Поиск

Полнотекстовый поиск:
Где искать:
везде
только в названии
только в тексте
Выводить:
описание
слова в тексте
только заголовок

Рекомендуем ознакомиться

'Литература'
Васильев В.Е. «Серапионовы братья» / Русская литература ХХ века: Школы, направления, методы творческой работы. Учебник для студентов высших учебных з...полностью>>
'Программа'
Шаталов А.А. «Обеспечение требований промышленной безопасности при разведке месторождений, добыче нефти, переработке, транспортировке, хранении нефти...полностью>>
'Документ'
Встреча русскоговорящим гидом в аэропорту. Трансфер и размещение в отеле. Обзорная экскурсия по Янгону с посещением центра города, пагоды Суле (Sule ...полностью>>
'Документ'
Освіта XXI століття - це освіта для людини. Її стрижень - розвиваюча, культуротворча домінанта, виховання відповідальної особистості, яка здатна до с...полностью>>

AZƏrbaycanşÜnasliğIN (1)

Главная > Документ
Сохрани ссылку в одной из сетей:

Аббасова Зибейда

НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ

ТУРИЗМА В АЗЕРБАЙДЖАНЕ

Развитие международного туризма, которая была особен­но интенсив­ным в последние 20-25 лет, стимулировало проведение в разных странах специальных научно-исследо­ва­тель­ских и прикладных разработок. В науке появилось новое направление–туристика, представляющая собой целостную систе­му знаний о туризме, туристической экономике, туристическом менедж­менте и практике законодательства, регулирующих деятельность отмечен­ных сфер.

В мировой экономике три структуры макроэкономики дают высокую прибыль: нефтедобывающая, автомобилестроение и туризм. В настоящее время каждое 15-е рабочее место в мире принадлежит туризму. Показа­телем туристической активности является туристский оборот, определяемый как суммарное количество прибытий иностранных туристов в страну и выезд граждан Азербайджанской Республики за границу. Среднего­довая доля прибытий составляет в среднем примерно 30%, а среднегодовая доля выезда из Азербайджана составляет около 70%. С 1950-го по 2008 г. количество путешественников возросло с 25 млн. чел. до 846 млн. чел., а по прогнозам специалистов ВТО (Всемирная Туристическая Организация) эта цифра в 2025 г. достигнет 1,6 млрд. В 2008 году число приезжающих в Азербайджан лиц составило 1,898 миллиона человек, из них 1,408 миллиона человек приехали в качестве туристов.Число приезжающих лиц в страну выросло более чем на 398 тысяч человек, то есть на 39,4 процентов.

С каждым годом возрастает количество иностранных туристов, которых интересует Азербайджан – его культурное наследие, национальные особенности и традиции народа. Большую часть из прибывающих составляют туристы из стран бывшего СССР, Ирана и Турции. В результате целевого маркетинга созданы специальные группы для работы со странами Европы, Дальнего Востока и стран Персидского залива, которые являются важными для Азербайджана.Туристический потенциал Азербайджана в 2009 г. был представлен на 18 международных выставках, которые были проведены в Мадриде, Вене, Марокко, Берлине, Стамбуле, Риге, Пекине, Гонконге, Бахрейне, Токио и Париже. В стране сохранились памятники зодчества и художес­твенных ремесел: резьба по камню, керамический декор, миниатюры, художественная обработка металла; азербайджанские ковры можно увидеть на картинах Х. Мемлинга, Х. Гольбейна и других мастеров эпохи Возрождения. Древняя часть города – Ичяри Шяхяр – крепость, в настоящее время является историко-архитектурным памятником. Здесь расположены Дворец Ширваншахов, минарет 1078 года, Девичья башня и др. памятники истории. В стране более 6 тыс. различных архитектурных памятников: исторических городов, крепостей, дворцов, мечетей, церквей, караван-сараев и т.д. «Ичяри шяхяр» включен в список ЮНЕСКО как заповедник. Следует отметить такие памятники как музей наскальных изображений в Гобустане, храм огнепоклонников «Атяшгях», мавзолей Момине-хатун в Нахчыване, Дворец шякинских ханов в Шяки. В Азербайджане имеются око­ло 300 памятников, которые должны не только привлекать туристов, но и охраняться. Необходимо регулировать нормы поведения людей.

Для развития туризма в стране важное значение имело принятие Государственной Программы развития туризма на 2002-2005 гг. С целью увеличения численности иностранного ту­риз­ма в стране создана соответствующая договорно-правовая база. Азербайджан в области туризма заключил соглашения с Турцией, Ираном, Украиной, Грузией, Китаем, Польшей, Италией, Болгарией, Пакистаном, Египтом и др. странами. Одновременно имеются проекты соглашений о сотрудничестве в сфере туризма с Грецией, Великобританией, Россией,Австрией и Молдовой. Эти соглашения обеспечивают координацию сотрудничества между официаль­ны­ми органами в сфере туризма, помогают реализовывать проекты, направленные на создание новых форм обслуживания туристов и др. мероприятий. В данное время Азербайджан активно участвует в работе ВТО, международных и региональных организаций, таких как ЮНЕСКО, Совет по туризму СН и т.д.

Природно-рекреационный потенциал большинства регио­нов Азербайджана все еще используется недостаточно эффективно. Причиной такого положения является военная агрессия Армении против Азербайджана. В результате оккупации 20% территории, нанесен огромный ущерб экономике страны, ослабла природно-ресурсная база и, в целом, туристическая инфраструктура. Вынужденных переселенцев разместили в рекреационно-турис­ти­ческих объектах – санаториях, домах отдыха, турбазах по всей территории Азербайджана. Таким образом, сильно сократилась материально-техничес­кая база рекреационно-турис­ти­ческой отрасли. Продолжение конфликта отрицательно влияет на развитие иностранного туризма. Поэтому сальдо по при­бытиям и отбытиям туристов в Азербайджане отрицательное: число уезжающих туристов-азербайджанцев превышает число прибывающих иностран­ных туристов.

Туризм рассматривается и как сфера услуг и как одна из динамичных форм внешних экономических связей. Развитие туризма в Азербайджане зависит от особенностей глобального и регионального развития. Стимулирующим туризм в стране фактором является участие ее в осуществлении крупных региональных экономических проектов, таких как ТRASEKA – Великий Шелковый Путь. Вхождение страны в туристические маршруты Великого Шелкового Пути значительно увеличило приток иностранных туристов.

В стране активнее рассматриваются вопросы привлечения инвестиций в развитие туристической сферы. В новых условиях рынка, туризм в Азербайджане находится в положении молодой отрасли и нуждается в протекционных мерах защиты со стороны государства, так как, без защиты молодым туристическим фирмам страны невозможно конкурировать в сфере продвижения своего туристического «продукта» на мировой туристи­ческий рынок. Для превращения туризма в высокорентабельную отрасль национальной экономики имеются благоприятные условия. В Азербайджане могут быть перспективны такие виды туризма, как бизнес-туризм, семейный туризм, туризм для досуга. Развивается и инфраструктура: только в 2008 году в республике было построено 52 новых туристических объекта. Перспективным направлением туризма является деловой туризм, который в последние годы получил развитие с подписанием нескольких экономических контрактов, таких как «Контракт века», Конференция Исламских государств, Всемирный фестиваль мугама, международные спортивные соревнования. Но для развития делового туризма нужна соответствующая инфраструктура и материально-техническая база.

Положительного эффекта можно добиться развивая в стране таких от­раслей туризма как экотуризм и агротуризм. Эти виды туризма направляют полученные доходы от туристической деятельности на сохранение природных богатств, ландшафтов, исторических и архитектурных памятников. В сфере туризма сейчас действует множество ассоциаций, фирм, малых предприятий. Большинство туристических фирм занимаются внутренним туризмом и накапливают капитал, чтобы совершенствовать сервис для выхода на международный уровень, который позволит принимать иностранных туристов. Внутренний туризм является генератором развития международного туризма.

Невозможно представить население отдельно от сферы услуг. Качество и степень услуг бывают различными в зависимости от материально -технической базы и уровня развития сферы услуг. За последние 20-25 лет в Азербайджане улучшились жилищно-коммунальные услуги. Выросло количество объектов торговой сети, была проведена определенная работа в подготовке кадров.

В Азербайджане имеются весьма благоприятные условия для рекреации и туризма. Ландшафтно-климатические условия республики позволяют развивать здесь курортно-туристическое хозяйство, организовать различные виды отдыха и спорта. Наличие минеральных вод, единственной в мире лечебной нефти "Нафталан" и грязей не только повышает значимость имеющихся здесь курортов, но и создает условия для их круглогодичной деятельности. Вместе с благоприятными ландшафтно-климатичес­кими ресурсами, оздоровительные центры имеют климато-баль­не­ологическую направленность. Эта сфера услуг очень молода. В оздоровительньтх центрах республики за год могут получить лечение около 800 тыс. чел.

В этих целях береговая зона Каспия имеет большие преимущества. Например, число солнечных дней на Абшерон-Набранском побережье превышает в 1,5 раза число этих дней в районе Сочи-Сухуми. На побережье Каспия вблизи пляжей Набран-Ялама, Гилязи-Зарат, Абшерон-Лянкяран-Астара имеются различные гидрокарбонатные минеральные источники. Они создают условия для круглогодичной деятельности объектов прибрежных зон рекреации. Важнейщим ресурсом туриндустрии Азербайджана, требующего своего развития в ХХI веке, является побережье Каспия, обладающая разнообразным ландшафтом, солнечными пляжами, высокой повторяемостью благоприятных дней для пляжного вида туризма. Превращение Ялама-Хачмазской зоны в Ривьеру Азербайджана – одна из главных задач в ХХI веке.

Многие наши курорты и зоны отдыха приобрели мировую известность благодаря климату, водам, лечебной нефти. Среди них следует особо выделить Шушу, Истису, Нафталан, Бильгях, Галаалты, Гябяля, Исмайыллы и др. Азербайджан обладает большим потенциалом своих неиссякаемых курортно-туристи­чес­ких ресурсов. Благодаря этим ресурсам, можно не только сохранять здоровье и трудоспособность населения, но и превратить курортное хозяйство республики в прибыльную отрасль экономики. Чтобы построить высокоэффективный и конкурентоспособный туристический комплекс, необходимо создать условия для координиции совместных действий всех структур, задействованных в туристическом комплексе, привлечь в сферу туризма частные инвестиции, кредиты банков, средства неправительственных общественных организаций. Создание именно такого комплекса внесет значительный вклад в развитие экономики Азербайджана за счет налоговых поступлений в бюджет, притока иностранной валюты, увеличения количества рабочих мест, сохранения и рационального использования побережья, повысить привлекательность туризма, как сферы международного предпринимательства и делового сотрудничества.

Для обеспечения устойчивого развития туризма и разработки новых туристических продуктов в Азербайджане следует уделить внимание подготовке квалифицированных кадров. Система обучения специалистов по туризму находится на стадии разработки и становления. Поэтому необходима разработка клнцепции развития туризма в стране по специальной программе Европейского Союза, предусматривающей блок мероприятий по кадровому обеспечению сферы туризма.

Необходимо разработать целевую программу туризма реализация которой позволит более эффективно использовать имеющийся туристский потенциал, оживить собственный туристский рынок, укрепить материально-техническую базу туризма, сократить дефицит квалифицированных кадров. Основными в этой программе должны быть следующие задачи:

  • Создание современного местного туристского рынка на основе развития конкуренции, углубления специализации и кооперации в работе туристских организаций;

  • Обеспечение развития социального туризма в Азербайджане;

  • Формирование современной нормативно-правовой базы туризма;

  • Стимулирование развития предпринимательства в туризме, поддержка малого бизнеса;

  • Создание условий для развития традиционных центров туризма и освоение новых туристских районов;

  • Стимулирование развития материально-технической базы туризма путем внедрения внебюджетных источников, в том числе иностранных инвестиций;

  • Создание современной системы подготовки, переподготовки и повышения квалификации туристских кадров;

  • Развитие отраслевой туристской науки.

В течение 2010 года туристы Азербайджана смогут отпра­виться в специальные туры по регионам. Новая туристическая программа разработана в рамках проекта "Столица народного искусства Азербайджана в 2010 году". Сюда входят Казах (Газах), названный столицей фольклора, Шеки как столица искусства и Гянджа, признанная столицей легенд Азербайджана.

На сегодняшний день экономика Азербайджана получает 10% своего дохода от туризма. В среднем каждый гость оставляет в стране около $800. Турпоток в республике с каждым годом растет на 15-20%. Одновременно страна улучшает туристическую инфраструктуру, открывает новые гостиницы. В республике действуют 262 гостиницы и объекта гостиничного типа, из них 39 прошли сертификацию и получили "звезды". Отелям Butik Palas и Sultan Inn в Баку присвоены 5 звезд, гостинице Batabat в Набрани - 2 звезды. Таким образом, в Азербайджане насчитывается шесть 5-звездочных отеля.

ЛИТЕРАТУРА

  1. Azərbaycan Respublikasında “2002-2005-ci illərdə turizmin inkişafına dair Dövlət Proqramı” Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı (27 avqust 2002-ci il)

  2. “Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafının Dövlət Proqramı” Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərmanı (11 fevral 2004)

  3. Ахмедов А.И., Гаджиев Э.М.,Заманов З.А. Международный туризм, Бакы-Сада – 2000.

  4. Балабанов И.Т., Балаванов А.И. Экономика туризма Москва, Финансы и Статистика 2002.

  5. Rəhimov S. Turizm və ekskursiya işinin təşkili, Bakı – 2004.

XÜLASƏ

Azərbaycanda turizmin inkişafı üçün kifayət qədər turizm ehtiyatları olmasına baxmayaraq, bir qədər ləng dinamika ilə səciyyələnir. Turizmin hərtərəfli inkişafını təmin etmək üçün ixtisaslı kadrların, yəni mütəxəssislərin hazırlanmasına böyük ehtiyac var. Bu gün Azərbaycanın iqtisadiyyatı gəlirinin 10%-ni turizmdən əldə edir. Orta hesabla hər gələn turist ölkədə $800 vəsait sərf edir. Turist axını hər il 15-20% artır.

SUMMARY

There are quite favorable conditions for recreation and tourism in Azerbaijan. In order to provide sustainbable development of tourism and develop new touristic products in Azerbaijan one need to pay a special attention to train a qaalified professionals.

Nowadays Azerbaijan economy get 10% of its income from tourism. In average every tourist spends around $800 in the country. Annually growth rate of tourists in the country increases by 15-20%

Abdullayev Çingiz

ALMANİYADA AZƏRBAYCAN DİLİNƏ VƏ MƏDƏNİYYƏTİNƏ MARAQ

Mədəniyyət insanın ictimai şüuru və yaradıcılığı əsasında formalaşan bir anlam olsa da o, həm də hər bir yaradıcı fərdin meydana gətirdiyi yeniliklərin, oxşar yaradıcılıqların daima təkrarlanan mənəvi mühitidir. Bu mühit həm yaradıcılığa, həm də milli mentaliitetin inkişafına təsir edən müxtəlif amillərlə zənngindir. Məhz bu zənginliklər “mədəniyyətşünaslıq” və ya “kulturologiya” kimi anlamların yaranmasına, onların ictimai çüurda möhkəm yer tutmasına şərait yaradır. Belə ki, mənəvi sərvətlər sadəcə toplum şəklində arxivlərə və ya muzey fondlarına atılmır. Mədəniyyətin hər bir nümunəsi elmi əsaslarla dərindən öyrənilir və insanların gündəlik həyatlarına bu və ya digər formada tətbiq olunur. Tətbiqedilmə prosesləri insanları daima mənəvi zənginləşmə ilə müşayiət edir, hər fərdin hiss və duyğularına təsir göstərir, istedad və yaradıcılıq potensialını üzə çıxarır.

Müasir Azərbaycan cəmiyyətində də mədəniyyətşünaslıq və ya kulturologiya bir elmi-təcrübi sistem kimi mövcud olaraq həm irsi təcrübənin nəsildən-nəslə ötürülməsində xüsusi rol oynayır, həm də ictimai həyatın bütün sahələrində mədəniyyətin idarə olunmasına və inkişafına təkan verir. Xüsusilə, kulturologiyanın böyük bir sahəsi olan tətbiqi kulturologiya keçmişin mədəni irsini öyrənib xalqımızın bədii yaradıcılığı ilə bağlı olan zəngin materialları toplamaqla yanaşı, əldə olunmuş bu tarixi təcrübənin qiymətli nümunələrini müasir həyatımıza tətbiq edir.

Bu baxımdan Alman – Azərbaycan əlaqələri çərçivəsində müasir dövrümüzdə əsasən mədəni əlaqələrə üstünlük verilirsə, keçən əsin 20-30-cu illərində mühacirət həyatı yaşayan siyasi xadimlər, ədəbiyyatçılar əsasən Almaniyada çap olunan “Azərbaycan”, “Qurtuluş”, “İstiqlal” dərgilərində Azərbaycan dilində məqalələr çap edirdilər. Əlbəttə, bu məqalələr mühacirət həyatı yaşayan vətəndaşlarımızın öz ana dillərində yazıb oxumalarının unutmamasına da kömək edirdi.

Baxmayaraq ki, Almaniyanın bəzi universitetlərində türkologiya ixtisası tədris olunurdusa, 60-cı illərdən sonra türk dilinin öyrənilməsi almanlar üçün daha da marağlı oldu.

Əlbəttə, qədim Yena Universitetində tədris olunan Qafqazda yaşayan azsaylı xalqların dillərinin öyrənilməsinə rəğmən, orada belə Azərbaycan dili tədris olunmur. Aparılan araşdırmalar, universitet və elmi mərkəzlərlə əlaqələr, nədən Azərbaycan dilinin Alman təhsil sistemində öyrənilmədiyini araşdırdıqda əsaslı bir amilin olmaması indiki dövrdə də bizləri təəccübləndirir.

Əlbəttə, dəyərli alimimiz prof. Kamal Abdullanın fikirlərini əsas götürsək görərik ki, almanların türkologiya ixtisasına üstünlük vermələri bir növ Azərbaycan dilini təxminən eyniləşməsinə, danışıqlarımızın oxşarlıqlarını əsas götürmüşlər ki, bu baxımdan da Azərbaycan dili tədris olunmamışdır.

Ancaq müasir dövrümüzdə Azərbaycan öz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra təkcə Leypsiq Dövlət Kitabxanasında saxlanılan Azərbaycanla bağlı kitablarla yanaşı, Halle şəhərində Şərqi tədqiqatlar Mərkəzi və kitabxanada da son dövrlər saysız-hesabsız Azərbaycan dilində kitabların toplanması, Azərbaycan dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə olan marağın sübutudur.

Boxum Universitetində Azərbaycanlı magistr və elmi işçilərin təşəbbüsü ilə tədris olunan Azərbaycan dili və onların təşkilatçılığı ilə çap olunan “Jahrbuch” məcmuəsi də Azərbaycan dilinə marağı əks etdirir.

Berlin Frei Universitetinin Türkologiya bölümündə təhsil alan tələbə və magistrların Azərbaycan dilini, mədəniyyətini öyrənmələrində prof. Barbara Kelner-Heinkellenin də xüsusi xidmətini qeyd etmək isterdim.

Belə ki, məhz həmin universitet tələbələrinin arabir qrup şəkildə Azərbaycan universitetlərində təcrübə keçmələri də ikitərəfli tədris əlaqələrinin inkişafından xəbər verir.

Əlbəttə, Drezden Şəhər Kitabxanasında qorunub və səliqə ilə saxlanılan 99 nadir kitablar içində “Dədə Qorqud” eposu da almanların hələ qədim dövrlərdən Azərbaycan tarixi, mədəniyyətinə və dilinə olan marağından xəbər verir.

Əsasən də XV-XVI əsrlərdə Azərbaycana səyahət edən səyyah və alimlər Sitilberq, Olarius, Kempfer Azərbaycanın müxtəlif regionlarını gəzərək özlərinin şərqə səyahət əlyazmalarında maraqlı məqamlara toxunmuşlar.

Hətta, A.Olarius 1636-38-cü illərdə isə Şamaxı şəhərində fasilələrlə yaşayaraq həm nümayəndə, həm də alim kimi çalışmışdır.

Əlbəttə, 1844-cü ildə Gəncə və Tiflis şəhərlərinə səyahət edən F.v.Bodenştedin Azərbaycan şairi M.Ş.Vazehlə tanışlığı və sonrada alman şairi onu özünə müəllim sayaraq onun şerlərindən bəhrələnmiş və alman dilində bir neçə silsilə kitablar çap etmişdir.

M.Ş.Vazehin xatirəsini əziz tutan F.v.Bodenşted onun adına Almaniyanın Payne şəhərində Qonaq Evi də açmışdır. Zaman keçməsinə baxmayaraq, M.Ş.Vazehin əsərlərini yaşadan F.v.Bodenştedin Payne şəhər arxivində saxlanılan kitabları, şəkilləri və müasir dövrdə Azərbaycan höküməti və Alman – Azərbaycan Cəmiyyətinin təşəbbüsü ilə Payne şəhərində onların dostluğunu əks etdirən brüncdən hazırlanan xatirə lövhəsinin asılması həm şəhər rəhbərliyinin, ictimaiyyətinin, həm də Bodenşted adına Gimnaziyanın önündə keçirilən açılışda şagird və tələbələrin iştirakı sevindirici haldır.

Alman – Azərbaycan elmi əlaqələr çərçivəsində alman alimi Dr.İngrid Siendelbekin Azərbaycanda Şəki rayonunun İnci kəndində 14 ay yaşayaraq həm Azərbaycan dilini öyrənməsi, həm də etnologiya sahəsində apardığı araşdırmaların nəticəsi olaraq “Azərbaycanda ailə, din və qohumluq” mövzusunda möhtəşəm bir kitab ərsəyə gətirmişdir ki, bu kitab alman dilində yazılmasına rəğmən, orada Azərbaycan adət-ənənələrini, qohumluq əlaqələrində işlənilən sözləri məhz Azərbaycan dilində olduğu kimi yazmışdır.

Onun çalışdığı Berlin İncəsənət və Etnologiya Muzeyində saxlanılan sədəfdən düzəlmiş tar, kamança, qaval, kilim, milli geyimlər, şüşə şəbəkələr saxlanaraq, adları isə Azərbaycan dilində olduğu kimi yazılmışdır.

Əgər əslən Göy Göl rayonunda doğulmuş Selma Strausser yaşadığı Viningen şəhərində türklərlə Azərbaycan dilində danışırsa, deməli Azərbaycan dili həm də türkdilli xalqlarla ünsiyyət dilidir.

Aparılan araşdırmalar bir daha göstərir ki, mühacirətdə, əsasəndə Almaniyada yaşayan soydaşlarımıza Azərbaycan tarixi, ədəbiyyatı, mədəniyyəti haqqında bilgilərin verilməsi vacibdir. Odur ki, MDB ölkələri ilə yanaşı, Qərb ölkələrində də “Azərbaycanşünaslıq” mərkəzlərinin açılmasında soydaşlarımızla yanaşı əcnəbi alimlər də faydalana bilərdi.

Əlbəttə, Azərbaycan dilinin xarici ölkələrdə qorunub saxlanılmasını son dövrlər soydaşlarımızın xaricdə yaşamaları ilə də əlaqələndirmək olar ki, Azərbaycan dili ilə məşğul olan tədris ocaqları, elmi müəssisələr Qərb ölkələrində Azərbaycan dilinin tədrisi və mədənyyət mərkəzlərinin yaranmasına nail olardılar.

Yuxarıda sadalanan əlaqələrdən görünür ki, həm elm, həm də tədris əlaqələrində son dövrlər Azərbaycan tarixi, mədəniyyəti və adət-ənənəsi ilə yanaşı, Azərbaycan dilinə də maraq artmaqdadır.

ƏDƏBİYYAT

  1. “Kulturologiya”, Bakı, 2003

  2. “Tətbiqi kulturologiya”, Bakı, 2004

РЕЗЮМЕ

Проводимый научный анализ показывает что, в современном этапе азербайджанцы, проживающие в Германии, нуждаются изучения культуры и азербайджанского языка для детей. Это позволит лучше представит Родину за его пределами.

SUMMARY

Carrying out scientific analysis shows that Azerbaijanis, living in the Germany and their children to needs to knowledge the Azerbaijani and culture in the modern time.

These create opportunity to everybody better to represent country abroad.

Abdullayeva Gültəkin

ADPU-nun MÜƏLLİMİ İBTİDAİ SİNİFLƏRDƏ ŞAGİRDLƏRİN NİTQİNİN

İFADƏLİLİYİ ÜZRƏ İŞİN TƏŞKİLİ

Cəmiyyət üçün yararli, yetkin və mədəni vətəndaş formalaşdirilmasi hər bir demokratik təhsil sisteminin mühüm vəzifəsidir. Yeniləşən azərbaycan təhsilinin bütün pillələrində, o cümlədən ibtidai təhsil pilləsində fənlərim məzmun və strukturunda aparilan islahat buna xidmət edir. Bilik və bacariqlarin şagirdyönümlü, nəticəyönümlü olmasi, inteqrativ və praktik mahiyyət kəsb etməsi elmi-texniki tərəqqini duyub yaşamaği bacaran müasir gəncin yetişməsinə imkan verir. Məlumdur ki, intellektual inkişaf şagirdlərin həyat tərzinə, davraniş qaydalarina və nitq mədəniyyətinə müsbət təsir göstərir.

Müstəqillik illərində azərbaycan xalqinin mədəni səviyyəsi sürətlə yüksəlir, milli mədəniyyətin mühüm ünsürlərindən biri olan nitq mədəniyyətinə maraq getdikcə artir. Azərbaycan dilinin sözün həqiqi mənasinda, dövlət dili olduğu və geniş ünsiyyətə xidmət etdiyi müasir dövrdə düzgün, dəqiq, aydin, ifadəli, məntiqi, canli, sadə və təsirli danişa və yaza bilmək, başqa sözlə, yüksək nitq mədəniyyətinə yiyələnmək mühüm tələb kimi qarşiya qoyulur. Müstəqil azərbaycan respublikasi gənclərinin birinci forumunda ulu öndər heydər əliyev gənclərə müraciət edərək demişdir: «... Hər bir xalqin milliliyini, mənəvi dəyərlərini, mədəniyyətini yaşadan, inkişaf etdirən onun dilidir...ana dilimizi, azərbaycan dilini mənimsəmək lazimdir, bu dildə yaxşi danişmaq lazimdir, bu dili ana dili kimi duymaq lazimditr, bu dili sevmək lazimdir. Öz dilini bilməyən, öz dilini sevməyən insan öz tariximizi də bilməz».[3]

Danişiq və oxuda dilin zəngin ifadə vasitələrindən istifadə bacariğinin şagirdlərə aşilanmasi ana dili tədrisinin qarşisinda duran başlica vəzifələrdən biridir. Orta məktəb şagirdlərinin şifahi nitqi üzərində aparilan müşahidələrdən aydin olur ki, onlarin əksəriyyətinin oxusu və danişiği müasir tələblərə cavab vermir. Monotonluq, süstlük, həddindən artiq və ya aşaği sürətlə danişmaq, oxumaq, diksiyanin pozulmasi, kitab tələffüzü, intonasiyaca kasibliq, ifadəlilik yaradan fonetik, leksik, qrammatik normalara əməl olunmamasi və s. Qüsurlara şagirdlərin danişiği və oxusunda tez-tez təsadüf olunur. Bu qüsurlar, ilk növbədə, ibtidai siniflərdə şagirdlərin nitqinin ifadəliliyi üzərində məqsədəuyğun və sistemli iş aparilmamasi ilə bağlidir.

İbtidai siniflərdə ana dili fənninin əsaslandirilmasi ilə bağli «milli kurikulum»da qeyd olunur ki, ibtidai təlimdə «...düzgün, sürətli, şüurlu və ifadəli oxu üzrə ilkin bacariqlarin mənimsənilməsi, lüğət ehtiyatinin zənginləşdirilməsi, ...ədəbi tələffüz normalarinin öyrəninilib tətbiq olunmasi, ekspressiv nitq bacariqlarinin formalaşdirilmasi, azərbaycan xalqinin dili, tarixi, əxlaqi-mənəvi keyfiyyətləri, mədəniyyəti, adət-ənənələri haqqinda ilkin anlayişlarin yaradilmasi təmin olunur». [2; 3] fənn üzrə ümumi nəticələrdə şagirdin sərbəst, düzgün, sürətlə, şüurlu, ifadəli oxumaq, dialoqa girmək və öz fikirlərinin sərbəst və ardicil ifadə etmək, oxuduğu və dinlədiyi mətnlərə münasibət bildirməsi vəzifələri irəli sürülür.

Uşaq və yeniyetmələrin estetik tərbiyəsində, formalaşdirilmasinda bədii ədəbiyyatin rolu əvəzedilməzdir. Mövcud oxu dərsliklərində bədii əsərlərin bütün janrlarindan nümunələr verilmişdir: nəqli və təsviri xarakterli hekayələr, bədii oçerklər, vətəndaşliq, psixoloji və peyzaj lirikasi, təmsillər, əfsanəvi və məişət nağillari, xalq mahnilari, atalar sözləri, zərb-məsəllər, tapmacalar və s.

Oxu materiallarinin seçilməsi, hər şeydən əvvəl təlim məqsədilə müəyyənləşdirilir: şagirdə oxumaği və oxuduğunu başa düşməyi öyrətmək, elmi-kütləvi bədii mətnlərlə işin üsul və vasitələrinə yiyələnmək, nitq mədəniyyətini inkişaf etdirmək, estetik, əxlaqi, əmək və ictimai tərbiyəni təmin etmək, fəal həyat mövqeyi formalaşdirmaq və s. Bu vəzifələr o zaman yerinə yetirilə bilər ki, oxu üçün seçilən materiallar ideya-mənəvi və estetik cəhətdən yüksək, uşaqlarin yaş, psixoloji və bilik xüsusiyyətlərinə uyğun emosional boyalarla, dinamik süjet quruluşuna, dəqiq məntiqə malik olsun.

İfadəli oxu bədii əsəri, o cümlədən lirik şeirlərin məzmununu, ideyasini və sənətkarliq xüsusiyyətlərini dinləyiciyə çatdirmaq üçün əsas vasitələrdən biridir. Ifadəli oxunun böyük əhəmiyyətini dərindən hiss edən böyük rus yaziçisi h.b.qoqol yazirdi ki, ancaq ifadəli oxu, gözəl oxu şair haqqinda düzgün təsəvvür verə bilər. Yaxşi oxuya bilmək üçün əsəri diqqətlə öyrənmək, şairin qəlbini dolduran böyük hissləri duymaği bacarmaq, onun hər bir sözünün ruhunu tapmaq lazimdir. [4; 97]

Deməli, hər hansi əsərdə müəllifin oxucuya çatdirmaq istədiyi fikri ifadə etmək üçün onu ifadəli oxumaq lazimdir. Müəllim oxunun gedişində şeirin ahənginə, qafiyəsinə, durğu işarələrindəki fasilələrə, bədii nidalara, məntiqi vurğuya ciddi nəzarət etməklə şagirdlərin ahəngdə buraxdiqlari səhvləri də düzəltməlidir. Ifadəli oxu prosesində yersiz olaraq cüzi dayanmaq belə, əsərin ümumi məna və ideyasinin mənimsənilməsinə mane ola bilər.

Müəllim əsərin həm ifadəli oxu nümunəsini verir, həm də həmin qabiliyyəti şagirdlərinə aşilayir, lirik əsərlərin ifadəli oxusunu təşkil edir. «kim daha yaxşi oxuyar?», «kim səhvsiz oxuyar?» və s. Kimi suallar vasitəsilə sinfə müraciət etməklə şagirdləri bir tərəfdən rəvan, səhvsiz oxumağa alişdirir, digər tərəfdən, onlari oxu prosesində fəal iştirak etməyə cəlb edir. Sinifdə işin belə təşkili nəticəsində gözəl oxuyan, öz rəvan oxusu ilə müəllimin rəğbətini qazanan şagirdlər sevinir, daha da həvəslənirlər.

İbtidai siniflərdə ana dili dərslərinin qarşisinda duran əsas vəzifələrdən biri şagirdlərə şüurlu oxu vərdişləri aşilamaqdan ibarətdir. «əsərdə bədiilik də, oynaqliq da, obrazliliq da, bütövlükdə onun emosional-ekspressiv təsir gücü də məzmunun şüurlu mənimsənilməsinə, dərk olunmasina xidmət etməlidir. Başqa sözlə, oxunun şüurluluğunda ifadəlilikdən bir vasitə kimi istifadə edilməlidir». [4;63] şagirdin oxunmuş mətni başa düşməsi, onun mahiyyətini, məntiqini dərk etməsi, müasir həyatla əlaqələndirməsi elmi dünyagörüşünün genişlənməsini, gələcək təlim müvəffəqiyyətlərini təmin edir. Ifadəli oxu ibtidai sinif şagirdlərinə insani keyfiyyətlər və oxu üzrə bacariq və vərdişlər aşilayir. Bunun üçün hələ ilk vaxtlardan şagirdlərdə həssasliq, dəqiq görmə və eşitmə qabiliyyətləri aşilanmalidir. Onlar oxuduqlarini eşitdikləri, gördükləri ilə, həyati təəssüratlari ilə tutuşdurmaği, təhlil-tərkibin köməyi ilə əqli nəticələrə gəlməyi, lazim gəldikdə, fakt və hadisələri təxəyyülündə canlandirmaği bacarmalidir.

İfadəli oxunun köməyi ilə şagirdlər yaziçinin məqsədini, onun irəli sürdüyü ideyani aydin başa düşməlidirlər. Şagird personaja uyğun səsini dəyişməli, qəhrəmanin daxili aləminə girməlidir. Yalniz belə bir şəraitdə şagird qəhrəmanin hərəkətlərini, mövqeyini, hadisələrə münasibətini düzgün qiymətləndirər, onun taleyi haqqinda düşünər, ona obyektiv münasibət bəsləyər.

İfadəli oxu prosesində bədii parçada verilmiş obrazli ifadələrin mənasinin kontekst daxilində açilmasina, şagirdlərdə belə söz və ifadələrə həssas münasibət yaradilmasina xüsusi diqqət yetirilməlidir. Şagirdlər dəsliklərdə belə obrazli ifadələrlə tez-tez qarşilaşirlar. Məsələn; “dəniz güldü uzaqlardan”, “atlas geyimli dağlar”, “açdi ürəyini bağça-bağ mənə”, “qizil budaq sünbülüm”, “gülümsəyir ana torpaq”, “qalxdi şəhər yuxusundan” və s. Müşahidələr göstərir ki, şagirdlər belə obrazli ifadələrin mənasini başa düşmədikdə, işlənmə yerinə görə onun yaratdiği ecazkarliği dərk etmədikdə mətni ifadəli oxuya bilmir, təsvir olunan hissləri, emosionalliği duymurlar. Odur ki, hələ ibtidai siniflərdə şagirdlərdə şüurlu oxu vərdişləri aşilamaq üçün müəllimin köməyi ilə obrazli ifadələrin mənasi açilmali, intonasiyanin gözlənilməsi üzrə işlər aparilmalidir. [5;157]

İfadəli oxu prosesində bədii ifadə vasitələrinin köməyilə mətndəki hadisələr, obrazlarin xarakteri və məqsədi açilir, şagirdlərdə kədər, sevinc, qorxu, səmimiyyət və s. Kimi həyəcanli hisslər özünü göstərir. Bununla da, oxunun şüurlu mənimsənilməsi təmin edilir.

Şagirdlərdə ifadəli oxu vərdişləri yaratmaq işində natiqlərin, bədii oxu ustalarinin danişiğina qulaq asmağin böyük əhəmiyyəti vardir. Mümkün qədər çalişmaq lazimdir ki, ayri-ayri şagird tərəfindən yol verilən nöqsanlar onlarin özləri tərəfindən islah edilsin.

Şagirdlərə ifadəli oxumagi öyrətmək üçün onlari səslərdən düzgün istifadə etməyə alişdirmaq, oxunun sürət, avaz, fasilə qanunlarini onlara başa salmaq müəllimin əsas vəzifəsidir.

İfadəli oxu üzrə işlərin belə təşkili materialin məzmununun şüurlu mənimsənilməsini təmin etməklə şagirdlərin hisslərini, fantaziyasini, təfəkkürünü, hadisələrə olan münasibətini inkişaf etdirir, oxusunu canli nitqə yaxinlaşdirir.

İfadəli oxu mətnin şifahi nitqdə ahəngdar, bədii şəkildə meydana çixmasidir. O, məzmunun şüurlu mənimsənilməsi üzrə aparilan işlərin nəticəsi, əsərin emosional məzmununun duyularaq oxunmasidir. Bu, oxunan əsərin mahiyyətinə nüfuz etməyə əsaslanan səs vasitəsilə lövhə yaratmaqdir. Bədii əsərlərin ifadəli oxusu, onlarin dili üzərində aparilan iş bütövlükdə məzmunun dərindən mənimsənilməsinə təminat verir.

İbtidai siniflərin ana dili dərslərində bədii əsərlərin ifadəli oxusu şagirdlərin nitqinin ifadəliliyinə imkan verməklə onlarin nitq mədəniyyətinin formalaşmasina kömək edir.

ƏDƏBİIYYAT

  1. Abdullayev N.Ə., Məmmədov Z.T. Nitq mədəniyyətinin əsaslari. Baki, 2008, 331 s.

  2. Azərbaycan Respublikasinda ümumi təhsilin konsepsiyasi (milli kurikulum). //«kurikulum» jurnali, 2008, № 1.

  3. Əliyev H.Ə. XX əsr Azərbaycanda gənclərin müstəqil dövlətimizi qurub yaratmaq və inkişaf etdirmək dövrüdür. (respublika gənclərinin i forumunda nitq) «azərbaycan» qəzeti, 5 mart 1999-cu il.

  4. Qoqol N.V. Seçilmiş əsərləri. Baki: gənclik, 1984, 196 s.

  5. Kərimov Y.Ş. Ana dilinin tədrisi metodikasi. Baki: nasir, 2003, 519 s.

РЕЗЮМЕ

В статье говорится об особенностях работы с художественными произведениями в начальных классах, а также анализируются пути подготовки к выразительному чтению художественных произведений.

SUMMARY

The article is about the speech expression of the students in mother-tongue lessons. The author explained the features and ways of organization on the basis of concrete samplas and gave some suggestions on it. The thoughts given by author help the development of students` speech.



Скачать документ

Похожие документы:

  1. AZƏrbaycanşÜnasliğIN (2)

    Документ
    Qloballaşma cəmiyyət həyatının bütün sahələrini, o cümlədən sosial-siyasi aspektini əhatə edən çoxsəpkili prosesdir. O milli sosial-iqtisadi qurumları vahid dünya iqtisadi və ictimai sistemi ilə qarşılıqlı surətdə bağlayan ümumdünya hadisəsidir.
  2. Rbaycan respublikasinin məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ

    Документ
    Üzeyir Hacıbəyli: Biblioqrafiya /Tərtib edənlər: R.Orucəliyeva, H.Haşımova və başq.; Elmi red. və ön sözün müəl.: Z. Səfərova; İxt. red. və burax. məsul: K.
  3. QƏDİm azərbaycan diyari

    Документ
    Kitabın nəşrində göstərdiyi köməyə görə Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasının prezidenti Elxan Süleymanova, Azərbaycan Respublikası Qəsəbə Bələdiyyələri Assosiasiyasına minnətdarlığımızı bildiririk
  4. L naziRLİYİ baki slavyan respublikasi

    Документ
    Təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün Türk dünyasının möhtəşəm və əzəmətli tarixini yaşadan, onu bu günümüzə qovuşduran ulu sənət nümunələrindən biri həm də birincisi “Kitabi-Dədə Qorqud” eposudur.
  5. Papers in sci-listed journals which cite one or more of the following primer primary sources

    Документ
    This does not guarantee that these papers have used PRIMER of course, but a very large percentage of them will have done so and, equally, a large number of PRIMER-using papers will have cited one of the many other source papers for

Другие похожие документы..