. Lakin istər sayılan, istərsə sayılmayan isimlərə münasibətdə tək və cəm kəmiyyətlərinin işlənməsində kifayət qədər fərqlər müşahidə olunur. Bu da tərcümədə transformasiyaya cəlb olur. Bir sıra hallarda ingilis dilində cəmdə işlənən bir sıra sözlər Azərbaycan dilində təkdə işlənir. Bir sıra hallarda isə əksinə, ingilis dilində tək kəmiyyətdə işlənən isimlər tərcümədə Azərbaycan dilində cəm kəmiyyətlə əvəz edilir. Sözün leksik mənası ingilis dilində ümumiləşdirici səciyyə daşıdıqda tək kəmiyyətdə işlənən sözlər Azərbaycan dilinə tərcümədə cəm kəmiyyətinə transformasiya olunur.

Ziyəddin Həmil oğlu

QƏRBİ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİ MÜHİTİNİN FOLKLOR ÖRTÜYÜNDƏ ŞİFAHİ SÖZ SƏNƏTİ VƏ AŞIQ YARADICILIĞI

İnsanın mənəvi-estetik inkişafı prosesində müstəsna əhəmiyyət kəsb edən vasitələrdən biri də bədii ədəbiyyatdır. Görkəmli söz sərraflarının təbirincə desək, ədəbiyyat insanları elmi cəhətdən nadanlıqdan, bədii cəhətdən kobudluq və bayağılıqdan xilas edir. Bədii ədəbiyyat geniş miqyaslı hadisədir, onu yalnız pedaqoji proseslə məhdudlaşdırmaq dqzgün olmaz. Onun tərbiyəvi rolunu bədii-estetik zövqün formalaşması ilə deyil, insanı ömrü boyu müşayət edən bədii oxu vasitəsi ilə yanaçı, teatr, kino , televiziya vasitəsi ilə ona mənəvi-estetik mühit yaradan əvəzsiz dünyagörüş formalaşdırır. Bədii ədəbiyyatı millətdəki əhvali-ruhiyyənin inikası adlandıranlar yanılmırlar.

Azərbaycanın, mədəniyyəti, ədəbiyyatı və incəsənəti barədə qədim dövrlərdən bəri mövcud olan müxtəlif elmi mənbələrdən azərbaycanşünaslığa dair məlumatlara malik olsaq da , bir elm kimi azərbaycanşünaslıq əsasən XIX əsrin sonlarında formalaşmağa başlamışdır. Azərbaycanşünaslığın meydana gəlməsi elmi təfəkkürün inkişafı ilə daha çox bağlıdır. Azərbaycanşünaslığın aparıcı problemi hesab edilən Azərbaycan xalqının mənşəyi , dili , onun yazılı və şifahi ədəbiyyatı, folkloru, mədəniyyəti, Azərbaycanda yaşayan müxtəlif mənşəli etnosların öz dillərini, etnoqrafik xüsusiyyətlərini qoruyub saxlaması barədə kifayət qədər söhbət edildi. Azərbaycanşünaslıq Azərbaycan adlanan məkanın bütün ərazilərində yaşayan qeyri-türk etnoslarının əhatəsində formalaşmışdır. Bu ərazilərdə mühafizə olunan antropoloıi , etnoqrafik , etnososioloji göstəricilər xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Bu məkanda yaşayan qeyri-türk mənşəli etnoslar, xalqlar Azərbaycan türkcəsi əsasında deyil, Azərbaycan türkcəsinin tarixi birləşdiricilik missiyasında ünsiyyətə girib Azərbaycan xalqını , Azərbaycan cəmiyyətini təşkil edirlər. Etnik cəhətdən tərkibcə mürəkkəb və kifayət qədər zəngin tarixə malik olsa da, Azərbaycan xalqı istənilən qədər bütövdür və mütəşəkkildir. Azərbaycan xalqının tarixini dərindən öyrəndikdə türkologiyanın azərbaycanşünaslığın metodoloji qida mənbəyi olduğunu bir daha yəqin edirik.

Azərbaycanşünaslıq elmi-nəzəri cəhətdən geniş yayılmışdır. Azərbaycanşünaslıq dünyanın müxtəlif ölkələrində vaxtilə böyük ərazidə tarixi Azərbaycanda məskunlaşmış azərbaycanlıların dünyagörüşünə çevrilməkdə olan azərbaycançılıq ideologiyasının elmi-metodoloji əsasını təşkil edir. Azərbaycan xalqının mənşəyinin formalaşması barədə müxtəlif konsepsiyaların mövcudluğunu göstərirlər. Azərbaycan xalqının iki mərhələdə formalaşdığını – I mərhələni eramızdan əvvəl II minilliyin sonu I minilliyin əvvəllərinə qədərki böyük bir dövrü, ikinci mərhələni isə ondan sonrakı yüzillikləri əhatə edir[9:10]. Azərbaycan xalqı birinci mərhələdə əsasən irandilli etnoslsrın təmərküzləşməsi nəticəsində formalaşmışdır. İkinci mərhələdə isə xalqın türkləşməsi daha geniş mənada özünü göstərmişdir. Bu proses klassik ədəbiyyatda, mədəniyyətdə, incəsənətdə və onun yaranmaqda olan statik, həm də dinamik sənət növlərində formalaşmaqla müşahidə olunmuşdur.

Klassik mədəniyyət daha çox regional “Ümummüsalman – türk məsələsinin, folklor mədəniyyəti isə ümumtürk etnik konteksində formalaşmışdır. Yeni dövrün başlanğıcına doğru folklor mədəniyyəti milli intibahının təsiri ilə klassik mədəniyyətin formalaşmağa başlayan əsas xüsusiyyətlərini özündə ehtiva etmişdir.

Folklorun mənası xalq birliyi , xalq hikməti deməkdir. Bu terminin XIX əsrin əvvəllərindən bir termin kimi işlədilməsi məqbul sayılmışdır. Folklor başqa xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının həyatında özünə məxsusluğu və spesifik xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edən bədii yaradıcılıqdır. Onun epik, lirik və dramatik növləri vardır. Əfsanə, nağıl, rəvayət, lətifələr, atalar sözləri, zərbi-məsəl, dastan və sair epik növə, qədim əmək və mövsüm-mərasim nəğmələri, laylalar, bayatılar, aşıq şeirləri lirik növə, xalq dramları və meydan tamaşaları isə dramatik növə aid edilir. Şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin özünəməxsus qanunları vardır.

Milli mədəniyyətimizin təşəkkülü prosesinə İslam dünyagörüşü poetik təfəkkürün əsas mənbələrindən biri olmaqla, möhtəşəm aşıq sənətinin təşəkkülünə münbit zəmin yaratmışdır.

Məsələyə bu baxımdan yanaşıldıqda aşıq sənətinin milli Azərbaycan mədəniyyətinin əsasını təşkil etdiyini söyləmək zərurətindən; Ədəbi-bədii təfəkkürümüzdə gedən milliləşmənin ədəbiyyatda, mifologiyamızda canlanaraq ədəbi prosesimizin inkişafına güclü təkan verdiyini aşıq yaradıcılığından, dastanlardan əməli nümunələr gətirməklə mövzu barədə qənaətləndirici məlumatlar vermək olar.

Ümumən Türk dünyasında, o cümlədən İrəvan xanlığının əhatə etdiyi ərazilərin folklor örtüyündə şifahi söz sənəti və aşıq yaradıcılığının bütövlükdə ədəbi mühitin formalaşmasında müstəsnalıq təşkil etmişdir. İndiki nəsillərə gəlib çatan şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri ictimai-siyasi, mədəni və ədəbi mühitin tarixi özünəməxsusluğu barədə zəngin təsəvvür yaradır. Azərbaycan Milli Elmilər Akademiyası Folklor İnstitutunun son illər ərzində ayrı-ayrı bölgələr, xüsusən də İrəvan xanlığı ərazisi üzrə taplanılıb nəşr edilən folklor antologiyaları oxucu marağı ilə qarşılanmışdır.

Azərbaycanın, xüsusən də keçmiş İrəvan xanlığınına daxil olan ərazilərinin xalqımızın minillərin o üzündən yol alıb gələn ən qədim tarixi barədə ilkin bilgilər öncə mifik təfəkkürdə, bu təfəkkürün daşlaşdığı mifik mətnlərdə, bu mətnlərin bədiiləşdirilmiş formaları olan rəvayət, əfsanə, nağıl, dastan, atalar sözü, tapmacalar və digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində yer almış, günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. İrəvan xanlığının Göyçə, Zəngibasar, Sərdarabad, Sürməli mahallarını əhatə edən, Azərbaycan, Türkiyə, İran və Ermənistanın bu günkü dövlət sərhədlərinin kəsişdiyi bir məkanda yerləşən İrəvan çuxuru da bu mənada şifahi xalq yaradıcılığının qaynar məskənlərindəndir.

Tarixi-coğrafi mövqeyinə görə Dərələyəz, Zəngəzur, Gərnibasar və İrəvan mahalları ilə çevrələnən bu ulu diyar yüzillər boyu öz adlı-sanlı və qüdrətli saz-söz istedadına malik adamları ilə şöhrətlənmişdir.Göyçə mahalının çox-çox qədim zamanlardan qaynar folklor həyatı üstünə köklənmiş regiondur.

Şair-publisist, saz-söz sərrafı, mlli musiqi alətlərimizın tayı-bərabəri olmayan ustası, sazbənd və tarbənd Pənah (Göyçə)Qurbanovun “Xalq qəzeti”nin 2008-ci ilin sentyabr-oktyabr saylarında bəşər sivlizasiyasını şərtləndirən məsələlərin bir sıra elmi aspektlərini qələmə almış, bütün dövrlərdə bəşər həyatında , onun intelektinin inkişafında incəsənətin biri-biri ilə sıx bağlı olan iki növünün, musiqi və poeziyanın rolunun böyük mənəvi qüvvəyə malik olduğunu elmi cəhətdən səciyyələndirmidir. Təxminən “ 2700 il bundan əvvəl yaşamış tarixdə məşhur əsərlər, dastanlar müəllifi Homerin zamanında Yunanıstanda mövcud olan musiqi alətində çalması, özünün qoşduğu sözləri öz çaldığı musiqi alətinin tələb etdiyi ardıcıllıqla müşayiət etməsini xüsusilə qeyd edir. Haqlı olaraq göstərir ki, sözlərin ardıcıllıqla düzülüşü, musiqi ilə həmahəng düzülüşü şeir adlandırılırdı. Sonralar yunan poeziyasının təsiri altında, bəlkə də müstəqil olaraq dünyanın bütün xalqları sözlərin musiqili düzülüşündən istifadə edərək, şeir yazdılar və belə şeir növünü vəzn sərbəst şeir adlandırıldı.

Bir qədər sonra dünyanın Ərəbistan adlanan başqa bir bölgəsində muğam musiqisi geniş yayıldı. Bu musiqi də yunanlarda olduğu kimi sözlərin özünə uyğun düzülüşünü tələb etdiyi üçün həmin musiqiyə uyğun gələn təzə vəzn - əruz vəzni, təzə şeir forması – qəzəl meydana gəldi... Bir az gec dünyanın Türküstan adlanan böyük bir bölgəsində Dədə Qorqud dünyaya gəldi. Dədə Qorqud o vaxt türk simli aləti qopuzda çalır və həmin musiqinin tələblərinə uyğun düzülüşə malik söz birləşmələr ilə musiqini müşaiyət edirdi. Sözlərin düzülüşünün türk variantı da musiqinin tələbinə görə idi və aydındır ki, yunanlarda olduğu kimi, sərbəst vəzndə idi. Dövrün tələbinə görə sözlərin düzülüşünün türk variantı da musiqinin müşayiət etməsi tarixi bir uzun inkişaf yolu keçərək formalaşmışdır. Sözlərin sərbəst şeir vəznində olmasına gəldikdə düşündürücü sual ortaya çıxır: belə şeir formasının türk dünyasında yaranması Yunanıstan variantının təsiri ilə yaranmışdır, yoxsa müstəqil olaraq bu proses baş vermişdir. Dədə Qorqud dastanı boylarının müəyyən hissələrinin sərbəst şeir formasında olması deyilənləri təsdiq edir.

Poeziya dünyanın bütün xalqlarının həyatına gəlməli və həyatın bütün sahələrində hökm sürən ibtidaidən aliyə, sadədən mürəkkəbə prinsipinə tabe olmalı idi. Islam dininin Şərqdə, həm də türk dünyasında yayılması , islam dini ilə bərabər ərəb mədəniyyətinin də həmin ölkələrə nüfuz etməsinə səbəb oldu. Tezliklə Azərbaycan türkləri həm muğam adlandırılan musiqini, həm də muğamın tələb etdiyi əruz vəzninin qəzəl formasını mənimsədi... həm muğam da , həm də əruz vəznli şeir də bütün Şərqdə aparıcı mövqe qazanıldı. Poeziyadakı birinciliyi N. Gəncəvinin və onun ardıcıllarının sayəsində əldə saxladıq, musiqidə isə o mövqeyi Əbdül Qədir Mərağainin sayəsində əldə etdik.

Qopuz da öz içində olmaqla əsrdən-əsrə inkişaf etmiş, öz möhtəşəm melodiyalarını yaratmışdır. Qopuz çalan musiqiçilər Ozan, yanşaq adlanırdı. Qopuz əsrdən-əsrə təkmilləşərək kamil bir alətə - saza[1: s,4.] , ozanları yeni bir adla aşıq deyə çağırdılar. Son zamanlara qədər hər üç ad , ozan, yanşaq, aşıq adları işlənirdi. Bizim günlərdə ancaq “Aşıq” sözü dəbdədir, o da “aşiq” sözündən yaranmışdır”. [2]Milliliyə qədərki Azərbaycan mədəniyyəti klassik mədəniyyət və folklor mədəniyyəti olmaqla iki istiqamətdə inkişaf etmişdir. Klassik mədəniyyət daha çox regional “Ümummüsalman – türk məsələsinin, folklor mədəniyyəti isə ümumtürk etnik konteksində formalaşmışdır. Aparıcı mövqedə dayanan klassik mədəniyyət Azərbaycan mədəniyyətinin strukturunda İslam kompleksinin çevikliyini çərtləndirməklə, yeni dövrün başlanğıcına doğru folklor mədəniyyəti milli intibahının təsiri ilə klassik mədəniyyətin əsas xüsusiyyətlərini özündə ehtiva etməklə formalaşmağa başlamışdır. Milli mədəniyyətimizin təşəkkülü prosesinə İslam dünyagörüşü poetik təfəkkürün əsas mənbələrindən biri olmaqla möhtəşəm aşıq sənətinin təşəkkülünə münbit zəmin yaratmışdır. Məsələyə bu baxımdan yanaşıldıqda aşıq sənətinin milli Azərbaycan mədəniyyətinin əsasını təşkil etdiyini söyləmək daha doğru olar[3:səh,35]. Ədəbi-bədii təfəkkürümüzdə gedən milliləşmə ədəbiyyatda, mifologiyamızda canlanaraq ədəbi prosesimizin inkişafına güclü təkan verdiyini aşıq yaradıcılığından, dastanlardan əməli nümunələr gətirməklə fikrimizi tamamlaya bilərik. Bu, İrəvan xanlığı əraziləri üçün də səciyyəvidir.

Ümumən Türk dünyasında, o cümlədən İrəvan xanlığının əhatə etdiyi ərazilərin folklor örtüyündə şifahi söz sənəti və aşıq yaradıcılığı bütövlükdə ədəbi mühitin formalaşmasından müstəsnalıq təşkil edir. Azərbaycan Milli Elmilər Akademiyası Folklor İnstitutunun son illər ərzində ayrı-ayrı bölgələr,xüsusən də İrəvan xanlığı üzrə taplayıb Azərbaycan folkloru antologiyası şəklində nəşr etdirdiyi kitablar maraq doğurur[4:səh,3]. Bu, şifahi xalq yaradıcılığı və onun janrları barədə ətraflı söhbət açmağa imkan yaradır.

Azərbaycanın, xüsusən də keçmiş İrəvan xanlığınına daxil olan ərazilərinin xalqımızın minillərin o üzündən yol alıb gələn ən qədim tarixi barədə ilkin bilgilər öncə mifik təfəkkürdə, bu təfəkkürün daşlaşdığı mifik mətnlərdə, bu mətnlərin bədiiləşdirilmiş formaları olan rəvayət, əfsanə, nağıl, dastan, atalar sözü, tapmacalar və digər şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrində yer almış, günümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Azərbaycan, Türkiyə, İran və Ermənistanın bu günkü dövlət sərhədlərinin kəsişdiyi bir məkanda yerləşən İrəvan çuxuru [5:səh, 5] da bu mənada diqqət mərkəzindədir.

Azərbaycan xalqının əsrlərdən bəri bu günkü nəsilə gəlib çatan bədii sənət inciləri içərisində şifahi xalq ədəbiyyatı əvəzsiz bir xəzinə kimi diqqət mərkəzində olmuş və tarix boyu da diqqət mərkəzində olacaqdır.Qədim oğuz ellərindən olan İrəvan xanlığı ərazisində xalqımızın müxtəlif dövrlərdə yaratdığı nağıllar, əfsanələr, dastanlar, bayatılar, tapmacalar, laylalar, lətifələr, aşıq şerləri və s. məclislərin, ağır el yığnaqlarının bəzəyinə çevrilmişdir. Bütün bu yaradıcılıq nümunələri zehinlərə iz sala-sala, yaddaşlara yazıla-yazıla yeni-yeni sənət nümunələrinin yaranmasına, istedadlı sənətkarların üzə çıxmasına öz təsirini göstərmişdir. İrəvan xanlığı və onunla həmsərhəd mahallarda dünyaya göz açan hər bir sakini şad günündə də, qəmli vaxtlarında da saza bağlanmış, sevinc və kədərini aləmə sazla car etmişdir.

Əsasən dağlıq ərazidə yerləşən Göyçə mahalı öz ətrafında yüzdən çox kəndi cəmləşdirmişdir.Tarixi-coğrafi mövqeyinə görə Dərələyəz, Zəngəzur, Gəncəbasar və İrəvan mahalları ilə çevrələnən bu ulu diyar yüzillər boyu öz adlı-sanlı və bir də qüdrətli saz-söz istedadına malik adamları ilə şöhrətlənmişdir. Göyçə mahalı çox-çox qədim zamanlardan qaynar folklor həyatı üstünə köklənmiş regionlardan biri kimi şifahi Azərbaycan ədəbiyyatının qaynar ocaqlarından olmuşdur. Bu da səbəbsiz deyildir.

Göyçə mahalının təbii gözəllikləri, buz bulaqları, ayna suları, dərin dərələri, sərt qayaları, elatın yayladığı yaylaqları, mərd və cəsur insanları xalq yaradıcılığının inkişafı üçün münbit zəmin olmuşdur. Çünki saz-söz mühiti təkcə istedadlı sənət adamlarının yaradıcılığı ilə yox, həm də “tarixi-coğrafi ərazinin, iqlim şəraitinin, güzəran biçiminin və yaşam tərzinin bir toplu, bir bütöv halında” [6: səh,176] qovuşuğa girib vəhdət yaratması ilə meydana gəlir. Bu mənada Göyçə mahalının təbii-coğrafi [7: səh,1,36,65,82] relyefdən tutmuş etnoqrafik həyat tərzinəcən bütün atributları istər zəngin folklor arealının, istərsə də koloritli saz-söz mühitinin təşəkkül tapmasına güclü təkan verə bilmişdir. Orta əsrlərdən etibarən Göyçədə gündən-günə güclənən sənət ahənginin özülü el həyatının xarakteri, həmin çevrənin axar-baxarlı, bar-bəhrəli zəngin iqlim şəraiti ilə birbaşa bağlı olmuşdur.Təbiətin iqlim gözəlliyi el-ulusun mənəvi dünyasındakı zənginlik və gözəlliklə biri-birini tamamlamışdır. Dədə Qorqud boylarında adı çəkilən Göyçənin sözü-söhbəti də yüzillər boyunca oğuz ruhuna bağlı qalmışdır.Bu mahalın elat danışığı öz kaloriti, canlı və obrazlı dinamizmi ilə əsl folklor dili kimi araşdırıcıların diqqətini cəlb etmişdir.Göyçə sinədəftər ağsaqqal-ağbirçəklərin, zəngin repertuara malik söyləyici-informatorların sıx şəkildə məskun olduğu folklor bölgələrindən biri olmuşdur. Burada saza-sözə hədsiz bağlılıq və qeyri-adi həssaslıq mövcud olduğundan hər əlinə saz götürən Göyçədə özünü sənətkar elan etməyə cəsarət etməmişdir.Saz çalmağı, söz oxumağı bu eldə uşaqdan-böyüyə hamı bacarmışdır.Saza-sözə toydan-toya, məclisdən-məclisə deyil, demək olar ki, hər gün müraciət olunmuş, üz tutulmuşdur.Saz-söz, poeziya göyçəlinin gündəlik həyatının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir.O, çöldə-bayırda iş görəndə, əkin-biçinlə, bağ-bağatla, qoyun-quzu bəsləməklə məşğul olanda da, nəfəs dərib dost-tanışla, yar-yoldaşla əhvallaşanda da, evdə oğul-uşağa öyüd-örnək verəndə də dilində-könlündə şer gəzdirib dolaşdırmışdır.

Göyçəyə məxsus folklor mühitinin formalaşmasında qissəxan-dərvişlərin, dünyagörmüş qocaların, el sinədəftərlərinin, mollaların, aşıqların söylədikləri qaravəllilər, hədislər, sehrli nağıllar, məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanları mühüm rol oynamışdır.

Göyçədə ilk el aşığı kimi tanınan və sənətini başqalarına öyrədən Ağ Aşığın, el şairlərindən Alməmmədin, Məmmədhüseynin, ustad aşıqlardan Aşıq Alının, Aşıq Məhərrəmin, Aşıq Musanın, Molla Tağı oğlu Məhəmmədin, Mərzə Bəylərin, Şair Aydının, Aşıq Əzizin, Şair Məhəmmədin, Usta Abdullanın, Aşıq Ələsgər ocağından çıxan çoxsaylı sənətkarların həyatı, yaradıcılıq və ifaçılıq qüdrəti Göyçə aşıq mühitinin təşəkkül və inkişaf özünəməxsusluğundan soraq verir[8]. Adları qeyd olunan bu ulu sənətkarlar öz yaradıcılıqlarında şifahi xalq ədəbiyyatından bəhrələnmiş, xalqın ruhunu, mənəviyyatını, onun müdrikliyini, milli xüsusiyyətlərini yaratdıqları sənət əsərlərində koloritə çevirmiş və poetik məharətlə ifadə etmişlər.

Göyçə aşıq mühiti özünün ən kamil və yetkin çağlarını son yüzilliklərdə keçirmişdir. Lakin həmin sənət zirvəsi heç də birdən-birə fəth olunmamışdır. Əvvəlki yüzilliklərdə gedən yaradıcılıq axtarışları, xalq ruhundan gələn mənəvi-estetik təkanların cilalandırıcı, kamilləşdirici gücü, ecazkar folklor örnəklərinin yaratdığı tükənməz bədii potensiya uzun bir zaman ərzində Aşıq Ələsgər, Aşıq Musa, Aşıq Nəcəf, Məmmədhüseyin, Növrəs İman, Aşıq Talıb ucalığının poetik üslubi təşəkkülünü hazırlamışdır.

Ümumən Azərbaycan aşıqlığının klassik sənət təcrübəsinə dərindən yiyələnən , digər aşıq mühitlərində yetişmiş Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Abdalgülablı, Aşıq Valeh və başqa bu sıradan olan ustadların saz-söz irsini incəliyinə qədər mənimsəyən, qədim türk dastançılıq ənənələrini, o cümlədən də Azərbaycan xalq dastançılığının sənətkarlıq keyfiyyətlərini yaradıcı şəkildə əks etdirən Göyçə mühitinin özü də unikal sənət örnəklərini: saz-söz inciləri, dolğun dastanlar, zərif aşıq havaları ortaya qoymuşdur.”Göyçə gözəlləməsi”, “Köhnə Göyçə”, “Göyçəgülü”, “Göyçə Qaragözü”, “Heydəri”, ”Nəcəfi”, “Ağır Şərili”, “Şahsevəni”, “Məmmədsöyünü” kimi melodik zənginliyə malik saz havaları Göyçə aşıq mühitinə məxsus bəstəçiliyin tarixi yadigarlarıdır.

Göyçə aşıq mühitinin sənət mənzərəsi göstərir ki, bu mühit əvvəlki yüzilliklər ərzində hazırlanmış tarixi təcrübəni həm ifaçılıq, həm də yaradıcılıq istiqamətində uğurla davam etdirmişdir.Odur ki, sözü gedən mərhələnin sənət həyatının bağlı olduğu ilkin qaynaqlar maraq doğurur. XIX əsr Göyçə aşıqlığını ərsəyə gətirən tarixi yol İrəvan xanlığına daxil olan digər ərazilərin saz-söz adamlarının sənət həyatı qarşılıqlı bəhrələnməyə şərait yaratmışdır. İrəvan xanlığı ərazilərinin folklor örtüyü, xüsusən aşıq sənəti tarixi baxımdan sufi-dərviş ocaqları ilə sıx şəkildə təşəkkül tapmışdır. Bu mühitin yaranmasında məşhur Miskin Abdal ocağının misilsiz rolu olmuşdur. Bu ocaqdan çıxan dərviş-aşıqlar, başqa bir tərəfdən də kənardan gələn (əsasən Cənubi Azərbaycandan) missioner haqq aşıqları Göyçə aşıqlığını biçimləndirmiş, bu hal ətraf ərazilərə də öz təsirini göstərmişdir.

Irəvan ədəbi mühitinin folklor örtüyü bütün zamanlarda özünün rəngarəngliyiilə seçilmiş, məzmun, forma, ideya cəhətdən təkmilləşmişdir. Yazıya köçürülməmiş nümunələr ağızdan-ağıza , nəsildən-nəsilə keçərək yaşamış, ümumən folklora daxil olan bütün növ əsərlər xalqımızın özü ilə birgə mövcud olmuşdur.

ƏDƏBİYYAT

1. Mahmud Allahmanlı.Şamanla Ozan arasında. Bakı, 1996.səh., 4.

2.. “Xalq qəzeti”, № 233(25998) Pənah Qurbanov, “Ozan”.19 0ktyabr 2008.

3. Nizami Cəfərov. Azərbaycan mədəniyyəti məsələləri. Bakı 2000, səh., 35.

4. Azərbaycan folklore.İrəvan çıxuru.Bakı”Səda ”nəş.,2004. səh.,3 .

5. Azərbaycan folkloru antologiyası, X kitab, səhifə 5.

6. Məhərrəm Qasımlı. Aşıq sənəti. Bakı, “Ozan”, 1996, səh 176.

7. СМОМПК (QƏXTMT) Qafqaz əraziləri və Xalqlarının Təsvirinə dair Materiallar Toplusu, 27-ci buraxılış, “Göyçə gölü” “Göyçə gölü ətrafının florasının icmalı”, ( I şöbə, 1-36; 65-82. səhifələr) Tiflis,1900.

8. İ.Ələsgər,”Aşıq Ələsgər və XIX əsr Göyçə aşıqları”.Namizədlik dissertasiyası, ADU-nun kitabxanası,Bakı,1971.

9. Nizami Cəfərov. Azərbaycanşünaslığa giriş.. Bakı,AzAll, 2002, səh., 10.

РЕЗЮМЕ

В статье пишется об устном народном творчестве и ашугской профессии на территории, охватывающей Ереванское ханство в 20 гг. ХIХ и ХХ веков.

SUMMARY

In the article is considered the oral folk heritage and “ashug” profession on the territory of Erevan state during ХIХ и ХХ centuries.

Зейналова Ш.

ГЛАГОЛЬНЫЕ ВРЕМЕНА АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ЯЗЫКА НА УРОВНЕ СЛОЖНОГО СИНТАКСИЧЕСКОГО ЦЕЛОГО

Вопрос функционирования глагольных времен на уровне сложного синтаксического целого – одна из интереснейших проблем современной лингвистики текста. В зависимости от подхода к данной проблеме в центре исследования оказываются различные аспекты изучения времен в тексте.

Временные формы являются единицами морфологического уровня. Когда они входят в уровень высказывания и уровень сложного синтаксического целого, они функционируют одновременно на нескольких уровнях.

Само изучение употребления глагольных времен на синтаксическом уровне обусловило в первую очередь возникновение понятия «синтаксического времени». Синтаксическое время рассматривается как категория уровня предложения, при изучении которой исследуется, во-первых, какие временные формы допускаются структурой данного конкретного предложения, во-вторых, сюда же относятся случаи транспонирования, т.е. переноса форм одного времени в план другого. Данный круг проблем связан со строем предложения и не требует выхода за его рамки.

При выходе за рамки предложения в уровень сложного синтаксического целого в центре исследования оказываются другие аспекты глагольных времен, такие как реализация относительных и таксисных значений. Расcмотрим их подробнее.

В отличие от полупредикатов (деепричастий), являющихся специальными формами выражения временной соотносительности, относительные значения временных форм исследуются в отрывках текста, не только в сложном предложении, но и в сложном синтаксическом целом, поскольку выбор временной формы сказуемого одного предложения зависит от временного отношения между процессами, выражаемыми сказуемыми этого и других предложений, входящих в состав данного сложного синтаксического целого. Еще В. В. Виноградов указывал на то, что относительное употребление временных форм связано с выражением значений «одновременности, предшествования или последовательности по отношению к другой глагольной форме в составе сложного синтаксического целого» (2,569).

1. Выражение относительного значения предшествования.

В азербайджанском языке предшествование в плане настоящего выражается формой перфекта, а предшествование в плане прошедшего – формой плюсквамперфекта.

а) перфект.

Перфект в азербайджанском языке выражает относительное значение предшествования в плане настоящего. Повествование ведется в настоящем времени, а форма перфекта передает действие, совершившееся в прошлом, но связанное с настоящим и являющееся причиной того следствия, о котором повествуется. Употребление перфекта в значении предшествования в плане настоящего исходит из его видового значения результативности.

Щажы Щясян (оьлуна): Искяндяр, гулаг ас, эюр ня дейирям. Мир Баьыр аьа да юзэяси дейил. Сян билирсян ки, бажын Назлы сяни ня гядяр истяйир. Буэцнкц эундярази олма ки, мяним евимдя эюз йашы тюкцлсцн. Шейх жянабларына эетмяйя мян ону разы елямишям; амма байагдан аьламагдан сакит олмур, дейир ки, ня билим, эяряк Искяндяр разы олсун (Ж. Мяммядгулузадя). – Искендер! Слушай, что я тебе скажу! Мир-Багир-ага – свой человек. Ты знаешь, как я тебя любит Назлы. Не делай так, чтобы в такой торжественный день в моем доме лились слезы. Я уже уговорил Назлы стать женой Шейх-Насруллы. Но она все еще не может успокоиться, плачет, просит, чтобы и ты дал согласие.

Гаджи-Гасан, уговаривая сына поговорить с Назлы, сообщает ему, что он уже убедил девочку стать женой шейха (действие елямишям предшествует моменту речи) и теперь Искандер должен поговорить с сестрой, успокоить ее.

б) плюсквамперфект.

Плюсквамперфект выражает относительное значение предшествования в плане прошедшего. Это ведущее значение данной формы, поэтому исследователи, к примеру, Б. А. Серебренников, называют данное время «ярко выраженным релятивным прошедшим» (3,35).

Эцнорта азанында гонаглар даьылды. Мяммядщясян аьа Вагифи, Мирзя Ялимяммяди вя Ощан кешиши нащара сахлады. Йемяк отаьына кечтиляр. Отаьын ортасында халынын цстцня гялямкар сцфря вя ятрафына ипяк дюшякляр салынмышды (Й.В. Чямянзяминли). -- Ближе к полуденному азану гости начали расходиться. Вагифа, Мирзу Алимамеда и Охана Мамедгасан-ага оставил обедать. Прошли в столовую. Посреди комнаты расстелена была на ковре богатая скатерть, вокруг нее – шелковые подушки.

Повествование ведется в форме прошедшего законченного (даьылды, сахлады, кечтиляр), а действие, предшествующее этим событиям, передается формой плюсквамперфекта (салынмышды). Если же речь идет о незаконченных действиях в прошедшем, то повествование ведется в форме определенного имперфекта. В повествовании также законченные и длительные действия могут переплетаться и выступать в самой различной последовательности.

2. Выражение относительного значения одновременности.

Сложные синтаксические целые являются весьма благоприятным фоном для выражения относительного значения одновременности в азербайджанском языке, так как в отдельных предложениях эта одновременность превращается лишь в последовательность действий. Так, в нижеследующем отрывке действия цстцндя детдим - ачды, протекают одновременно, но на уровне отдельных предложений речь идет о законченных однократных действиях, передающих последовательное перечисление. В грамматической литературе такое употребление иногда называется абсолютным с дополнительной относительной ориентацией (1,113-114).

Сонра гяссаб Яли цзц цстя галмыш Губады тяпиклямяйя башлады. Мян чыьырдым, сясим эярдикчя чыьырдым. Мян йердян ири бир Даш эютцрцб гяссаб Ялинин цстцндя детдим. Бу вахт бибим гапыны ачды, Даш ялимдян йеря дцшдц (Я. Яйлисли). -- Мясник стал бить Губата ногами. Я закричал, что было силы, схватил огромный камень и бросил на мясника. Но тут из калитки вышла тетя Медина, и камень выпал из моей руки.

Говоря об относительном значении одновременности в азербайджанском языке, нельзя не отметить относительное настоящее, выражающее одновременность действия с каким-либо другим моментом, т.е. так называемое историческое настоящее. Еще В.В. Виноградов писал о том, что такое употребление «возможно лишь в широком контексте, когда в изложении уже ясно обозначился план прошлого» (2,572-573). В азербайджанском языкознании такое употреблении настоящего времени исследовал А. А. Ахундов (4,84-85).

  1. Выражение относительного значения предстоящего.

В азербайджанском языке относительное значение предстоящего в плане прошедшего выражается специальной временной формой – будущее в прошедшем. В рамках ССЦ предстоящему действию может предшествовать ряд законченных однократных действий, либо действий, носящих длительный незавершенный характер.

Мян эюрдцм ки, мяним гафамдан кечянляри Газан юзц аддым-аддым бейляря илятир. Инди ясас сюз бəйляринки иди. Сон сюзц онлар дейяжякдиляр. Эюрялим, ня дейяжякдиляр. Мян юз сюзцмц, Танрыйа мядяд, ахырда дейяжяк идим (К. Абдулла). -- И тут я понял, что Газзан шаг за шагом протаскивает решение, которое я принял в уме своем, и старается как можно быстрее внушить его славным бекам. Теперь решение было за ними. Они должны были сказать последнее слово. Что ж, посмотрим, что скажут они. Сам я, уповая на Тенгри, собирался высказаться в самом конце совещания.

Действия, выраженные будущим в прошедшем, имеют проекцию в будущее. Глагольными формами разных времен достигается сопоставление двух временных плоскостей, этим и осуществляется сдвиг временной ориентации.

В последнее время исследование средств выражения времени в тексте получило иной ракурс в связи с относительно недавно выделенной Р.О. Якобсоном категорией таксиса.

В грамматической литературе отсутствует комплексное исследование и описание таксиса в азербайджанском языке. Глубокая же и всесторонняя разработка категории таксиса нуждается в привлечении материала различных языков.

Различаются зависимый и независимый таксис. При зависимом таксисе один из компонентов является главным, другой – сопутствующим (конструкции с деепричастиями). При независимом таксисе компоненты равноправны, нет градации главного и сопутствующего действия, каждый предикат имеет самостоятельную, независимую временную отнесенность. Конструкции независимого таксиса могут иметь как двучленную (сложноподчиненные предложения), так и многочленную структуру и быть равным, в таких случаях ССЦ.

Выражаемые таксисом отношения между действиями в рамках целостного полипредикативного комплекса делятся на: 1) дифференцированные (одновременность/разновременность); 2) недифференцированные.

Инди атлары йаваш-йаваш сцрцб, йан-йана эедирдиляр. Щеч бириси бир сюз беля данышмырды. Кичикбяйим ону йеня йандан сцзцрдц: Мяммяд бяйин ала эюзц атын йалына дикиляряк, сирли бир бяхтийарлыг ифадя едирди (Й.В. Чямянзяминли). -- Кони медленно вышагивали бок о бок. Кичикбегим искоса поглядывала на юношу. Светлые глаза его устремлены были на гриву коня, на лице было написано счастье.

Компоненты ССЦ, построенных по типу «соположения» (2:38) и описывающих детали отдельной ситуации, выражены формами определенного имперфекта: временное отношение одновременности вытекает из видового значения глаголов-сказуемых, границы действий в составе конструкции совпадают.

Отношения одновременности между компонентами ССЦ часто имеют место при описаниях природы, внешности человека и вытекают из соотношения лексических и видовых значений глаголов и наличия лексических показателей.

В синтаксических конструкциях, передающих значение разновременности, порядок следования сказуемых соответствует порядку совершения действий. Рассматриваемые отношения в большинстве случаев представлены последовательностью форм прошедшего категорического, будущего, настоящего, совмещенного с функцией «настоящего исторического».

Сялтянят отаьа эирди, чыраьы йандырды, гапыны далдан баьлады. Сонра чыраь сюндц, сонра бирдя йанды. Гапы ачылды – Сятянят брезент парчаларыны эятириб дящлиздя Гядир цчцн йер дцзялтди, йеня гапыны баьлады.. (Я. Яйлисли). -- Салтанат прошла в комнату, зажгла лампу, заперла изнутри дверь; потом свет погас, потом снова зажегся. Дверь отворилась – Салтанат вышла, разостлала брезент на полу в коридоре. Положила на брезент постель, заперла дверь..

Таксис понимается как более широкая, чем относительное время, категория. Если относительное время определяется не с точки зрения момента речи, а с точки зрения иного момента, принятого за основу временных соотношений, то таксис не связан с указанным ограничением - ориентацией не на момент речи. Таксис может выражаться и при относительной, и при абсолютной временной ориентации членов сложного синтаксического целого. Рассматриваемые категории не являются тождественными, они могут пересекаться, но не совпадают, так как таксис предполагает соотнесение во времени референциально однотипных событий, тогда как относительное время указывает на события разнотипные.

Между понятиями относительного времени и таксиса выделяют три типа отношений: а) относительное время, но не таксис (конструкции с будущим-прошедшим); б) таксис, но не относительное время (одновременные действия); в) пересечение категорий таксиса и относительного времени (конструкции с настоящим историческим).

Таким образом, исследуя круг временных значений, возникающих на уровне сложного синтаксического целого, можно рассматривать взаимодействие временных форм предложений, составляющих ССЦ, в реализации относительных и таксисных значений.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Бондарко А.В. Вид и время русского глагола. -- М.: Просвещение, 1971, 240 с.

  2. Виноградов В.В. Русский язык. -- М.; Учпедгиз, 1947, 784 с.

  3. Серебренников Б.А. Система времен татарского глагола. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1963, 76 с.

  4. Axundov A. Felin zamanları. – Bakı: Azərb. Dövlət Univesiteti nəşriyyatı, 1961, 139s.

SUMMARY

The article observes the realization of relative and taxis meanings in the Azerbaijani language on the text level. The author studies manners of expression of such relative meanings as anterior, simultaneous and impendent actions on the mentioned level and tense forms making background for such a usage as well as correlation between category of taxis and category of relative tenses.

Адиль Раджабли

К ВОПРОСУ ПОЛИТИКО-ПРАВОВОЙ ПРИРОДЫ И МОРАЛЬНЫХ

АСПЕКТОВ ГЕНОЦИДА АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО НАРОДА

Преступления на территории тех или иных государств подпадают под юрисдикцию этих государств [5, ст.1]. Но существуют преступления, борьба против которых носит международный характер. Эти преступления направлены против всего человечества, наносят значительный ущерб международному правопорядку и, в конечном счете, касаются всех государств. Против них международное сообщество принимает меры, в том числе путем выработки и реализации универсальных, региональных и двусторонних конвенций [1].

Наибольшую же опасность для международного сообщества представляют совершаемыми самыми государствами международные преступления, к которым относятся преступление агрессии, преступления геноцида, и апартеида, преступления против человечности и военные преступления [5, ст. 2-5]. Борьба с такими преступлениями является первоочередной задачей всего международного сообщества. Юрисдикция же в отношении конкретных лиц, виновных в этих преступлениях, является в принципе универсальной и может осуществляться не только национальными, но и международными судами [10, ст. 1-3; 14, ст.5].

В резолюции ГА ООН 96 (1) от 11 декабря 1946 года утверждается, что «геноцид, с точки зрения международного права, является преступлением» [11, абз.4]. Эта же формулировка была воспроизведена в преамбуле и ст.1 Конвенции о предупреждении преступления геноцида и наказании за него 1948 г. и нормах других международных соглашений в этой области [1, 110-117; 5].

Нюрнбергские принципы стали правовой основой для принятия международно-правовых актов об ответственности за геноцид и другие международные преступления. Политика геноцида, проводимая каким-либо госу­дарством, дает право государству, чьи граждане от этого не страдают, поставить, тем не менее, вопрос о международной ответственности государства. Международная уголовная юрисдикция распространяется на лиц, совершивших акты геноцида и преступ­ления против человечности.

Анализ политико-правовой природы армянской политики геноцида азербайджанского народа дает нам основание считать, что она направлена на истребление целого народа, с целью захвата и присвоения его исконных земель, какими бы она не прикрывалась лозунгами [12, 145]. Изучение специальных источников и фактических документов позволяет делить армянскую политику геноцида азербайджанского народа на следующие этапы:

  1. 1905-1907 гг. – начало политики геноцида;

  2. 1918-1920 гг., продолжение и структурализация политики геноцида;

  3. 1948-1953 гг., годы массовой депортации азербайджанцев;

  4. 1988-1994 гг., пиковая фаза физического и морального геноцида азербайджанцев.

Исходя из архивных документов, только в начале кровавого ХХ века из Западного Азербайджана (ныне территория Армении) было изгнано более 2,2 миллиона азербайджанцев, являющихся коренными жителями на данной территории, причем, с кровавыми бойнями, фашистской жестокостью и вероломством, истреблено более 500 тысяч невинных людей. В Западном Азербайджане из 2 310 сел около двух тысяч являлись азербайджанскими. Из них уничтожены полностью или армянизированы 1 800 сел до 1920 года, а в 1988 году жители оставшихся 186 сел численностью более 250 тысяч человек были изгнаны из своих очагов на уровне политики правительства Армении, в течение одного дня, разграблены, подвергнуты неслыханным жестокостям, из которых погибло 460 ни в чем не повинных людей.

После переселения армян в 1828-1829 гг. в Азербайджан азербайджанцы благосклонно воспринял и приютил их во всех уголках своей земли [6, 483]. В конце XIX века, опираясь на ст.61. Берлинского трактата (1877) армянские националисты начинают совершать террористические акции в Турции. В 1880-1890-х гг. возникают националистическо-террористические армянские организации – «Арменакан», «Гнчак», «Дашнакцутюн» и др., которые подготавливали и осуществляли политику террора и геноцида против тюрков, против азербайджанцев. В программе партии «Гнчак» есть такое предложение: «Убивать турок и курдов в любых условиях». Не добившись «успехов» в Турции, армянские партии при поддержке «католикосата и зарубежной диаспоры» решают провести политику геноцида в Закавказье, с целью добиться своих сепаратистических целей, венцом которых является осуществление бредовой мечты о «Великой Армении от моря и до моря». На это было направлена политика геноцида в 1890-х гг. в Турции, в ХХ в. в Закавказье, то же происходит и сегодня вокруг т.н. «карабахской проблемы». В начале ХХ в. армянские националисты начали планомерно выживать азербайджанцев с их этнических земель [8]. Начавшиеся в Баку первые действия армян против азербайджанцев перекинулись в Шушу, Зангезур, Иреван, Нахчыван, Ордубад, Эчмиадзин, в Джеванширский и Газахский уезды.

Уже в 1903 г. в Шуше и Тбилиси «Дашнакцутюн»ом организуется серия убийств. «Население терраризовано, особенно тем, что убийцы и их повелители остаются неоткрытыми и безнаказанными. Характерно, что Эчмиадзинский монастырь содержит и прикармливает сотни турецких армян, людей разбойничьего вида и образа жизни» - свидетельствует об этом времени Величко В. А. в своей книге: «Кавказ. Русское дело и междуплеменные вопросы» [3, 24].

В 1905-1907 гг. в Баку, Гяндже, Иреване, Нахчыване, Карабахе, в Газахском уезде, Зангезуре, в окрестностей Гейчи, Мегри и других местах от рук армянских зинворов (солдат) погибли тысяча азербайджанцев. Политика геноцида этого периода отражена в книге М.С.Ордубади «Кровавые годы» (1911), который был свидетелем этих преступлений и получал сведения от очевидцев. 9 июня 1905 г. армяне напали на азербайджанское село Такия (Эчмиадзинского уезда). Жители вынуждены были покинуть село. Село было уничтожено. После этого в этом уезде было разрушено 9 известных азербайджанских сел.

29 июля 1906 г. армяне в Кафане разрушили рудник и напали на село Кархана. Часть безоружного населения была зверски убита. Особенно жестоко были убиты 30 азербайджанских женщин. В этот день армяне разрушили села Халадж, Салдашлы, Инджевар, Дашнов, расправились с населением. Когда армяне напали на село Гатар, русские солдаты и офицеры не защитили мирное азербайджанское население. Село, в котором в 750 домах жило 3 500 человек, было разрушено и полностью сожжено. 9-13 августа 9 азербайджанских сел превратились в развалины. Особенно жестоко и коварно были уничтожены старики, женщины и дети азербайджанского села Саггарсу: «Все люди заплакали, потому, что … они увидели отрезанные головки 15 грудных младенцев, лица которых казались живыми» - пишет М.С.Ордубади по словам очевидцев. В 1907 г. армяне начинаю резню в Гянждинском, Газахском уездах. Гянджинский губернатор сообщал 9 августа 1907 г. в Петербург, что на села бедных азербайджанцев «послана примерно стотысячная армия зинворов» (солдат).

В 1918-1920 гг., после того, как в Закавказье были созданы три суверенные республики – Азербайджан, Грузия и Армения, впервые за 1 500 лет получившая независимость Армения, одержимая старыми идеями создания «Великой Армении» за счет соседей, начала вести государственную политику геноцида, как против азербайджанцев, так и против грузин. В 1918-1920 гг. территориальные претензии дашнакского армянского государства привели народы Южного Кавказа к кровавым столкновениям, резне, появлению беженцев. Попытки Армении силою присоединить Ахалкалаки и Борчалы, вошедшие в состав Грузии, Карабах, Нахичеванский край и южную часть бывшего Елизаветпольской губернии, входивших в состав Азербайджана, привели к войне с Грузией (декабрь 1918 г.) и долгой кровопролитной борьбе с Азербайджаном, в результате которой население этих районов сократилось на 10-30%, и ряд поселений был в буквальном смысле слова стерт с лица земли. По данным статистических источников, указывается, что из проживающих в 1918 г. в Армении 575 000 азербайджанцев в 1922 г. осталось всего 10 000 (1,75%) человек, то есть были изгнаны и жестоко истреблены 565 000 человек.

С 1918 г. армянские вооруженные отряды, являясь составной частью армии Армении, начали истреблять азербайджанцев во многих городах, деревнях Азербайджана. И не только. В январе этого года армяне напали на азербайджанские села уездов Ахалкалаки и Агбаба Тифлиской губернии. Были уничтожены, разгромлены и сожжены села Хорепя, Гогия, Веребан, Ток, окам, Гулалыз, Паткана, Сагамо, Куваша, Аладжа и Гумрис. Многие жители этих сел были убиты, раненных и беспомощных не щадили. 21 мая, оставшихся в живых, которые были взяты в плен, были расстреляны и проколоты кинжалами, после были сожжены. Так поступали фашисты в годы Второй Мировой Войны.

29 апреля 1918 г. армянами (тысяча солдат, вооруженные двумя пулеметами и двумя пушками) были зверски убиты 3 000 мирных азербайджанцев из села Гюмру, а также женщины, дети и старики из азербайджанских сел Иреванской области. 1 мая 1918 г. ок. сотни армянских всадников зверски уничтожили ок. 60 детей, женщин и мужчин из азербайджанских сел Шиштепе и Дюзкенд. В этот же день вооруженные армяне уничтожили и сожгли села Иреванской губернии – Аджараджа, Дангал, Муланыс, Мурджахет, Падызка, Гавур и Гумрус. Жители этих сел были убиты.

В марте-мае 1918 г. армяне совершили резню в Баку, Шемахи, Губе и Гекчае. 30 марта – 1 апреля 1918 г. для азербайджанцев является днями трагедии и геноцида. Руководил и осуществлял эту политику геноцида сам С.Шаумян. Геноцид в Баку был самым страшным. Тысяча убитых, уничтоженные дома, насилие и кровь – вот что господствовал в Баку.

1 мая 1918 г. армянские формирования окружили Губу, расстреляли город из пушек и пулеметов. Город был разрушен. Сотни мирных людей были зверски убиты. В губинском уезде армяне уничтожили, разгромили и сожги 122 деревень – Девечи, Саголджан, Эйнибулаг, Садан, Чархана, Сиязан, Рагимли и др. Были убиты многочисленное мирное население. В живых осталось очень мало людей, чудом оставшихся в живых.

И в советское время армянские националисты, прикрываясь коммунистическими лозунгами, продолжали политику геноцида. В это время использовалось такое средство геноцида, как депортация азербайджанцев. В 1948-1953 гг. из территории Армении, из своих исконных земель, были депортированы 144 654 азербайджанцев [8].

В 1988-1994 гг. Армянская ССР (с 1991 г. Республика Армения) ведет активную войну против Азербайджана. Старая политика геноцида нашла свое новое лицо. Были захвачены территории Нагорного Карабаха и земли вокруг него, оккупированы около 20 % азербайджанской территории. Убиты ок. 21 000 граждан Азербайджана, оккупированы ок. 700 населенных пунктов, ок. 4 000 мирных жителей взяты в заложники, ок. 870 населенных пунктов, 10 районных центров были уничтожены. 4 366 –социального объекта, 982 – библиотек, более 700 медицинских учреждений и т.д. были варварски уничтожены. В течении 1991-1994 гг. были убиты ок. 21 000 сыновей и дочерей азербайджанского народа, ок. 6 000 стали инвалидами. Вершиной армянской политики геноцида азербайджанцев стала ходжалинская трагедия: армянскими фашистами были зверски убиты 800 жителей (их них 63 – дети, 106 – женщины), 120 пропали без вести, ок. 1 300 попали в плен [13, 3-4].

Армянские националисты и их сторонники пытаются распространять лжеидею «геноцида армян» со стороны Турции в 1915 г., прикрываясь моральными принципами с целью оправдать свои террористические действия. «Они называют это терроризмом, я называю это сопротивлением» – отмечает в 1985 г. Патрик Деведжян, мэр города Антонии (Франция) [15]. Он был главным адвокатом многих армян, обвиненных в убий­ствах турецких дипломатов во Франции.

4 марта 2010 года Комитет по внешним отношениям Палаты представителей Конгресса США при соотношении 23 голоса «за» и 22 «против» проголосовал за принятие проекта резолюции № 252 о признании геноцида армян. По мнению члена комитета, демократа Билля Делаханта, принятие резолюции отрицательно скажется на начавшемся процессе нормализации армяно-турецких отношений [4].

Проект резолюции № 252 о признании геноцида армян поступил на рассмотрение Конгрессу США в начале 2009 года. Этот проект был аналогичен ранее представленному проекту резолюции № 106, который был одобрен 10 октября 2007 года комитетом по иностранным делам Палаты представителей, но не утвержденный в повестке дня заседания Палаты. Армянские националисты и их сторонники стремятся реализовать те принципы, которые были провозглашены ими в далеком прошлом, то есть «правительство Соединенных Штатов отказалось от дру­жеской позиции по отношению к Турции, своему ненадежно­му союзнику, официально признало исторический факт гено­цида армян и впредь поддерживало реализацию армянских территориальных требований [17]. Известно, что, добившись признания «геноцида армян» на международном уровне, армяне прослеживают иные цели: «осуждение и возмещение ущерба…; возвращение … территорий и возмещение … компенсаци­онного долга армянской нации» [16].

Азербайджанский народ никогда не забудет последствия этого целенаправленного геноцида, который составляет основу мифа арменизма. Арменизм – эта целенаправленная, реальная угроза [2, 151]. 23 февраля 1993 г. был издан указ Президента Азербайджанской Республики, общенационального лидера Гейдара Алиева «О раскрытии зверств против азербайджанцев и увековечении памяти жертв армянского терроризма» [9]. 18 декабря 1997 г. общенациональный лидер издал следующий указ общенационального лидера Г.Алиева: «О массовой депортации азербайджанцев из своих историко-этнических земель на территории Армянской ССР в 1948-1953 гг.» [8]. Особо важное значение, в деле увековечении памяти жертв геноцида азербайджанцев, имеет также указ общенационального лидера Г.Алиева «О геноциде азербайджанцев» от 26марта 1998 г. [7]. Азербайджанский народ никогда не забудет своих сыновей и дочерей, которые пали жертвами геноцида со стороны человеконенавистных армянских националистов.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Инсан щцгуглары. Бейнялхалг мцгавиляляр топлусу. Бакы: Азярбайъан няшриййаты, 1998. 336 с.

  2. Мустафайева А. Ермяни етнокорпорасийасы вя сийасиляшдирилмиш мифляр // Дирчялиш-ХХЫ яср, № 133-134, 2009, с.148-152.

  3. Величко В. А. Кавказ. Русское дело и междуплеменные вопросы. Баку: Азернешр, 1992. 194 с.

  4. Кавказский узел. 05 марта 2010 г. / /articles/166182

  5. Конвенция о предупреждении преступления геноцида и наказания за него. Нью-Йорк: ООН, 1948.

  6. Мамедов И. М. История Азербайджана (С древнейших времен до наших дней). Баку: Маариф, 2009. 672 с.

  7. О геноциде азербайджанцев // Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 26марта 1998 г.

  8. О массовой депортации азербайджанцев из своих историко-этнических земель на территории Армянской ССР в 1948-1953 гг. // Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 18 декабря 1997 г.

  9. О раскрытии зверств против азербайджанцев и увековечении памяти жертв армянского терроризма // Указ Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева от 23 февраля 1993 г.

  10. Принципы международного сотрудничества в отношении обнаружения, ареста, выдачи и наказания лиц, виновных в военных преступлениях и преступлениях против человечества. Нью-Йорк: ООН, 1973.

  11. Преступление геноцида / резолюция ГА ООН № 96 (1) от 11 декабря 1946 года // /doc/resolution

  12. Раджабли А.А. Национальные интересы и международная безопасность. Анализ внешнеполитического поведения. Баку: Китаб алеми, 2004. 400 с.

  13. Раджабли А.А., Алиев О.А. Армяно-Азербайджанский конфликт. Баку: Китаб алеми, 2005. 107 с.

  14. Римский статут международного уголовного суда. Нью-Йорк: ООН, 2000. 18 с.

  15. Armenian Reporter, 6 June, 1985

  16. Gamk. Newspaper. France, 11 December, 1985

  17. Hayastan Weekly, 4 April,1987

XÜLASƏ

Məqalədə XX əsrdə Azərbaycan xalqının soyqırımı ilə bağlı məsələlər açıqlanır. Bu cinayətlər bütün bəşəriyyətə qarşı yönəlmişdir. Ermənilər təərfindən Azərbaycan xalqının soyqırım siyasətinin təhlili göstərir ki, bu siyasət bütün xalqın məhvinə, onun əzəli torpaqlarının ələ keçirilməsinə yönəlmişdir. Erməni millətçiləri və onların himayədarları uydurma «erməni soyqırımı» ideyasını ortaya atırlar. Soyqırım «ermənilik» mifinin əsasını təşkil edir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin azərbaycanlıların soyqırımına dair imzaladığı fərmanlarda bu hərəkətlərə tarixi, siyasi, hüquqi və mənəvi qiymət verilir.

SUMMARY

In article the questions relating to the genocide of the Azerbaijan people in the XX-th century are analyzed. These crimes are directed against all humanity. The analysis of the character of the armenian policy of the genocide of azerbaijanians gives grounds to considering, that it is directed to the destruction of the whole people, for the purpose of capturing and o of its territories. The armenian nationalists and their trustees try to extend the false idea about «genocide of armenians». The genocide is a based on the myth «armenizm». Decrees of the National Leader of Geydar Aliev about the genocide of azerbaijanians gives historical, political, legal and moral estimation of these actions.

AZƏRBAYCANŞÜNASLIĞIN

AKTUAL PROBLEMLƏRİ

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin

anadan olmasının

87-ci

ildönümünə həsr olunmuş

I Beynəlxalq elmi konfrans

Nəşriyyatın müdiri

…………………..

Redaktorlar:

Korrektorlar:

Operator:

Yığıma verilib:

Çapa imzalanıb:

Format: 70/100

Sifariş:

Tiraj:

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi

Bakı Slavyan Universiteti

Ünvan: Bakı, S.Rüstəm, 25

Kitab “Mütərcim” NPM-də çap edilib.

Bakı, Rəsul Rza küç., 125

 Перечень глаголов и ГК, зафиксированных в АРР, приведен в алфавитном порядке согласно глаголов русского языка, указанных в скобках. Употребляющиеся в АРР словоформы, целиком заимствованные из русского языка или имеющие производную от них основу, с целью более точной передачи приводятся на кириллице, составлявшей основу графики азербайджанского алфавита до принятия в 1991-м году латиницы. При передаче отдельных словоформ применяются графические средства русского алфавита, отсутствующие в азербайджанской графике, но произносимые в АРР, например, [ц], [щ], [ь].

11. Aşkarlıq: Sözün düzü. Bakı, “Azərnəşr”, 1991.

22. K. Talıbzadə “Tənqid və tənqidçilər”, Bakı, 1989; Y.Qarayev, “Meyar-Şəxsiyyətdir”, Bakı, Yazıçı, 1988.; N.Şəmsizadə, “Tənqidin ədəbi prosesdə rolu”, Bakı, 2003.

33. Məhərrəmov N. “Getsin gəlməsin – 37”, Bakı, “Azərnəşr”, 1987; Yaqublu N. Ağrılı ömürlər, Bakı, 1989.

4 Vəliyev K. Cümlənin semantik üzvlənməsi // Вопросы азербайджанского языкознания. Баку, 1981, стр 20.

5 Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif, 1998, 234 с.

6 Abdullayev Я. Aktual üzvlənmənin mətnyaratma imkanları (Azərbaycan və ingilis dili materialları əsasında). Filolo. elm. nam. ... diss. Bakı, 1996, 130 s.

7 Adilov M. Azərbaycan dilində təkrarlar sistemi. Filol. elm. dokt. ... diss. Bakı, 1967, 200 s.

8 Adilov M. Azərbaycan dilində təkrarlar sistemi. Filol. elm. dokt. ... diss. Bakı, 1967, 550-551 s.

9 Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif, 1998, 208 s.

10 Тураева З.Я. Лингвистика текста. М., 1986, с.50.

11 Adilov M. Azərbaycan dilində təkrarlar sistemi. Filol. elm. dokt. ... diss. Bakı, 1967, 722-723 с.

12 Закожурникова М.Л. Работа над предложением и связной речью в начальных классах. М.,1962, с.41-48.

13 Низами Жяфяров. Фцзулидян Вагифя гядяр. Бакы, «Йазычы», 1991, сящ. 58

14 «Якинчи» гязети, 1 йанвар 1876-жы ил, № 12

15 Мящяммядаьа Шащтахтински. Мцсялманларда мяктяб щяйаты. «Гафгаз» гязети, Тифлис, 7 апрел 1882-жи ил, №49

16 Азярбайжанлы. «Явам эязмяк - йуху йатмагмы дедин». «Кяшкцл», 16 нойабр, 1890, № 115

17 Мящяммядаьа Шащтахтлы. Загафгазийа мцсялманларыны нежя адландырмалы? «Каспи», 1891, № 93

18 Жялил Мяммядгулузадя. Азярбайжан. «Молла Нясряддин» ъурналы, 27 нойабр 1917, № 24

19 Жялил Мяммядгулузадя. Ясярляри, 4 жилддя, Ы жилд (тяртиб едяни, юн сюзцн вя изащларын мцяллифи Иса Щябиббяйли). Бакы, «Юндяр» няшриййаты, 2004, сящ. 475

20 Венгерский Ларюсс (Издельство Армия, Будапешт, 1991 Армения); Новая энциклопедия (Издана а Чехословакии- 1991)Армения; Большая Венгерская энциклопедия (Будапешт,2002)Армения; Венгерская котолическая энциклопедия (Будапешт,2005)Армения

* Tərcümə Abbas Səhhətindir.

21 Померанцева Э.В. Судьбы русской сказки. М: Наука, 1965. С. 5.

22 Мелетинский Е.М. Указ. соч. С. 148.

652




Скачать документ

Похожие документы:

  1. AZƏrbaycanşÜnasliğIN (2)

    Документ
    Qloballaşma cəmiyyət həyatının bütün sahələrini, o cümlədən sosial-siyasi aspektini əhatə edən çoxsəpkili prosesdir. O milli sosial-iqtisadi qurumları vahid dünya iqtisadi və ictimai sistemi ilə qarşılıqlı surətdə bağlayan ümumdünya hadisəsidir.
  2. Rbaycan respublikasinin məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ

    Документ
    Üzeyir Hacıbəyli: Biblioqrafiya /Tərtib edənlər: R.Orucəliyeva, H.Haşımova və başq.; Elmi red. və ön sözün müəl.: Z. Səfərova; İxt. red. və burax. məsul: K.
  3. QƏDİm azərbaycan diyari

    Документ
    Kitabın nəşrində göstərdiyi köməyə görə Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasının prezidenti Elxan Süleymanova, Azərbaycan Respublikası Qəsəbə Bələdiyyələri Assosiasiyasına minnətdarlığımızı bildiririk
  4. L naziRLİYİ baki slavyan respublikasi

    Документ
    Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün Türk dünyasının möhtəşəm və əzəmətli tarixini yaşadan, onu bu günümüzə qovuşduran ulu sənət nümunələrindən biri həm də birincisi “Kitabi-Dədə Qorqud” eposudur.
  5. Papers in sci-listed journals which cite one or more of the following primer primary sources

    Документ
    This does not guarantee that these papers have used PRIMER of course, but a very large percentage of them will have done so and, equally, a large number of PRIMER-using papers will have cited one of the many other source papers for

Другие похожие документы..