Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Реферат'
Международные финансовые отношения являются составной частью и одной из наиболее сложных сфер рыночного хозяйства. В них сосредоточены проблемы нацио...полностью>>
'Документ'
Учасників ринку цінних паперів можна розділити на такі рівні: основний (емітенти, інвестори, фінансові посередники); інфраструктурний (депозитарні ус...полностью>>
'Доклад'
Народная традиционная культура Белгородского края богата и многообразна, складывалась на протяжении многих лет и веков. Благодаря нашим предкам, доне...полностью>>
'Документ'
Головне питання сучасності полягає у тому, наскільки людство в змозі змінити напрямок цивілізованого розвитку і забезпечити для себе стабільне безпеч...полностью>>

AZƏrbaycanşÜnasliğIN (1)

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

Ağamirzəyev Əliş

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMLARI İLƏ NƏŞR OLUNAN LATIN QRAFİKALI KİTABLAR ARASINDA

RUS ƏDƏBİYYATI NÜMUNƏLƏRİ

Öz müstəqilliyini yenidən bərpa etmiş Azərbaycan Respublikası ulu öndər, ümummilli lider Heydər Əliyevin başladığı və Prezident İlham Əliyevin mü­vəf­fə­qiy­yətlə davam etdirdiyi uğurlu xarici və daxili siyasət, məqsədyönlü iq­tisadi stra­te­giya nəticəsində iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə dünyanın əksər öl­kələrini qa­baqlayaraq öncüllər sırasına çıxmışdır. Beynəlxalq aləmdə nüfuzunun artması, bir sıra transmilli layihələrin aparıcı dövlətinə çevrilməsi, sürətli iqtisadi inkişaf tem­pi­nə nail olması ilə bərabər, Azər­baycan Respublikası mədəniyyət sahəsində də bir sı­ra əhəmiyyətli layihələr həyata keçirir. «Kitabi-Dədə Qorqud»un 1300 illi­yi­nin, gör­kəmli Azərbaycan yazıçısı Mircəlalın 100 illik yubileyinin YUNESKO səviy­yəsin­­də keçirilməsi, 2009-cu ildə Bakının İslam mədəniyyətinin paytaxtı elan olunma­­sı və s. kimi beynəlxalq səviyyəli tədbirlər ölkəmizi dünyanın mə­də­niy­yət mərkəz­lərindən birinə çevirməkdədir.

Respublika rəhbərliyi ədəbiyyat və mədəniyyətin inkişafına böyük diqqət və qayğı ilə yanaşmış, cəmiyyətin inkişafında ədəbiyyatın aparıcı roluna böyük əhə­miy­yət vermiş, öz ictimai-siyasi fəaliyyəti ilə bərabər, Azərbaycan mə­də­niyyəti, milli mədəni irsin qorunması, ana dili və ədəbiyyatın inkişafı, mədəni və ədəbi abi­dələrimizin dünyada tanınması, həmçinin dünya ədəbiyyatı in­ci­lə­rinin Azər­baycan oxucusuna çatdırılması, bütövlükdə ədəbi, mədəni, tarixi ir­si­mi­zin böyük Av­rasiya arealına inteqrasiyası ilə əlaqədar gördüyü böyük işlərlə də milli mə­dəniy­yətimiz və ədəbiyyatımız qarşısında tarixi xidmətlər göstərmişdir.

Hələ 5-10 il bundan əvvəl Azərbaycanın geniş pedaqoji, mədəni, elmi və ədəbi ictimaiyyətini narahat edən bir məsələ – onilliklər boyu kiril qrafikası ilə yazılmış kitab, dərslik və digər çap materiallarının böyük oxucu auditoriyasına necə və hansı müddətdə qaytarılacağı problemi mətbuat səhifə­lərindən və efirdən səslən­məkdə bir an belə səngimirdi. Bununla bağlı elm və tədris müəssisələri, yaradıcılıq təşkilatları ölkə rəhbərliyinə müraciətlər edirdilər. Bu gün böyük fəxarət hissi ilə deyə bilərik ki, dünya əhəmiyyətli iqtisadi layihələr fonunda mil­lətimizin və dövlətimizin imza atdığı ən böyük uğurlarından biri də latın qrafikalı bədii, elmi, kütləvi və tədris nəşrlərimiz oldu. Bu proses təkcə köhnə nəşrlərin yenidən çapı ilə məhdudlaşdırılmayaraq, tam yeni məzmunlu, müstəqil respub­lika­mızın elmi-mə­də­ni, tədris ehtiyaclarına cavab verən kitabların yara­dıl­masına da gətirib çıxardı. Ölkə Prezidentinin 12 yanvar 2004-cü il tarixli «Azər­baycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haq­qında» sərənca­mında (2) dünya ədəbiyyatı nü­mu­nələrinin yer alması, həmçinin 24 avqust 2007-ci il tarixli «Dü­n­ya ədə­biy­ya­tının görkəmli nümayən­dələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında» sərəncamı (3) respublikamızda dünya ədəbiyyatına göstərilən böyük marağın, yüksək qiymətin təzahürü olmaqla bərabər, həm də xalqımızın dünyanın mütərəqqi mədəni və ədəbi irsinə verdiyi dəyərin, milli mədəniyyət, ədəbiyyat və mətbuatımızın tərəqqisi, müasir tələblər çər­çivəsində fəaliyyəti üçün bu zəka xəzinəsindən yetərincə bəhrələnməsinin vacib­liyini anlamağımızdan irəli gəlir.

Latın qrafikalısı ilə bədii, elmi ədəbiyyatların nəşrinə həyata keçirmək qərarı mədəni, ideoloji məzmun kəsb etməsi ilə yanaşı, bu addım həmçinin Azərbaycan dövlətinin mədəniyyət, mənəviyyat sahəsindəki müasir siyasətinin göstəricisidir. «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşr­lərin həyata keçirilməsi haq­qın­da» sərəncam res­pub­lika mədəni həyatında intiba­hın başlanğıcı hesab olunmaqla yanaşı, həm də mə­nəvi səciyyə daşıyır. Uzun bir tarixi dövrdə Azərbaycan xalqının əldə etdiyi nailiyyətlərdən, zəngin təc­rübədən gənc nəslin bəhrələnməsi üçün belə bir əhə­miyyətli addımın atılması ilk növ­bədə xalqın mənəvi yüksəlişinə indeksləş­diril­mişdir.

Məlumdur ki, hər bir milli ədəbiyyat təkcə öz sərhədləri daxilində deyil, həm də dünya ədəbi proseslərinə inteqrasiya olunmaqla, dünya ədəbiyyatı xəzinə­sindən bəhrələnməklə öz həqiqi inki­şa­fı­na nail ola bilər. Xalqlararası mə­də­ni, ədəbi əla­qə­lər, tərcümə əsərləri bu baxımdan təkcə digər bir xarici ədəbi irsin mə­nim­sə­nil­mə­si, ondan bəhrələnmə hadisəsi deyil, həm də milli ədəbiy­ya­tın dün­ya miq­ya­sın­da ta­­nın­ması, dünya ədəbi prosesinin tərkib hissəsi olmaq cəhət­dən də öz qiymətini qoru­yub saxlamaq­dadır. Bu baxımdan latın qrafikası ilə təkrar nəşr olu­na­raq ölkə kitabxanalarına hədiyyə edilən kitablar arasında dünya ədəbiyyatı inci­lərinin də geniş yer alması onilliklər ərzində bədii tərcümə sahəsində qazanılmış təcrübədən gənc nəslin də faydalana bilməsi üçün geniş imkanlar açmışdır.

Hələ sovet hakimiyyəti illərində ən zəngin tərcümə məktəbimiz olan rus dilindən bədii tərcümə məktəbi formalaşmış, rus ədəbiy­ya­tından bir çox əsərlər ana dilimizə çevrilərək nəşr olunmuşdur. Bu tərcümə nəşrlərinin Azərbaycan sovet ədəbiy­ya­tına, yazıçı və şairlərimizin yaradıcılığına böyük təsir göstərməsi tək­zib­­olunmaz faktdır. Lakin Sovetlər İttifaqının dağılmasından sonra rus ədəbiy­yatının tərcüməsi və nəşri sahəsində bir sıra problemlər özünü göstərməyə başladı. Xüsu­silə müstəqilliyin ilk illərində rus ədəbiyyatı nü­munələrinə münasibətə təftişçilik, möv­cud ənənələrin süzgəcdən keçirilməsi meyilləri daha çox sirayət etmişdi. İc­timai-siyasi proseslərin doğur­duğu ba­xış bucağı, yeni qiymətləndirmə meyar­la­rı­nın tələbləri rus ədəbiyyatı nümu­nə­lə­rinin təkrarən nəzərdən keçiril­mə­sini labüd edirdi. Bu proses isə daha çox eh­tiyatlılıqla mü­şa­yiət olunur, rus ədəbiyyatından tərcü­mələr əvvəlki illərlə müqayisədə çox az nəşr edilirdi. Kiril qrafikası ilə çap olun­muş mövcud tərcümələrdən isə gənc nəsil lazımınca yararlana bilmirdi.

2000-ci illərdən etibarən isə rus ədəbiyyatına münasibətdə təftişçilik meyil­lərinin aradan qalxdığının, rus ədə­biy­yatı xəzinə­sindən bəhrələnmənin yeni is­ti­qa­­mətlərinin, rus ədəbiyyatının ma­lik olduğu dəyərlərin ön plana çıxdığının şa­hi­di oluruq. Bu hər şeydən əvvəl, ölkə rəhbərliyinin ədəbiyyata böyük qayğısı, dünya ədəbiy­yatı incilərinin ana dilində Azərbaycan oxucusuna təqdim olunması istiqa­mətində həyata keçirdiyi geniş miqyaslı layihələrin reallaşmasının nəticəsi kimi qiy­mətləndirilməlidir. Azərbaycan Res­pub­li­kası Prezidentinin müvafiq sərən­cam­larında rus ədəbiyyatı xəzinəsinin geniş təmsil olunması rus ədəbiy­yatına yanaşma tər­zində dönüş nöqtəsi olmuş, rus ədəbiyyatından yeni tərcü­mələrin həyata ke­çirilməsinə stimul vermişdir desək, səhv etmərik. 90-cı illərdən fərqli olaraq, 2000-ci illərdə rus ədəbiyyatından tərcü­mə­lə­rin intensivləşməsi və tərcümələrin nəşrində müşahidə olunan yüksək artım da bu stimulun nəticəsi kimi özünü göstərir.

Professor N.Cəfərov və D.Osmanlı Respublika Prezidentinin «Azərbaycan di­lində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» sərən­ca­mı­nın ölkənin mədəni-mənəvi həya­tın­da intibah olacağının xüsusi vurğulayaraq qeyd edirlər: «Praktika belədir ki, həmişə elmi, bədii ədəbiyyatların nəşrində ideoloji prinsiplər gözlənilməlidir. İndinin özündə də buna yalnız ideoloji yox, həm də milli məsələ kimi baxılmalıdır. Burada hər hansı siyasi-ideoloji məqsəd­dən çox, xalqın səviyyəsinin qalxması, mənə­vi cəhətdən zənginləşməsi amalı durur... Azərbaycan xalqının indiyədək yaratdığı yaxşı nə mövcuddursa, hamı­sının cəmiyyətə təqdim olunması ideyası reallaşmalıdır» (4, s.22). Sərəncamda latın qra­fi­ka­sı ilə nəşri nəzərdə tutulan rus ədəbiyyatı nümunələrinə diqqət yetirsək, görərik ki, həqiqətən də, ədəbiyyat seçimində əsas diqqət xalqın mənəvi zən­ginləş­mə­sində müsbət rolu ola biləcək əsərlərə yönəldilmişdir.

Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə ilk növbədə yenidən nəşri nəzərdə tu­tu­lan kitabların siyahısında (1) A.Puşkin, M.Lermontov, F.Dostoyevski, L.Tolstoy və A.Çe­xovun seçilmiş əsərlərinin daxil edilməsi məhz bu şair və yazıçıların yara­dı­cılıq­larının mənəvi-psixoloji mündəricəsi, daşıdığı bəşəri dəyərlər, Azərbaycan ədəbi həyatında əhəmiyyəti, həmçinin ölkəmizdə geniş mütaliə olunması ilə izah olunmalıdır. 2005-2006-cı illərdə yenidən nəşri nəzərdə tutulan kitablar sırasına isə A.Çexov, F.Dostoyevski, M.Lermontov, A.Puşkin, L.Tolstoy, A.Tol­stoy, N.Qo­qol, A.Kuprin, İ.Bunin, K.Paustovski, İ.Qonçarov, M.Saltıkov-Şed­rin, M.Bul­­qakov, A.Ostrovski, A.Qriboyedov, S.Mixalkov, V.Yan, A.Blok, V.Ko­ro­len­ko, D.Fon­vi­zin, Y.Oleşa, S.Yesenin, İ.Krılov, A.Radişşev, M.Prişvin, N.Qa­rin-Mixaylovski, K.Çu­kovski, İ.Turgenev, M.Şoloxov, M.Qorkinin əsərləri, hər biri iki cilddə ol­maqla «Rus uşaq ədəbiyyatı» və «Rus ədəbiyyatı anto­lo­gi­ya­sı» da­xil edilmişdir. Si­ya­­hıda həm klassik, həm də XX əsr rus ədəbiyyatı nəhəng­lə­rinin, demək olar ki, ək­səriyyəti yer almışdır.

Əgər «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata ke­çiril­məsi haqqında» sərəncam əsasında təkrar nəşr olunan kitablar mövcud təcrübənin sax­lanılması, zəngin söz xəzinəsindən yeni nəslin də bəhrələnməsi üçün gözəl im­kan yaradırsa, «Dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinin Azər­bay­can di­lində nəşr edilməsi haqqında» sərəncam isə həm də çağdaş dünya ədə­biy­yatı incilərinin nəşrini, ələlxüsus da yeni tərcümələrin həyata keçiril­mə­si­ni nəzərdə tutur. Bu sərəncam əsasında 150 cilddə nəşri nəzərdə tutulan kitablar ara­sın­da da rus ədəbiyyatı xarici ədəbiy­yatlar arasında ən geniş təmsil olunan ədə­biyyatdır.

Klassik dünya ədəbiyyatından nəşr olunacaq kitablar arasında A.Puş­kin, A.Çe­­xov, F.Dostoyevski (3 cilddə), L.Tolstoy (3 cilddə) və N.Qoqolun seçilmiş əsər­­­lə­rinin, müasir dünya ədəbiyyatından nəşr olunacaq kitablar arasında A.Pla­tonov, M.Bulqakov və V.Nabokovun seçilmiş əsərlərinin, Nobel mükafatı lau­re­atla­rı ara­sın­da A.Soljenitsın, B.Pasternak, İ.Bunin və M.Şoloxovun seçilmiş əsər­ləri, dünya ədə­biyyatı anto­lo­gi­yaları arasında isə «Rus nəsri antologiyası» və «Rus şeri anto­lo­giyası»nın nəşri nə­­zərdə tutul­muşdur. Respublika Prezidentinin «Azərbaycan dilin­də latın qra­­fi­kası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haq­qın­da» sərəncamı əsa­sın­da A.Puş­kin, A.Çe­xov, F.Dostoyevski, L.Tolstoy, N.Qo­qol və M.Bulqakovun əsər­­ləri artıq nəşr olunsa da, onların yaradıcılığının yenidən nəşri məqsədəuyğun bilin­­mişdir ki, bu nəşrlərə də adıçəkilən şair və yazıçıların əvvəllər dilimizə çev­rilməmiş əsərlə­rindən tərcümələrin daxil edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. İstər A.Pla­tonov və V.Nabokov yaradıcılığının ilk dəfə sistemli təq­dim olunması, istərsə də Nobel mükafatına layiq görülmüş beş rus ədibin­dən dördünün – A.Soljenitsın, B.Pasternak, İ.Bunin və M.Şoloxov yara­dıcı­lığın­dan seç­­mə əsərlərin Azərbaycan oxucusuna doğma dilimizdə təqdim edil­məsi res­pub­lika oxucuları üçün böyük töhfədir. Göründüyü kimi, siyahıda klassik rus ədəbiyyatı, mühacir rus ədəbiyyatı və sovet ideologiyasının təqiblərinə məruz qalmış yazar­lar yer almışdır. Bu seçim müasir dövrdə Azərbaycanda rus ədəbiy­yatının dəyərləndirilməsinin, rus ədə­biyyatı nümunələrinə yanaşma tərzinin, dünya ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan zəngin rus ədəbiy­yatı xəzinəsindən hərtərəfli yararlanmaq istəyinin bariz nü­munəsidir desək, səhv etmərik.

Adıçəkilən sərəncamlar əsasında nəşr olunan kitablar respublikanın həm tərcümə, həm də nəşriyyat sənayesində dönüş yaratmış, xarici ədəbiyyatın, o cümlədən də rus ədəbiyyatının nəşrinə təkan vermişdir. Latın qra­fi­kası ilə kitab­ların çapına başlandıqdan sonra ölkə nəşriyyatlarının tərcümə ədə­biyyatının nəş­rinə xüsusi diqqət ayırması bu stimulun nəticəsi kimi qiy­mət­lən­di­rilməlidir. Respublikanın bir sıra aparıcı nəşriyyatları rus ədəbiyyatı nümunələrini təkrar nəş etməyə başlamış və bu istiqamətdə fəaliy­yət­lərini uğurla davam et­dirir­lər. «Çaşıoğlu» nəşriyyatının «Dünya ədəbiyyatı kitabxanası» seriyasından nəşr etdiyi A.Puşkinin «Seçilmiş əsərləri» (8), L.Tolstoyun «Seçilmiş əsərləri» (11), M.Lermontovun «Seçilmiş əsərləri» (7), A.Çexovun «Seçilmiş əsərləri» (5), N.Qoqolun «Ölü canlar» (6), M.Şoloxovun «Seçilmiş əsərləri» (10), «Adiloğlu» nəşriy­yatının nəşr etdiyi A.Puşkinin «Yevgeni Onegin» (9), «Nurlan» nəş­riy­yatının çap ediyi L.Tolstoyun «Hacı Murad» kitabı (12) və s. belə nəşrlərdəndir.

Hazırda Azərbaycanda istər dövlət, istərsə də elm və ədəbiyyat xadimləri tərəfindən respublikada zəngin və möhtəşəm rus ədəbiyyatı xəzinəsinin öy­rə­nil­məsi, tədqiqi və tədrisi, rus ədəbiyyatından bəhrə­lən­mə, Azərbaycan-rus ədəbi əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində səylər yüksək səviyyədə davam etdirilir. Yeni qiymətləndirmə meyarlarının tələb olun­duğu müasir dövrümüzdə rus ədəbiyyatı ənənəvi sovet ideologiyası çalar­larından azad, ədəbi qanu­nauyğunluqla obyektiv dəyərləndirməyə cəlb olunur. Bu zaman rus ədəbiyyatının bir çox nümunələri əgər yenidən qiymətləndirməyə cəlb olu­nur­sa, digər tə­rəfdən uzun illər sovet senzurasının qadağan etdiyi və ya sovet haki­miyyəti illə­rində «kölgədə qal­mış» nümunələrin mənimsənilməsi istiqamətində tədqiqatlar aparılır. Uzun bir ta­rixi dövr ərzində rus ədəbiyyatından edilmiş tər­cü­mələrdən, bu sahədə qaza­nıl­mış zəngin təcrübədən yeni nəslin də bəhrələnməsi üçün uğurlu ad­dımlar atılır, bu nəşrlər latın qrafikalı əlifbada təkrar nəşr olunur, digər tərəfdən də Azərbaycan dilinə çevrilməmiş əsərlərin tərcü­mə­ləri həyata keçirilir, həmçinin sovet senzu­ra­sının ixtisarlarına və yaxud da birtərəfli təq­di­ma­tına məruz qalmış nümunələrin yenidən tərcümələri aparılır.

Prezident sərəncamları ilə çap olunan, latın qrafikalı vəsaitlərə əhalinin ehtiyacının ödənilməsini qarşıya məqsəd qoyan kitablar arasında rus ədəbiyyatı üzrə nəşrlərin üstünlük təşkil etməsi, eyni zamanda bu layihələrdə çoxlu yeni tərcümələrin sifarişi bariz şəkildə göstərir ki, Azərbaycan oxucusu, tədqiqatçısı, tərcüməçisi və naşirlərinin bu gün də dünyada böyük maraqla qarşılanan rus ədə­biyyatına münasibəti onların daxili mədəniyyəti, mənəviyyatı və ehti­yac­larından doğan bir meyar kimi ortaya çıxır. Postsovet dövrü Azərbaycan mət­buatı, ədə­biy­yatı və s. nəşrlərində rus ədəbiyyatından tərcümələr, onların araşdırılması, nəşri xalqlarımız arasında tarixi-mədəni yaxınlığın, qarşılıqlı əlaqələrin və ünsiyyətin qorunub saxlanılmasının bir-birindən yetərincə bəhrələnmənin və təbii ki, əvvəlki yüzilliklərdə baş vermiş tarixi yanlışlıqlara həm obyektiv, həm də bəzən post­modernist yanaşmanın təzahürü kimi anlaşılır.

ƏDƏBİYYAT

  1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «2005-2006-cı illərdə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutulan əsərlərin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında» 2004-cü il 27 dekabr tarixli sərəncamı // «Xalq qəzeti», 28 dekabr 2004-cü il.

  2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» 2004-cü il 12 yanvar tarixli sə­rən­camı // «Xalq qəzeti», 13 yanvar 2004-cü il.

  3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin «Dünya ədəbiyyatının görkəmli nü­mayəndələrinin əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşr edilməsi haqqında» 2007-ci il 24 av­qust tarixli sərəncamı // «Xalq qəzeti», 25 avqust 2007-ci il.

  4. Cəfərov N., Osmanlı D. Azərbaycan: Heydər Aəliyevdən İlham Əliyevə. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 160 səh.

  5. Çexov A.P. Seçilmiş əsərləri /Tərt. ed. A. Əmrahoğlu. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 256 s.

  6. Qoqol N.V. Ölü canlar: roman-poema /Tərt.ed., ön sözün müəl. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 376 s.

  7. Lermontov M.Y. Seçilmiş əsərləri /Tərt.ed. E.Borçalı. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 520 s.

  8. Puşkin A.S. Seçilmiş əsərləri: şeirlər, poema, povest, hekayələr /Red. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 584 s.

  9. Puşkin A.S. Yevgeni Onegin: mənzum roman /Tərc.ed. S.Vurğun. Bakı: Adiloğlu, 2005, 210 s.

  10. Şoloxov M.A. Seçilmiş əsərləri /Tərt.ed., ön sözün müəl. A.Hacıyev. Bakı: Çaşıoğlu, 2006, 168 s.

  11. Tolstoy L.N. Seçilmiş əsərləri: povestlər, pyes /Tərc. ed. Q.İlkin. Bakı: Çaşıoğlu, 2004, 359 s.

  12. Tolstoy L.N. Hacı Murad /Tərc. ed. C.Cabbarlı. Bakı: Nurlan, 2008, 166 s.

РЕЗЮМЕ

В статье отмечается, что книги, изданные латинской графикой по Указу Прези­ден­та Азербайджанской Республики, играют существенную роль в культурной, литературной жизни страны, в просвещении, образовании. Повторное издание жемчужин мировой литературы открывают широкие возможности современному поколе­нию пользоваться этой богатой литературной сокровищницей. Также отмечается, что широкое представ­ление среди этих изданий образцов русской литературы стали переломным этапом в оценивании и печатании русской литературы, в том числе стимулом для новых переводов в стране.

SUMMARY

In the article it is noted that the books, published in Latin according to the decrees of the President of the Azerbaijan Republic play an important role in cultural and literature life of the country. Repeated publication of pearls of the world literature creates wide facilities for the young generation to use this rich literature treasure. There is also noted that wide representation among these publications samples of the Russian literature became turning point in value and publishing of the Russian literature, also stimulus for new translation in the country.

Агасиева Эльшана

ФОРМИРОВАНИЕ И РАЗВИТИЕ

НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ АЗЕРБАЙДЖАНЦЕВ

Процесс формирования этнической идентичности азербайджан­цев имеет ряд особенностей, обусловленных комплексом географических, демографических, экономических, культурно-исторических, политических и социально-психоло­гичес­ких факторов. Азербайджанцы имеют свою историю фор­ми­рования, этногенез, трагические страницы истории и успехи, природно-географическую среду и национальный дух.

Национальная идея вобрала в себя все следы осмысленной истории азербайджанского народа – традиции, обычаи и т. п. Но, к сожалению, сегодня приходится признать, что среди немногих азербайджанцев, есть еще те, которые пока далеки от ясного осознания сложившейся необходимости сохранения и развития самобытности азербайджанской нации. В поисках родословной своего народа, его духовно-нрав­ствен­ных ценностей, формиру­ю­щих национальную идею, необходимо обращение к отечественной истории, знания которой, помогают определить движение народа к реальной цели. Изучая закономерное чередование идей и мировидение разных поколений своего народа, сформировавших психологию нации, азербайджанцы обязаны задуматься над тем, какие черты характера необходимо им развивать в первую очередь. Предкам азербайджанцев пришлось пройти нелегкий путь, и их опыт является капиталом для сегодняшнего и будущего поколений.

Образование любой нации философами объясняется как явление историческое, которое формируется в условиях рыночных отношений и капиталистической предпринимательской собственности. «Азербайджанская нация известна с XIX века как продукт интенсификации уз, присущих времени сложения и развитости капиталистических отношений. Она представляет собой этносоциальный организм, скрепленный территории­ально-полити­чес­кими и социально-экономическими, культурно-языковыми и идеологически-конфессиональными связями» [1, 151]. Именно такой этап истории пережил азербайджанский народ, когда в конце XIX века начался нефтяной бум. И как существенно отметил академик Р. Мехтиев: «Нация по своим объективным признакам может сложиться и до того, как это осознают все ее члены» [5, 28]. Каждая нация, как особенное явление, имеет свой дух, первооснову и тот стержень, который определяет неповторимую судьбу народа, отличающуюся собственными успехами и трагедиями, что способствует формированию особенностей его культуры и национального характера.

Матрица национального духа азербайджанцев была заложена, еще в древности их предками, которые неоднократно объединялись вокруг этнической идеи освобождения своего народа от завоевателей. Например, освободительное движение против персов во главе с зороастрийским магом Гауматом в VII веке до н.э.; борьба против завоевателей во главе с албанским правителем Джаванширом в VII веке н.э.; восстание под руководством Бабека в IХ веке; освободительная война во главе с шахом Исмаилом Хатаи в ХVI веке. В этих протестах против завоевателей предки азербайджанцев проявили основные качества своего характера: преданность, любовь к родине, к семье и т.п. «Первым, кто еще в феодальном Азербайджане осознал и понял реальную опасность утраты собственного этнического облика, был шах Исмаил I Сефевид. Поэтому с самого начала создания Сефевидской империи в 1501 году он решительно дистанцировался от Османской империи, проводившей политику аннексии и ассимиляции…» [1,168]. Реализованные патриотические чувства, при освобождении от завоевателей, давали возможность азербайджанскому народу легче дышать, проявлять свою любовь к родине и гордость за свой народ. Но, к сожалению, через определенное время Азербайджан оказался опять в плену у завоевателей.

Нация возникает по причине потребности формирования полити­ческого пространства с высоким уровнем доверия, без которого никакая успешная хозяйственная и общественная деятельность фактически невозможна. В XIX веке, после того как произошло разделение исторически сложившегося организма Азербайджана, на Северную и Южную части, азербайджанская «идея единства» стала осознаваться еще больше в интересах единого азербайджанского народа, как проявление его самосознания. Вопреки стремлениям инозем­ных завоевателей, которые старались духовно и физически развалить единство азербайджанского народа, азербайджанская земля, где жили коренные ее жители, все же предстала в своем пространстве единой силой своего естественноисторического этнического бытия.

Азербайджанская «национальная идея» вырисовывалась с Х1Х века в исторических трудах А.К.Бакиханова, проявлялась в произведениях М.Ф. Ахундова. Также в опубликованных статьях газеты «Экинчи» под руковод­ством Г.Зар­даби, Мамед-агой Шахтахтинского, через газету «Каспий» и Кямалом Унси-заде в газете «Азербайджан», и в публикациях Фируддин-бея Кочарлинского и т.п., затрагивались вопросы национальной идеи азербайджанцев.

Уникальность азербайджанского генофонда, как и любого этноса, зависит во многом от этнопсихологических особен­нос­тей и от этнокультурного своеобразия. Испокон веков здесь процветали таланты, развивались дарования. Азербайджанскому народу, имеющему древнюю историю, уникальную, самобытную культуру, есть кем и чем гордиться. Плеяда гуманистов-философов, историков, филологов во все времена оставалась ориентиром патриотического служения Азербайджану.

Мы убеждены в том, что защита теоретиками азербайджанского народа интересов азербайджанцев явилась исходным пунктом в деле формирования представлений о необходимости претворения в жизнь азербайджанской «национальной идеи». Таким образом, азербайджанская «национальная идея» воспринималась исконным населением того времени, как главный национальный интерес народа. Азербайджанская «национальная идея» стала реализовываться в желаемом общественном устройстве, когда была создана АДР (Азербайджанская Демократическая Республика в 1918 году) в соответствии со своим национальным духом и была рассчитана на дальнейшее преобразование в национальный идеал.

Азербайджан – первое на Востоке мусульманское государство, которое создало Демократическую республику в 1918 году, но, к сожалению, советизация со стороны России приостановила его деятельность, и с 1920 года Азербайджан развивался в рамках Советского Союза, а все природные ресурсы, главным образом азербайджанская нефть и газ, стали расхо­доваться для всего Советского Союза. После вторжения на территорию АДР (Азербайджанская Демократическая Республика, просуществовавшая всего два года) ХI Красной Армии, многим сторонникам демократии пришлось уехать в другие страны, так как установленная Советская власть объявила их врагами народа и социалистической революции. Сменив, не по своей воле, место жительства, целая плеяда азербайджанской интеллигенции растворилась в иной этнокультурной среде (в основном в Турции). Азербайджанский опыт построения демократического государства помог Османской Турции в 1923 году. Ценные советы демократов-азербайджанцев, эмигрировавших в Стамбул, из-за социалистических преобразований в Азербайджане (у них был большой опыт в организации демократического государства), помогли Мустафе Кемалю, целью которого было, ориентируясь на Европу, на базе османского государства, создать светское государство. Кстати, судьба эмигрантов азербайджанцев тех времен очень плачевна, так как, вынужденные покинуть родину, по своим политическим убеждениям, они не имели права до конца жизни вернуться в Азербайджан, потому что законы СССР не позволяли этого. Свой неиссякаемый интеллектуальный потенциал они потратили в другой стране.

В советское время, как подчеркнул академик Р. Мехтиев, именно Н.Нариманову принадлежала инициатива лозунга «Независимый Советский Азербайджан», в котором главным является его политическое содержание. «Для него «азербайджанство», как квинтэссенция «национальной идеи», было не абстрактным понятием и не перекликалось с безоглядным следованиям «тюркизму», а реализацией национальной идеи в той исторической эпохе, в которой он жил» [ 5, 144].

Можно утверждать, что постулируемая теоретиками азербайджанская «национальная идея» актуальна и в настоящее время. Заметим, что азербайджанская идея – не националис­ти­ческая идея и не имеет шовинистического оттенка. Национальная идея азербайджанского народа – это Азербайджан для азербайджанцев и для всех, кто его любит, созидает и приносит пользу отчизне. Можно констатировать, что осознание национальных интересов, четкое представление своего национального образа и специфики своего национального характера азербайджанцами является необходимостью для реализации азербайджанской «национальной идеи».

Формирование азербайджанской национальной идеи было обуслов­лено национальными потребностями, а также культурно-историческими традициями, которые имеют глубокие корни. Национальная идея имеет стратегический смысл. Совершенно правы те авторы, которые связывают развитие национального сознания и самосознания азербайджанского народа в особенности с 70-ми годами ХХ века, когда были достигнуты большие успехи в развитии экономики и сельского хозяйства Азербайджана. В тот период «повысился и интерес к историческому прошлому нашего народа, наблюдался подъем самосознания в передовых кругах интеллигенции. Началось возрождение и в национально-духовной жизни всего народа» [5, 112]. Как утверждает член-корреспондент НАНА Ягуб Махмудов: «Огромное историческое значение всех этих созидательных работ, осуществленных в первый период руководства Гейдара Алиева Азербайджаном, заключалось в том, что в нашем народе пробуждались национальная гордость, национальное самосознание, воспрянули чувства свободы, независимости» [5, 113].

От правильного понимания и реализации национальной идеи во многом зависит территориальная целостность нашего государства. Переосмысление азербайджанским народом своих национальных позиций, недостатков и перегибов помогла в правильной ориентации намеченного пути к утверждению национальной свободы. Как сказал общенациональный лидер азербайджанского народа Гейдар Алиев в одном из своих докладов: «Стремление нашего народа к независимости, его воля и тесная сплоченность обеспечат победу над всеми трудностями на нашем пути.» (газета «Бакинский рабочий» 26 ноября 1998). Национальная идея в период утверждения независимости республики выступила как средство самосохранения азербайджанской нации.

Внимательное изучение идейно-теоретического наследия Гейдара Алиева указывает на то, что наступившее новое время требует укрепления единства национального духа для реализации общенациональной цели, которая руководствуется национальным интересом. Национальная идея как феномен национального самосознания азербайджанского народа отражает реальные пути осуществления его цели Национальная идея - это приверженность к земле предков и единение в рамках единого государства

Как утверждает академик Р.Мехтиев: «Цель нации – это установка на оптимальное решение «задачи», определенной «интересом». В цели нации сливаются в одно целое интересы и стремление к осуществлению стоящих перед ней задач» [5, 35]. В строительстве демократического правового государства, в защите и укреплении государственного суверенитета Азербайджана исторические духовные и нравственные ценности нашего народа играют чрезвычайно важную роль. По рассуждению российского ученого В.С. Малахова, «нация – специфический объект лояльности, который формируется лишь при определенных условиях» [3, 36].

Азербайджан вышел в мировое пространство, чтобы не быть в изоляции, так как при Советской власти самостоятельно не разрешалось азербайджанскому народу решать ни один вопрос без московского центра. Азербайджанский народ пережил январь (1990), Ходжалинский геноцид (1992), Карабахскую войну, армянскую агрессию, оккупацию армянскими захватчиками значительной части территории Азербайджана. Чрезмерная мягкость азербайджанского национального характера, открытость души азербайджанца, готовность отдать последний кусок хлеба своему соседу, независимо от его национальности, в конце 80-х - начале 90-х гг. ХХ века обернулась против самих же азербайджанцев.

Азербайджанцы, знающие суровую правду о преступлениях армянских агрессоров, о том, что многие ценности ими были уничтожены, оценивают их поведение, как нечеловеческое. Еще в 1912 году русский теоретик по вопросам этнической ментальности и психологии наций П.И.Ковалевский писал, что «армяне всеми силами стараются создать себе территорию. Десятки тысяч их переселились из Турции в Закавказье, чтобы там создать в известных местах сплошное поселение и свою родную территорию. Не стесняются они и в средствах для выживания с занятых мест...» [2, 43].

Встав на путь возрождения, азербайджанцы больше не хотят создавать себе проблем из-за доверчивости своего национального характера и поэтому больше ориентируются на национальные интересы и национальную идею. Общенациональный лидер азербайджанского народа Г.Алиев, говорил, что «сегодня актуальны проблемы воспитания подрастающего поколения. С одной стороны оно должно иметь крепкие национальные корни, а с другой стороны, отличаться новизной мышления и подходов. В этом аспекте актуально изучение многих нераскрытых страниц нашей истории, поиск ответов многих судьбоносных для нашего независимого государства вопросов». Национальная идея представляет собой мощную силу, которая всегда проявлялась в истории азербайджанского народа против различных завоевателей и духовных поработителей.

Азербайджанская нация имеет свою родную территорию, на которой она возникла, развилась и продолжает совершенствоваться. Национальная идея азербайджанцев опирается на правдивое знание об истории своей родины, о своих бывших и нынешних врагах и друзьях. И как пишет академик Р. Мехтиев, важно то, чтобы «идея азербайджанства овладела сознанием всех подлинных патриотов азербайджанской земли. Мы можем войти в тюркский мир через патриотизм, через осознание своей уникальности». Именно понимание своего «я» дает возможность азербайджанской молодежи приобрести уверенность в себе, чувства собственного достоинства, патриотизма, наполниться желанием беречь материальные и духовные ценности своей родины, ее суверенность, ее природные богатства.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Гусейнов Р.А., Вердиева Х.Ю. История Азербайджана. Баку: Озан, 2000.

  2. Ковалевский П.И. Психология русской нации. М.: «Граница», 2005.

  3. Малахов В.С. Национализм, как политическая идеология. М.: «КДУ», 2005.

  4. Махмудов Я.М. Азербайджан: краткая история госу­дар­ственности. Баку: Тахсил, 2005

  5. Мехтиев Р.Э. Межнациональные отношения на исходе ХХ века:

      1. проблемы теории и политики. Баку: Азернешр, 1995.

XÜLASƏ

Milli ideya özündə Azərbaycan xalqının tarixinin bütün izlərini – adətlərini, ənənələrini və s. birləşdirib.

Azərbaycanlıların etnik identikliyinin formalaşması prosesi coğrafi, populyasiya-demoqrafik, iqtisadi, mədəni-tarixi, siyasi və sosial-tarixi amillər kompleksindən irəli gələn bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Azərbaycanlıların öz formalaşma tarixi, etnogenezi, tarixində uğurlu və faciəvi səhifələri, təbiət-coğrafi mühiti və milli ruhu var.



Скачать документ

Похожие документы:

  1. AZƏrbaycanşÜnasliğIN (2)

    Документ
    Qloballaşma cəmiyyət həyatının bütün sahələrini, o cümlədən sosial-siyasi aspektini əhatə edən çoxsəpkili prosesdir. O milli sosial-iqtisadi qurumları vahid dünya iqtisadi və ictimai sistemi ilə qarşılıqlı surətdə bağlayan ümumdünya hadisəsidir.
  2. Rbaycan respublikasinin məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ

    Документ
    Üzeyir Hacıbəyli: Biblioqrafiya /Tərtib edənlər: R.Orucəliyeva, H.Haşımova və başq.; Elmi red. və ön sözün müəl.: Z. Səfərova; İxt. red. və burax. məsul: K.
  3. QƏDİm azərbaycan diyari

    Документ
    Kitabın nəşrində göstərdiyi köməyə görə Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasının prezidenti Elxan Süleymanova, Azərbaycan Respublikası Qəsəbə Bələdiyyələri Assosiasiyasına minnətdarlığımızı bildiririk
  4. L naziRLİYİ baki slavyan respublikasi

    Документ
    Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün Türk dünyasının möhtəşəm və əzəmətli tarixini yaşadan, onu bu günümüzə qovuşduran ulu sənət nümunələrindən biri həm də birincisi “Kitabi-Dədə Qorqud” eposudur.
  5. Papers in sci-listed journals which cite one or more of the following primer primary sources

    Документ
    This does not guarantee that these papers have used PRIMER of course, but a very large percentage of them will have done so and, equally, a large number of PRIMER-using papers will have cited one of the many other source papers for

Другие похожие документы..